8.1 Bylting fyrir hvern?

Undir lok átjándu aldar voru samfélög Rómönsku Ameríku orðin fastmótuð stéttasamfélög. Staða fólks réðst af ýmsum félagslegum einkennum, þar á meðal menntun, fjölskyldu- og starfstengslum, kynþætti, trú og auð. Húðlitur var augljósasti og jafnframt flóknasti óefnahagslegi þátturinn sem hafði áhrif á samfélagsstöðu. Að vera hvítur táknaði meira en efnahagslega yfirburði. Það gaf til kynna evrópskan uppruna, sem aftur fól í sér stöðu kristinnar manneskju og þar með að vissu marki ætlaða félagslega og siðferðilega yfirburði. Evrópskir karlar fæddir á Íberíuskaga, þar sem Spánn og Portúgal liggja, nefndust peninsulares í spænsku Ameríku og reinóis í portúgölsku Ameríku. Þeir töldu sig æðri körlum af evrópskum uppruna sem fæddust í Ameríku og nefndust kreólar í spænsku Ameríku. Á fyrstu öldum nýlenduvæðingar höfðu Evrópufæddir menn yfirleitt einokun á æðstu embættum kirkju og ríkis og yfir framleiðslutækjum, en flestir úr landeigendayfirstéttinni, svo sem námueigendur og plantekrueigendur, voru kreólar.

Á áratugunum fyrir sjálfstæðisbaráttuna áttu Evrópumenn og afkomendur þeirra í Ameríku hins vegar í erfiðleikum með að halda stöðu sinni efst í samfélagspýramídanum. Þeir urðu að horfast í augu við þá staðreynd að þeir höfðu komið á ójöfnu kerfi þar sem fámennur hópur Evrópumanna og afkomenda þeirra réð yfir miklu fjölmennari hópi frumbyggja Ameríku og þrælaðs fólks frá Afríku, auk fjölmenns hóps fólks af blönduðum uppruna, eða castas. Til hans töldust mestísar, en orðið merkir bókstaflega „blandaður“ á spænsku og var einkum notað um fólk af hvítum evrópskum uppruna og uppruna frumbyggja, og pardos, „brúnir“ á spænsku, sem var notað um fólk sem átti að hluta afrískan uppruna. Þetta fólk af blönduðum uppruna var fjölmennt í borgum og starfaði oft sem skósmiðir, klæðskerar og annars konar handverksfólk. Sumir mestísar og pardos þjónuðu í lægri tignarstöðum nýlenduherdeildanna.

Undir lok átjándu aldar endurskipulagði konungsríkið Spánn, þar sem Búrbónaættin hafði ríkt frá 1700, nýlendur sínar í Ameríku í fjóra stóra hluta. Þeir voru Nýi-Spánn, sem hafði verið til frá 1521, Perú, sem hafði verið til frá 1542, Nýja-Granada, sem var stofnuð 1717 og samsvaraði nokkurn veginn ríkjunum Kólumbíu, Ekvador, Panama og Venesúela í dag, og Río de la Plata, sem var stofnað 1776 og náði yfir landsvæði sem samsvarar Argentínu, Bólivíu, Paragvæ og Úrúgvæ nútímans (mynd 8.6). Líkt og áður var varakonungur hvers þessara varakonungsdæma fulltrúi spænska konungsins. Nú voru sveitarstjórnir innan hvers varakonungsdæmis hins vegar í höndum landstjóra, svonefndra intendanta.

Þessir landstjórar voru peninsulares sem konungurinn skipaði og þeir heyrðu beint undir hann. Markmiðið var að draga úr spillingu og efla miðstýringu. Aðrir peninsulares aðstoðuðu þá. Margir þeirra voru nýkomnir frá Spáni og stóðu kreólayfirstéttinni sem þeir stjórnuðu langt að baki að menntun, auð og menningu. Miðstýring stjórnsýslunnar með intendanta-kerfinu stuðlaði að iðnaðar- og efnahagsþróun og nýrri efnislegri velmegun peninsulares og kreólskra landeigenda og kaupmanna. Aðeins þeir sem fæddust á Spáni, peninsulares, gátu þó gegnt mikilvægustu embættum stjórnkerfisins. Kreólar gátu auðgast innan kerfisins en auður tryggði þeim ekki samfélagsstöðu. Skörp aðgreining þeirra frá Spánverjum sem fæddust á Íberíuskaga kynti undir þrá kreóla eftir sjálfsstjórn.

