8.2 Spænska Norður-Ameríka

Frelsisbaráttan í spænsku Ameríku hófst í Norður-Ameríku og breiddist um stjórnsýsluumdæmi spænska heimsveldisins. Hún hófst í Mexíkó með mótmælum gegn nýlendustjórninni. Þessi fyrsta bylgja var samfélagsbylting í eðli sínu og virkjaði fjölda frumbyggja og mestísa með áherslu á jarðaumbætur og afnám vinnukvaða. Síðar þróaðist hreyfingin í bráðabirgðastjórn kreóla og áætlun um fyrsta stjórnskipulega konungdæmi Mexíkó.

Árás Napóleons á Búrbóna í Napóleonsstríðunum gjörbreytti þegar í stað stjórnmálum Evrópu en áhrifanna gætti síðar í spænsku nýlendunum. Nýlenduyfirstéttir spænsku Ameríku gáfu sér tíma til að vega og meta áhættuna og flestir meðlimir junta-nefnda þeirra, bæði á Spáni og í Ameríku, sóru í fyrstu hinum fjarstadda Spánarkonungi hollustu. Árið 1808 leiddu fyrstu fundir með varakonungi Nýja-Spánar til stofnunar sjálfstæðrar íhaldssamrar junta-nefndar í Mexíkóborg. Hún var skipuð kreólum og peninsulares sem vildu sýna Spáni hollustu hvað sem það kostaði. Fulltrúar Nýja-Spánar, sem var langauðugasta nýlenda Spánar, virtust sætta sig við junta-kerfið. Árið 1810 véku dómarar af Íberíuskaga hins vegar varakonunginum frá og settu sinn eigin leiðtoga í embættið. Það varð konungssinnuðum kreólum hvatning til að ná stjórninni alfarið á sitt vald.

Árin 1808–1810 ollu endurtekinn uppskerubrestur og hungursneyð í Mexíkó frumbyggjabændum og kreólskum bændum miklum skaða. Efnahagssamdráttur á sama tíma leiddi til mikils atvinnuleysis meðal mestísa sem unnu í silfurnámum. Samþjöppunarlögin, sem spænska ríkisstjórnin samþykkti árið 1804, juku enn á áhrif kreppunnar en samkvæmt þeim varð kaþólska kirkjan að afhenda ríkinu auð sinn til vörslu. Kirkjan hafði lánað fólki fé til jarðakaupa og atvinnurekstrar og varð því að krefjast fullrar endurgreiðslu lánanna til að geta farið að lögunum. Þetta kom illa niður á mörgum kreólskum kaupmönnum og landeigendum. Það kemur því ef til vill ekki á óvart að fyrsta sjálfstæðisuppreisnin á Nýja-Spáni varð ofbeldisfull uppreisn fólks af fjölbreyttum uppruna úr neðstu lögum samfélagsstigveldisins, undir forystu sóknarpresta á svæðum þar sem mestísar voru fjölmennir. Kreólskir kaupmenn, sérfræðingar, lægra settir embættismenn og prestar kenndu stjórn varakonungsdæmisins um vanda sinn.

Vel menntaður kreólskur prestur að nafni Miguel Hidalgo y Costilla hafði áhyggjur af nýlegum stjórnmálabreytingum og kjörum fátækra og arðrændra og átti frumkvæði að sjálfstæðishreyfingu (mynd 8.10). Hidalgo ætlaði sér að raska ríkjandi skipan og hvatti til róttækra aðgerða, en bar jafnframt fyrir sig afar íhaldssaman málstað. Byltinguna skyldi heyja í nafni Fernando VII og Guadalupe-meyjarinnar, helsta tákns mexíkóskrar kaþólskrar trúarrækni.

Þegar íhaldssöm stjórnvöld í Mexíkóborg fréttu af áformum Hidalgo gaf hann út yfirlýsingu í bænum Dolores 16. september 1810. Í þessu Grito de Dolores (grito merkir „hróp“) hvatti hann bændur og atvinnulausa námumenn til að steypa stjórn varakonungsdæmisins af stóli. Hann krafðist afnáms þrælahalds og skattskyldra kvaða, endurdreifingar auðs og þess að frumbyggjar fengju jarðir sínar aftur. Önnur meginkrafa var að Guadalupe-meyjunni yrði sýnd virðing, en hún varð síðar verndardýrlingur Mexíkó. Í Grito de Dolores var sjálfstæði lýst sem markmiði en óljóst var hvernig því skyldi náð. Áætlun Hidalgo gerði ráð fyrir ásættanlegra stjórnarfari sem bætti kjör fátækra með því að binda enda á valdníðslu yfirstéttarinnar, en hana skorti skýra framkvæmdaáætlun og öfluga forystu.

