8.4 Portúgalska Suður-Ameríka
8.4 Portúgalska Suður-Ameríka
Markmið
Að þessum kaflahluta loknum átt þú að geta:
Ímyndaðu þér að forseti Bandaríkjanna, allir þingmenn og fjölskyldur þeirra væru flutt yfir hafið í fjörutíu skipum á margra mánaða ferðalagi. Þetta gerði portúgalska Braganza-konungsættin árið 1807 og í meira en áratug þar á eftir var portúgalska heimsveldinu stjórnað frá Ameríku í stað Evrópu. Þessi fordæmalausi flutningur mótaði leið portúgölsku Ameríku til sjálfstæðis en hún var tiltölulega friðsamleg í samanburði við frelsunarhreyfingarnar í spænsku Ameríku. Spænska Ameríka klofnaði auk þess í mörg ríki en portúgalska Ameríka varð áfram eitt ríki, Brasilía. Í september 1822 öðlaðist Brasilía sjálfstæði undir stjórn portúgalskfædds konungs og tók upp stjórnskipulegt konungdæmi. Konungdæmið tryggði stjórnmálalegan stöðugleika á svæðinu en hróflaði ekki við stigveldi nýlendutímans.
Stofnun konungsríkisins Brasilíu
Þegar Napóleon setti meginlandshafnbannið á árið 1807 til að einangra Bretland og leggja efnahag þess í rúst gat Portúgal, sem lengi hafði verið í bandalagi við Breta, ekki hlýtt því. Til að refsa Portúgal fyrir að rjúfa hafnbannið fékk Napóleon leyfi spænsku krúnunnar til að ráðast inn í landið landleiðina, enda gat franski flotinn ekki tekist á við þann breska á hafi úti. Franskt herlið undir stjórn Jean-Andoche Junot hershöfðingja fór hratt yfir Íberíuskagann og réðst inn í Lissabon.
Í ljósi þessara atburða ráðlagði Strangford lávarður, sendifulltrúi Bretlands í Portúgal, portúgölsku konungsfjölskyldunni að flytja hirðina til portúgölsku Ameríku. María drottning bar portúgölsku krúnuna en þar sem hún hafði verið úrskurðuð ófær um að fara með stjórn kom það í hlut sonar hennar, João ríkisstjóra, að taka ákvörðunina. Yfirvofandi koma franska hersins í nóvember 1807 sannfærði João loks um að flótti til Brasilíu væri eina lausnin. Þegar herinn nálgaðist flúðu portúgalska konungsfjölskyldan og um tíu þúsund manna fylgdarlið hennar til Brasilíu í skipaflota undir vernd Breta (mynd 8.18). Fyrir aðstoðina fengu Bretar víðtæk viðskiptafríðindi í Brasilíu.
Árið 1808, eftir stutta viðdvöl í Salvador í Bahia, tóku brasilískir nýlendubúar vel á móti konungsfjölskyldunni og hirðmönnum hennar og þau héldu til Rio de Janeiro á suðausturströndinni til að setjast þar að. Í fyrsta sinn í nútímasögu höfðu evrópskur einvaldur, erfingi hans og hirð stigið fæti á yfirráðasvæði sitt í Ameríku. Hinn 1. apríl 1808 voru hafnir Brasilíu opnaðar öllum vinaþjóðum, sem í raun þýddi Bretland; öll fyrri bönn við framleiðslu, sem ætlað var að vernda portúgalskan iðnað, voru afnumin; og Brasilíubanki var stofnaður. Í kjölfarið fjölgaði íbúum Brasilíu úr tæpum þremur milljónum árið 1798 í nærri fjórar milljónir árið 1818.
Vilji portúgölsku krúnunnar til að deila völdum með staðbundinni landeigendayfirstétt stuðlaði að fjölgun stofnana á borð við sjúkrahús, bókasöfn, skóla og háskóla. Mikilvægar umbætur voru gerðar á stjórnsýslu, landbúnaði og framleiðslu. Menningarframtakinu var vel tekið. Nýjum skattbyrðum til að standa undir hirðinni, stækkandi embættismannakerfi og stríðinu gegn Frakklandi var hins vegar illa tekið, líkt og því hversu háð Brasilía var Bretlandi. Vera portúgölsku krúnunnar í landinu færði stjórn Brasilíu að verulegu leyti undir eina miðstöð í Rio de Janeiro og þessi miðstýring varð öflugt sameiningarafl þegar Brasilía varð eitt ríki.