Aukið framboð bóka og annars prentaðs efnis var mikilvægur þáttur í ósk kreóla og annarra hópa um meiri þátttöku í stjórnmálum og efnahagslífi. Að hefð hafði hvíta yfirstéttin í spænsku Ameríku verið læs og menntuð, ólíkt lægri stéttum litaðs fólks sem treystu að mestu á munnlega hefð til að miðla þekkingu. Undir lok átjándu aldar hafði dreifing bóka og handrita þó aukist mjög meðal hins fjölmenna hóps fólks af blönduðum uppruna, jafnvel þótt hóparnir nytu ekki annarra þeirra réttinda og gæða sem hvítt fólk naut. Engu að síður gátu hinar „hættulegu“ hugmyndir upplýsingarinnar breiðst út, ekki aðeins meðal menntaðra kreóla í nýlendunum heldur einnig meðal fólks af blönduðum uppruna. Þessar hugmyndir og gremjan í garð peninsulares urðu kveikja að uppreisnum undir lok átjándu aldar.

Þrá þeirra eftir þátttöku jók reiði kreóla vegna stofnunar intendanta-kerfisins. Búrbónaeinveldið hafði einnig innleitt aðrar umbætur til að styrkja nýlenduveldið í Ameríku og yfirráð sín þar. Nýlenduvarðliðið var stækkað og nýstofnaðar herdeildir voru mannaðar körlum fæddum í spænsku Ameríku. Þetta lækkaði kostnað við varnir heimsveldisins því ekki þurfti lengur að flytja spænska hermenn yfir hafið. Líkt og í stjórnsýslunni voru æðstu stöður hersins þó fráteknar fyrir peninsulares, sem var enn ein ástæða óánægju kreóla.

Ólíkt stjórnmálaumbótunum, sem höfðu einkum áhrif á kreóla, snertu efnahagsbreytingarnar fólk á öllum stigum samfélags spænsku Ameríku og stundum brást það við með ofbeldi. Tvær slíkar uppreisnir, sem hækkun söluskatts í nýlendunum kveikti, voru hin umfangsmikla uppreisn Inka 1780–1781 nálægt Cuzco í varakonungsdæminu Perú og Comunero-uppreisnin, eða „uppreisn alþýðumanna“, 1781 í Nýju-Granödu, núverandi Kólumbíu. Í báðum varakonungsdæmunum hafði undirstaða spænskrar efnahagsstarfsemi þróast frá skattgreiðslum til kerfisbundinnar nauðungarvinnu á borð við skuldaánauð. José Gabriel Condorcanqui Noguera, virtur leiðtogi af blönduðum uppruna í heimabyggð sinni, leiddi hina miklu uppreisn Inka. Noguera andmælti nauðungarvinnu sem Spánverjar kröfðust af frumbyggjum Ameríku. Til að hvetja frumbyggja til uppreisnar sagðist hann vera afkomandi síðasta valdhafa Inka, Túpac Amaru, og tók sér nafnið Túpac Amaru II (mynd 8.7). Fámennum kreólum stóð ógn af því að hann hafði virkjað um fjörutíu þúsund manns úr hópi frumbyggjameirihlutans í varakonungsdæminu Perú. Þeir gengu því til liðs við Spánverja og brutu uppreisnina á bak aftur af mikilli grimmd, enda hafði hún stefnt í uppreisn gegn yfirráðum hvítra almennt en ekki aðeins Spánverja. Túpac Amaru II og tugþúsundir annarra voru drepnir.

