Samantekt kafla
Samantekt kafla
8.1 Bylting fyrir hvern?
Fordæmi byltinganna í Bandaríkjunum og Frakklandi hvöttu yfirstétt kreóla í nýlendum spænsku Ameríku til að láta sig dreyma um sjálfstæði. Þetta menntaða fólk af evrópskum uppruna fæddist í Ameríku og var ósátt bæði við pólitísk völd peninsulares og efnahagshömlur Spánar. Þegar Frakkar steyptu spænsku konungsstjórninni af stóli gafst kreólum tækifæri til að taka þátt í staðbundnum sjálfstjórnarstofnunum sem kölluðust junta-nefndir. Sumir urðu einnig fulltrúar á fundum spænska Cortes-þingsins, þjóðþings sem samdi skammlífa stjórnarskrá. Þetta vakti ekki aðeins aftur þrá þeirra eftir sjálfstæði og sjálfstjórn heldur sýndi þeim jafnframt að slíkt væri mögulegt.
8.2 Spænska Norður-Ameríka
Á fyrstu áratugum nítjándu aldar gengu tvær bylgjur byltingarákafa yfir Nýja-Spán. Árið 1816 lýsti Miguel Hidalgo yfir sjálfstæði Mexíkó frá Spáni með Grito de Dolores og fór fyrir her, að mestu skipuðum frumbyggjum og mestísum, sem ætlaði að steypa nýlendustjórninni af stóli. Krafa Hidalgo um víðtækar samfélagsumbætur og ofbeldi fylgismanna hans urðu þó til þess að kreólar yfirgáfu bæði hreyfingu hans og kröfur eftirmanns hans, José Maria Morelos, um félagslegt jafnrétti.
Síðari bylgjan bar meiri árangur. Eftir að spænska stjórnin samþykkti frjálslyndar umbætur sóttust mexíkóskir kreólar eftir sjálfstæði til að varðveita þau forréttindi sem staða þeirra veitti. Árið 1821 gaf Agustín de Iturbide út Plan de Iguala sem lýsti yfir sjálfstæði Mexíkó, gerði landið að stjórnskipulegu konungdæmi, verndaði kaþólsku kirkjuna og tryggði félagslegt jafnrétti. Iturbide gekk í bandalag við Vicente Guerrero, leiðtoga uppreisnarmanna úr röðum frumbyggja og fólks af blönduðum uppruna, og stofnaði hinn sigursæla Her þriggja trygginga. Iturbide varð fyrsti keisari Mexíkó árið 1822 en sagði af sér árið 1823 og Mexíkó varð lýðveldi.
8.3 Spænska Suður-Ameríka
Junta-nefnd Venesúela lýsti yfir sjálfstæði frá Spáni árið 1811. Árið 1812 fengu íhaldssamir hvítir Venesúelamenn sem börðust gegn sjálfstæðinu hins vegar stuðning fólks af blönduðum uppruna sem var ósátt við forréttindi frjálslyndra kreóla og hélt tryggð við spænsku krúnuna. Eftir að Fernando VII sneri aftur í spænska hásætið gekk spænskt herlið til liðs við konungssinna á staðnum í baráttunni gegn venesúelskum sjálfstæðissinnum undir forystu Simóns Bolívar. Bolívar hét því að afnema þrælahald og fékk fyrir vikið stuðning Alexandre Pétion, forseta Haítí. Hann reiddi sig einnig mjög á llaneros af blönduðum uppruna. Her Bolívar frelsaði landsvæðin sem urðu Gran Colombia, það er Venesúela, Kólumbíu og Ekvador. Cúcuta-þingið, sem var stofnað til að stjórna Gran Colombia, gerði ráð fyrir afnámi þrælahalds í áföngum og veitti karlkyns eignaeigendum kosningarétt.
Í suðri lýsti varakonungsdæmið Río de la Plata, núverandi Argentína, Úrúgvæ og Paragvæ, yfir sjálfstæði frá Spáni árið 1816. Argentínski hershöfðinginn José de San Martín leiddi síðan herlið yfir Andesfjöll til stuðnings Bernardo O’Higgins í Síle. Bæði San Martín og Bolívar leiddu hersveitir inn í Perú, síðasta vígi konungssinna, þar sem herlið konungssinna neyddist til að þiggja sakaruppgjöf.
8.4 Portúgalska Suður-Ameríka
Þegar franskt herlið reyndi að ráðast inn í Portúgal árið 1807 flúðu portúgalska konungsfjölskyldan og hirð hennar til Brasilíu. João VI, fyrrverandi ríkisstjóri, stjórnaði útlagastjórninni frá Rio de Janeiro. Árið 1821 sneri hann aftur til Portúgals og fól Pedro I syni sínum stjórn Brasilíu. Þegar portúgalska Cortes-þingið skipaði Pedro I að snúa aftur til Evrópu neitaði hann og lýsti 7. september 1822 yfir sjálfstæði Brasilíu frá Portúgal. Með aðstoð Thomas Cochrane sigraði hann herlið Portúgals.
Pedro I samdi stjórnarskrá Brasilíu sem tryggði sjálfstætt löggjafarvald og dómsvald en lét megnið af pólitískum völdum áfram vera í höndum keisarans sem fór með miðlunarvald milli annarra stoða ríkisvaldsins. Eftir júlíbyltinguna í Frakklandi árið 1830 kröfðust Brasilíumenn þess að hinn einræðissinnaði Pedro I segði af sér. Hann varð við kröfunni í apríl 1831 í þágu sonar síns Pedros II.