Jafnvel eftir fall Napóleons árið 1814 og endurreisn Búrbónakonunga í Frakklandi og á Spáni sat portúgalska krúnan sem fastast í Brasilíu. Hinn 16. desember 1815 fékk Brasilía formlega stöðu konungsríkis. Þegar María I drottning lést þar árið 1816 varð sonur hennar João VI konungur Sameinuðu konungsríkjanna Portúgals, Brasilíu og Algarve, syðsta hluta Portúgals.
Brasilía opnaði einnig hafnir sínar fyrir fylgismönnum Bónaparte. Þar á meðal voru lýðveldissinnaðir vísindamenn, arkitektar, handverksmenn, frímúrarar, verkfræðingar, málarar og liðsforingjar sem sigldu yfir Atlantshafið með frjálslyndar bækur sínar og hugmyndir og hugðust setjast að til frambúðar í nýja landinu. Í mars 1816 bauð João VI konungur hópi listamanna og handverksmanna úr röðum fylgismanna Bónaparte, svonefndri Frönsku listamannasendinefnd, til Brasilíu til að stofna lista- og handíðaskóla í Rio de Janeiro. Skólinn varð síðar Academia Imperial de Belas-Artes undir stjórn Pedros I keisara. Franski málarinn Jean-Baptiste Debret, sem hafði stundað nám við hinn virta Académie des beaux-arts í Frakklandi, var í hópnum. Debret fékk áhuga á þræluðu fólki og frumbyggjum og gerði margar steinþrykksmyndir og málverk af fólki og daglegu lífi í Brasilíu. Hann málaði einnig margar andlitsmyndir af keisarahirðinni (mynd 8.19). Eftir að Debret sneri aftur til Frakklands árið 1831 gekk hann til liðs við Académie des beaux-arts. Undir lok áratugarins hafði hann gefið út þrjú bindi af grafíkverkum: Myndræn og söguleg ferð til Brasilíu, eða dvöl fransks listamanns í Brasilíu (Voyage pittoresque et historique au Brésil ou Séjour d’un artiste français au Brésil).
João VI konungur sýndi brasilískum þegnum sínum meiri skilning en Fernando VII sýndi sínum þegnum í spænsku Ameríku. Uppreisnir í Brasilíu voru þó bældar niður með valdi. Árið 1817 brugðust Brasilíumenn í Pernambuco, sykurframleiðsluhéraði á norðausturströndinni, til dæmis við handtöku frjálslynds liðsforingja með því að lýsa héraðið sjálfstætt lýðveldi. João VI batt fljótt og með grimmilegum hætti enda á þessa tilraun. Hann sneri loks aftur til Portúgals árið 1821, sex árum eftir fall Napóleons, þegar Cortes-þingið, portúgalska þjóðþingið, krafðist heimkomu hans.
Pedro I og sjálfstæði Brasilíu
João skildi Pedro I, son sinn og erfingja, eftir sem ríkisstjóra í Rio de Janeiro og fól honum að varðveita ætt og völd fjölskyldunnar. Hinn hæfileikaríki tuttugu og þriggja ára prins tók af miklum áhuga til við skyldustörf sín. Cortes-þingið vildi færa Brasilíu aftur undir fyrri nýlendustöðu og fyrirskipaði að miðstýrð stjórnskipan Rio de Janeiro yrði lögð niður. Í janúar 1822 skipaði þingið prinsinum að snúa heim en Pedro tók afstöðu með Brasilíumönnum þegar þeir báðu hann að vera um kyrrt. Atburðurinn varð þekktur sem O Fico, af portúgölsku sögninni ficar, að vera kyrr.
Nú var ekki lengur hægt að líta fram hjá fyrirætlunum Cortes-þingsins því þær ollu átökum milli íhaldssamra og frjálslyndra fylkinga í héruðum Brasilíu. Þegar brasilíska yfirstéttin hafnaði stjórn Portúgals steig Pedro lokaskrefið. Hann sleit tengslin við Portúgal og lýsti yfir sjálfstæði Brasilíu á bökkum Ipiranga-fljóts í São Paulo-héraði 7. september 1822 (mynd 8.20). Atburðurinn varð þekktur sem Grito do Ipiranga, eða Ipiranga-hrópið. Pedro I var hylltur sem stjórnarskrárkeisari og ævarandi verndari Brasilíu og krýndur með mikilli viðhöfn í Rio de Janeiro.
Í fyrstu neitaði portúgalska Cortes-þingið að viðurkenna sjálfstæði Brasilíu. Utan borganna Rio de Janeiro og São Paulo og aðliggjandi héraða lýstu þó fáar staðbundnar junta-nefndir yfir stuðningi við portúgalska stjórn. Pedro I var staðráðinn í að sigra Portúgala og bauð Thomas Cochrane, fyrrverandi sjóliðsforingja í breska flotanum, að þjóna Brasilíu sem fyrsti aðmíráll og yfirhershöfðingi (mynd 8.21).