Frásögnin af Guadalupe-meyjunni (mynd 8.11) sýnir með áhrifamiklum hætti hvernig kristnu trútákni, Maríu mey, var umbreytt og aðlagað sem þjóðartákn Mexíkó. Samkvæmt frásögninni birtist meyjan árið 1531 astekabóndanum Juan Diego og talaði við hann á móðurmáli hans. Margir spænskir klerkar neituðu að trúa staðhæfingum Diegos og fyrstu tilbiðjendur Guadalupe-meyjarinnar virðast að mestu hafa verið frumbyggjar. Hidalgo gerði meyjuna að verndara uppreisnarinnar. Mynd hennar hvatti casta-bændur úr lægri stéttum til að ganga til liðs við hreyfinguna og berjast undir fána hennar. Síðar eignuðu kreólskir þjóðernissinnar sér hana einnig sem sérmexíkóskan dýrling til að efla sjálfstjórnarbaráttu sína á nítjándu öld.

Fréttir af uppreisn Hidalgo bárust hratt meðal örvæntingarfulls og eignalauss fólks úr castas-hópum á svæðinu, sem gat nú látið óánægju sína með nýlendustjórnina í ljós. Á örfáum dögum hafði presturinn fengið þúsundir nýliða í her sinn, sem þegar mest var taldi um sextíu þúsund manns: 55 prósent voru frumbyggjar og 20 prósent fólk af blönduðum uppruna. Her Hidalgo taldi því meira en þriðjung af íbúafjölda höfuðborgar Nýja-Spánar. (Í Mexíkóborg, stærstu borg Norður-Ameríku árið 1811, bjuggu alls nærri 170.000 manns.)

Fylgismenn Hidalgo rændu í nokkrum bæjum og frömdu önnur skemmdarverk. Þar á meðal réðst múgur á yfirstétt Guanajuato-borgar og drap fólk sem hafði lokað sig inni í opinberu korngeymslunni til að leita skjóls. Þegar atburðirnir tóku þessa ofbeldisfullu stefnu lögðu kreólskir og spænskir yfirstéttarmenn ágreining sinn til hliðar, jafnvel þeir sem höfðu í upphafi stutt Hidalgo, til að verja forréttindastöðu sína og eigið líf. Þar líktust þeir kreólum og peninsulares í Perú sem höfðu tekið höndum saman gegn uppreisn Túpacs Amaru á níunda áratug átjándu aldar. Í mars 1811 handtóku konungssinnar Hidalgo og tóku hann af lífi. Her hans hélt þó baráttunni áfram og hans er nú minnst sem föður sjálfstæðisins og einnar af helstu þjóðhetjum Mexíkó. Sjálfstæðisdagur Mexíkó er 16. september, dagur Grito de Dolores.

Árið 1812 tók annar sveitaprestur, José María Morelos y Pavón, úr fátækri mestísafjölskyldu í suðurhluta Mexíkó, við forystu sjálfstæðishreyfingarinnar (mynd 8.12). Her hans var vel skipulagður og honum tókst að virkja handverksfólk og bændur til uppreisnar. Morelos stóð frumbyggjum jafnvel nær en Hidalgo og setti fram skýr samfélags- og stjórnmálamarkmið: afnám þrælahalds og casta-kerfisins, afnám skattskyldra kvaða frumbyggja og innleiðing jarðaumbóta. Árið 1813, þegar hernaðarferill hans stóð sem hæst, kallaði Morelos saman þing á stríðstímum í bænum Chilpancingo sem lýsti yfir sjálfstæði Mexíkó frá Spáni. Þinginu var einnig falið að semja stjórnarskrá og Morelos samdi Sjónarmið þjóðarinnar til leiðsagnar, skjal með áætlunum um samfélagsumbætur (auk upptöku tekjuskatts).

Þótt þingið semdi stjórnarskrá fyrir ríkið sem þingmenn nefndu formlega Mexíkó báru tilraunir Morelos að lokum ekki árangur. Honum tókst að koma nokkurri skipan á staðfastan en að mestu óagaðan uppreisnarher, en gat ekki breikkað stuðningsgrundvöll sinn. Honum mistókst að fá hófsama kreóla til liðs við málstaðinn og mestísar voru áfram meirihluti stuðningsmanna hans. Í desember 1815 handtóku konungssinnar hann og tóku af lífi og þar með lauk fyrsta áfanga sjálfstæðisstríðs Mexíkó.