Auk andstöðu við nýlenduskatta beindist Comunero-uppreisnin 1781 gegn lögum sem veittu spænsku krúnunni einokun á framleiðslu tóbaks og áfengis. Uppreisnarmenn kröfðust endurreisnar hefðbundinna stjórnarhátta. Uppreisnin breiddist um fjalllendi og vopnaðir mótmælendur héldu niður til Bogotá. Spænsk yfirvöld þar ákváðu fyrst að semja. Þau féllust á að afnema skattana og einkasöluna og veita kreólum forgang fram yfir peninsulares í opinberum embættum. Þegar comuneros-hóparnir höfðu dreifst og varakonungurinn frétti af tilslökunum í Bogotá skipaði hann hins vegar að leiðtogar uppreisnarinnar skyldu handteknir og teknir af lífi. Uppreisnirnar tvær voru merki um sívaxandi óánægju meðal fólks af blönduðum uppruna og brugðist var strax við þeim með lagasetningu.

Árið 1795 magnaðist spenna milli borgarráðs kreóla í Caracas í varakonungsdæminu Nýju-Granödu og Carlos IV Spánarkonungs. Krúnan hafði sett nýja tilskipun sem heimilaði fólki af blönduðum spænskum og afrískum uppruna að kaupa, gegn töluverðu gjaldi, konunglegt skilríki sem nefndist cédula real. Skilríkið flokkaði handhafann lagalega sem „hvítan“, veitti fólki af blönduðum uppruna borgararéttindi og lagalega stöðu kreóla og gerði því kleift að taka meiri þátt í opinberu lífi og færast upp samfélagsstigann, til dæmis með því að sækjast eftir opinberu embætti eða formlegri menntun.

Báðir hópar yfirstéttarinnar, peninsulares sem fæddust á Spáni og spænskir kreólar sem fæddust í Ameríku, brugðust illa við þeim möguleika að fólk af blönduðum uppruna gæti færst upp samfélagsstigann. Hvítt fólk leit á sig sem menntaða og afkastamikla samfélagsþegna sem helguðu sig námuvinnslu, búfjárrækt og plantekrurekstri. Það taldi fólk af blönduðum uppruna óæðra og fáfrótt, fast í iðjuleysi, ófært um að komast til bjargálna og gjörsamlega ósæmilegt. Borgarráð Caracas hélt því fram að aukinn félagslegur hreyfanleiki fólks af blönduðum uppruna myndi eyðileggja samfélagið eins og ráðið þekkti það.

Peninsulares og kreólar óttuðust að fólk af blönduðum uppruna tæki frá yfirstéttinni þau störf sem þá voru talin „góð“. Margir tortryggðu þessa hópa svo mjög að þeir forðuðust störf eða atvinnugreinar sem tengdust þeim. Þeir óttuðust einnig vaxandi áhrif og vald fólks af blönduðum uppruna í hernum eftir uppreisnirnar á níunda áratug átjándu aldar, sem höfðu skapað forsendur stöðunnar sem nú var komin upp. Uppreisn þrælaðs fólks í Saint-Domingue, nú Haítí, sem hófst 1791 var hvítum Spánverjum í Ameríku einnig viðvörun um hvað gæti gerst ef fólki af afrískum uppruna væri ekki haldið undir ströngu eftirliti. Yfirstéttin í Caracas hélt því fram að cédula real myndi gera slíkt eftirlit enn erfiðara og gæti hæglega leitt til fleiri uppreisna. Hún taldi undirokun castas-hópanna forsendu fyrir öryggi nýlendnanna. Þetta var það samfélagslega samhengi sem mótaði fólk við upphaf sjálfstæðisbaráttunnar í Rómönsku Ameríku.