Cochrane var einn djarfasti og farsælasti skipherra síns tíma og Frakkar kölluðu hann „sjóúlfinn“. Eftir að nafn hans var fellt af liðslista breska flotans vegna fjármálahneykslis árið 1814 hóf hann nýjan feril sem málaliði. Árið 1818 skipulagði hann síleska flotann og gegndi ásamt José de San Martín lykilhlutverki við að tryggja sjálfstæði Síle og frelsa strandhéruð Perú. Hann hafði að mestu dregið sig í hlé á óðali sínu í Síle þegar Pedro I bað hann að þjóna Brasilíu. Cochrane kom á fót lítilli brasilískri flotasveit til að hindra aðgang Portúgals að höfnum Brasilíu. Fyrsti sigur hans vannst þegar hann setti Salvador, aðalhöfn Bahia-héraðs, í hafnbann. Með því að hindra aðföng til strandborga og varðstöðva neyddi Cochrane portúgalskt herlið til að yfirgefa norðurhéruð Brasilíu fyrir lok árs 1823. Rio de Janeiro-samningurinn viðurkenndi sjálfstæði Brasilíu frá Portúgal árið 1825.
Þrettán ára dvöl Braganza-ættarinnar í Rio de Janeiro fyrir sjálfstæði hafði sameinað þjóðina og Brasilíumenn litu enn á konungshirðina sem uppsprettu valds og umboðs. Flestir menntaðir borgarar sættu sig við konungdæmið og samsömuðu sig því. Ekkert stuðlaði betur að því að binda enda á svæðisbundinn ágreining en ytri ógn frá Portúgal. Í maí 1823 kallaði Pedro I kjörna fulltrúa allra héraða til Rio de Janeiro til að semja stjórnarskrá nýja keisaradæmisins. Flestir voru brasilískir synir gömlu landeigendayfirstéttarinnar og sumir höfðu verið fulltrúar Brasilíu á portúgalska Cortes-þinginu. Þar á meðal var frjálslyndi stjórnmálamaðurinn José Bonifácio de Andrade e Silva, sem hafði stundað nám við Coimbra-háskóla í Portúgal. Þingið samdi skjal sem átti að tryggja jafnvægi milli framkvæmdarvalds, dómsvalds og löggjafarvalds en fulltrúana greindi á um þrælahald, umfang ríkisborgararéttar og borgaraleg réttindi. Pedro I studdi afnám þrælahalds í áföngum en Brasilíumenn sem auðguðust á sykurekrum vildu umfram allt að ekki yrði hróflað við stofnuninni.
Pedro I átti erfitt með samskipti við löggjafarþingið. Þegar þingið reyndi að takmarka völd keisarans í fyrstu stjórnarskránni leysti hann það upp og lauk sjálfur við stjórnarskrána með aðstoð fámenns, sérvalins ráðs. Pedro I fór með einræðisvald og setti árið 1824 frjálslynda stjórnarskrá sem leiddi þrælahald hjá sér og bætti fjórðu stoð ríkisvaldsins, miðlunarvaldinu (moderador), við framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald. Miðlunarvaldið var í höndum keisarans og heimilaði stjórnanda Brasilíu að hafa eftirlit með hinum þremur stoðum ríkisvaldsins og skapa „jafnvægi“ milli þeirra með því að leysa ágreining þeirra.
Óánægja með einræðistilhneigingu Pedros hélst þar sem hann skeytti engu um þrælahald og tók óvinsælar ákvarðanir um utanríkisviðskipti og fjármál. Þegar fréttir af júlíbyltingunni í Frakklandi árið 1830, sem steypti einvaldi af stóli, bárust til Brasilíu brutust út fjölmenn mótmæli þar sem þess var krafist að keisaranum yrði vísað úr landi. Í apríl 1831 sagði Pedro I af sér í þágu einkasonar síns, hins sex ára gamla og brasilískfædda Pedros II, og sigldi til Portúgals til að tryggja dóttur sinni Maríu hásætið. Hann sneri aldrei aftur. Brottför hans batt enda á yfirburðaáhrif portúgalskfæddra hirðmanna og kaupmanna í brasilísku samfélagi og lauk umskiptunum til fulls sjálfstæðis Brasilíu.