Það var stjórn varakonungsdæmisins, ekki spænska krúnan, sem barðist gegn uppreisnum bæði Hidalgo og Morelos á Nýja-Spáni. Með öðrum orðum voru herir konungssinna sem mættu byltingarherjunum 95 prósent mexíkóskir, aðallega skipaðir kreólum og fólki af blönduðum uppruna. Uppreisnirnar voru því átök þar sem hollusta fólks skiptist og úrslitin alls ekki óhjákvæmileg; í Mexíkó geisaði byltingarkennd borgarastyrjöld. Eftir dauða Morelos hélt fylgismaður hans, casta-maðurinn Vicente Ramón Guerrero Saldaña, áfram skæruhernaði gegn spænskum stjórnvöldum um nokkurra ára skeið (mynd 8.13). Faðir hans studdi spænsku krúnuna og föðurbróðir hans þjónaði í spænsku varðliði. Þótt sjálfstæðissinnum hefði ekki enn tekist að fá nógu marga á sitt band veiktust tök Spánar á nýlendunni enn frekar. Árið 1820 var tiltölulega friðsælt í varakonungsdæminu Nýja-Spáni. Uppreisn var þó við það að brjótast út á ný vegna atburða á Spáni.

Kreólska yfirstéttin — stórlandeigendur, herforingjar og embættismenn kirkjunnar — ákvað að lýsa yfir sjálfstæði frá Spáni og myndaði raunsætt bandalag við mestísa og frumbyggja sem fylgdu Vicente Guerrero. Sigurvænleg leið var þjóðernishyggja í formi mikils stolts af mexíkóskri sjálfsmynd, fremur en spænskri. Sjálfsmyndin réðst af fæðingarstað og kreólar deildu henni með frumbyggjum, fólki af blönduðum uppruna og börnum fólks frá Afríku sem hneppt hafði verið í þrældóm. Þessi að mestu andspænska þjóðernishyggja gerði kreólum kleift að berjast fyrir sjálfstæði en halda samfélagsstigveldinu nokkurn veginn óbreyttu.

Þann 24. febrúar 1821 kynnti Iturbide Plan de Iguala. Áætlunin sameinaði íhaldssöm og róttæk sjónarmið og byggðist á meginreglum sem nefndust tryggingarnar þrjár: sjálfstæði, trú og jafnrétti. Mexíkó skyldi verða óháð Spáni. Rómversk-kaþólsk trú skyldi vera ríkistrú. Allir íbúar Mexíkó skyldu njóta félagslegs jafnréttis og verndar, hvort sem þeir fæddust í Ameríku eða á Spáni. Áætlunin gerði einnig ráð fyrir nýrri mexíkóskri keisarakrúnu sem skyldi boðin evrópskum konungsborningi er vildi þiggja hana og að ríkisstjórnarnefnd færi með völdin þar til nýr konungur yrði útnefndur. Til að verja grundvallarreglur hreyfingarinnar var nýr Her þriggja trygginga (Ejército de las tres garantías) stofnaður undir stjórn Iturbide.

Hinn 27. september 1821, á þrjú hundruð ára afmæli falls Astekaveldisins og við lok ellefu ára uppreisnartímabils, reið Iturbide í sigurför inn í Mexíkóborg (mynd 8.14). Með stuðningi íhaldssömu kreólsku yfirstéttarinnar og tveggja öflugra frjálslyndra uppreisnarleiðtoga, Vicente Guerrero og Guadalupe Victoria, lýsti hann yfir sjálfstæði Mexíkó. Mexíkó varð stjórnskipulegt konungdæmi sem samkvæmt Plan de Iguala verndaði hagsmuni bæði peninsulares, sem fæddust á Spáni, og kirkjunnar. Í bænum Córdoba undirrituðu Iturbide og spænski fulltrúinn, varakonungurinn Juan de O’Donojú y O’Ryan, samning þar sem skilmálar Plan de Iguala voru samþykktir með einni breytingu. Nýtt ákvæði heimilaði að innlendur keisari yrði valinn ef enginn evrópskur konungur væri tiltækur. Átta mánuðum síðar, árið 1822, staðfesti nýkjörið þing Iturbide sem Agustín I, stjórnskipulegan keisara Mexíkó.