Þegar Napóleon hertók Spán árið 1807 og tók ríkjandi konungsfjölskyldu landsins til fanga kom hann óafvitandi af stað kreppu í nýlenduveldi Spánar í Ameríku. Uppreisnarmenn á Spáni stofnuðu svæðisbundnar stjórnar- og umræðunefndir sem nefndust juntas til að takast á við kreppuna og kreólayfirstéttin gerði hið sama. Á mikilvægum efnahags- og stjórnmálamiðstöðvum á borð við Mexíkóborg, Caracas, Buenos Aires, Santiago og Bogotá létu spænsk yfirvöld völdin af hendi til þessara staðbundnu juntas-nefnda. Í fyrsta sinn í spænsku Ameríku nutu staðbundnar stjórnarstofnanir sjálfsstjórnar og hver junta velti fyrir sér hvernig hún gæti nýtt þessa afdrifaríku atburðarás sér í hag. Lausnin á stjórnmálakreppunni á Spáni glæddi þannig nýju lífi í sjálfstæðisþrána í öllum fjórum megindeildum nýlenduveldisins.

Hugmyndin um sjálfsstjórn knúði bæði þá sem biðu þess að Spánarkonungur sneri aftur, konungssinna, og þá sem þráðu algert sjálfstæði, sjálfstæðissinna. Konungssinnar réttlættu gerðir sínar með því að fylgja fordæmi svæðisbundnu juntas-nefndanna á Spáni. Fyrir sjálfstæðissinna breytti stofnun slíkra nefnda hins vegar fullu sjálfstæði í raunhæft markmið. Þeir skipulögðu almenn mótmæli og drógu hollustu konunglegra embættismanna í efa. Upp frá þessu mögnuðust átök sjálfstæðissinna og konungssinna hratt.

Á Spáni framseldi miðlæga byltingarnefndin vald sitt til þjóðþingsins Cortes, sem kom saman í borginni Cádiz. Árið 1812 samþykkti Cortes í Cádiz frjálslynda stjórnarskrá sem nefndist Cádiz-stjórnarskráin eða stjórnarskráin frá 1812. Hún kom á takmörkuðu konungsveldi, tryggði málfrelsi og fundafrelsi og afnam rannsóknarréttinn (mynd 8.9). Gerð skjalsins vakti einnig heitar deilur um sjálfstjórn spænsku Ameríku. Það veitti körlum úr hópi frumbyggja Ameríku og mestísa kosningarétt en útilokaði karla af afrískum uppruna frá stjórnmálaþátttöku. Hvað stjórnmálaréttindi varðaði skipaði skjalið öllum íbúum spænsku Ameríku af afrískum uppruna lagalega í sama flokk og afbrotamönnum, skuldurum og heimilisþjónum, hópum sem neitað var um rétt til að stjórna sér sjálfir. Slík flokkun styrkti tengslin sem gerð voru milli afrísks uppruna og þrælahalds.

Hvítir evrópskir Spánverjar héldu þannig stjórnmála- og viðskiptayfirráðum sínum í nýlendunum. Reynslan af stofnun juntas-nefnda og sendingu fulltrúa á Cortes-þingið hafði þó leyst nýlendubúana undan hlýðni við Spán og ekki var lengur unnt að framfylgja synjun á kröfum nýlendnanna. Nýlendubúarnir höfðu þegar áttað sig á að þeir væru fullfærir um að stjórna sér sjálfir. Pólitísk og efnahagsleg tök Spánar á nýlendunum héldu áfram að veikjast þegar hernaðarviðbrögð ríkisins reyndust árangurslaus.

Eftir fall Napóleons árið 1814 sneri Fernando VII loks aftur til valda á Spáni. Í stað þess að semja eftir valdatökuna tók hann skýrt fram að sex ára tímabili sjálfsstjórnar í Ameríku væri lokið. Fernando leysti Cortes-þingið upp, hafnaði stjórnarskránni frá 1812, ofsótti frjálslyndissinna og sendi spænska hermenn til nýlendnanna til að framfylgja einveldisstefnu sinni. Endurreisn nýlenduskipunarinnar var konungssinnum léttir en reitti sjálfstæðissinna til reiði. Juntas-nefndir kreóla í spænsku Ameríku gátu einfaldlega ekki sætt sig við þann mikla kostnað sem fylgdi endurreisn fyrri nýlendustjórnar. Nú kröfðust þær fremur en nokkru sinni fyrr jafns vægis í stjórn ríkisins og að fríverslunarstefnan sem þegar var í gildi yrði samþykkt.