Sýn nítjándu aldar á Rómönsku Ameríku
Sjálfstæðishreyfingar Rómönsku Ameríku vildu varpa af sér stjórn móðurríkja sem fylgdu kaupauðgisstefnu og efnahagskerfi sem hamlaði þróun ört vaxandi nýlenduríkja. Árangursríku hreyfingarnar voru leiddar af vel menntaðri yfirstétt en mættu oft andstöðu meirihluta fólks af blönduðum uppruna sem studdi móðurríkið. Skortur á almennum stuðningi neyddi arðrænandi hvítan minnihluta kreóla, sem óttaðist kúgaðan meirihluta af blönduðum uppruna, til að semja um hvern áfanga sigursins. Frelsarar á borð við Bolívar, San Martín, Pedro I og Iturbide fengu enga verulega utanaðkomandi aðstoð og skorti oft sameiginlega stefnu. Þeir glímdu við miklar landfræðilegar fjarlægðir, náttúrulegar hindranir og efnahagslega og menningarlega einangrun þeirra svæða sem þeir reyndu að sameina.
Leið Brasilíu til sjálfstæðis sýnir meiri samfellu við arfleifð nýlendutímans en leið nokkurs annars ríkis í Rómönsku Ameríku. Þótt landið losnaði undan stjórn Portúgals eftir 1822 varð það ekki lýðveldi heldur sjálfstætt keisaradæmi. Fyrsti keisarinn, Pedro I, var prins af portúgölsku konungsættinni og enn erfingi að hásæti hennar. Portúgalskfæddir karlar héldu auk þess áfram að stjórna viðskiptum og gegna valdastöðum í embættismannakerfinu, hernum og kirkjunni. Skiptingin milli íhaldsmanna og frjálslyndra réð stjórnmálalífi keisaradæmisins Brasilíu og endurspeglaði andstæða hagsmuni og hugsjónir ólíkra efnahagshópa. Sjálfstæðið hafði ekki í för með sér miklar breytingar á félags- og efnahagsgerð nýlendutímans. Nýja brasilíska stjórnskipulega konungdæmið festi einfaldlega óbreytt ástand í sessi.
Sjálfstæðishreyfingar Rómönsku Ameríku vöktu mikinn áhuga utan svæðisins og forvitnin ýtti undir ferðalög og skrif útlendinga. Fólk í Bandaríkjunum og Evrópu kynntist Suður-Ameríku oft í slíkum frásögnum. Evrópskar konur á nítjándu öld ferðuðust að jafnaði ekki sér til skemmtunar; ferðaþjónusta er uppfinning tuttugustu aldar. Þegar Maria Dundas Graham Calcott kom til Suður-Ameríku með eiginmanni sínum, sjóliðsforingja, á árunum eftir 1820 var hún einkakennari dóttur Pedros I, Maríu da Glória prinsessu, sem síðar varð drottning Portúgals. Dagbækur Graham frá 1821 til 1823 varpa því einstöku ljósi á brasilísku hirðina meðan sjálfstæðisferlið stóð yfir. Frásagnir hennar sýna einnig víðtækan áhuga hennar á lífi fólks í Brasilíu, í Salvador og Rio de Janeiro, og í Síle, í Santiago. Í Síle lagði Graham stund á náttúruvísindi og grasafræði ásamt fjölskylduvininum Thomas Cochrane, fyrrverandi sjóliðsforingja í breska flotanum.
Þótt frásagnir hennar hafi verið skrifaðar til fróðleiks og skemmtunar samtímafólki veita þær nú innsýn í samskipti kynjanna í nýfrjálsum ríkjum Suður-Ameríku og yfirstéttarumhverfi Graham sjálfrar snemma á nítjándu öld. Hún hafði áhuga á „viðeigandi“ viðfangsefnum á borð við tísku og móðurhlutverkið sem tengdust lífi brasilískra kvenna. Opinber starfssvið voru að mestu á valdi karla og dagbækur hennar sýna að erlendar konur í hlutverki áhorfenda, líkt og hún sjálf, stóðu áfram utan við þau. Graham var borgarbúi úr yfirstétt og mótmælendatrúar. Í skrifum hennar voru siðmenntaðir enskir siðir og hegðun sett fram sem fyrirmynd heimsins. Þrátt fyrir þessa hlutdrægni, eða jafnvel vegna hennar, segja frásagnir hennar af einkalífi brasilískra kvenna margt um opinbera atburði í suður-amerísku samfélagi og hugmyndir hennar sjálfrar um kvenleika. Ferðasaga hennar veitir innsýn í hvernig hún taldi brasilískar konur nítjándu aldar móta líf sitt og umhverfi.