Kaflayfirlit

Kaflayfirlit

6.1 Nýlenduvæðing Evrópuríkja í Ameríku

Evrópskir landnemar í Norður-Ameríku voru fjölbreyttur hópur með margvísleg markmið. Margir Spánverjar komu sem hluti af víðtækari leit að „Guði, gulli og frægð“. Franskir landnemar vonuðust einnig eftir auði, en voru líklegri en aðrir Evrópumenn til að vinna með frumbyggjum í stað þess að arðræna þá, enda litu þeir á frumbyggja sem efnahagslega bandamenn. Enska Virginíufélagið stofnaði Jamestown í auðgunarskyni, en enskir púrítanar stofnuðu samfélög sem þeir vonuðu að skiluðu hagnaði og efldu um leið trúarlega hugmyndafræði þeirra. Frumbyggjar brugðust við nýlenduvæðingu Evrópumanna með ýmsum hætti. Í Mexíkó börðust Astekar gegn Spánverjum, en Spánverjar tortímdu þeim, en Tlaxcalamenn, sem unnu með Spánverjum gegn Astekum, öðluðust í kjölfarið hærri stöðu og meiri efnahagsleg tækifæri í spænska heimsveldinu.

6.2 Uppgangur heimshagkerfisins

Sjö ára stríðið (1754–1763) kom á nýju valdajafnvægi í Evrópu þar sem Bretland varð ráðandi heimsveldi. Frakkar létu Bretum heimsveldiseignir sínar í Norður-Ameríku og á Indlandi eftir, Spánverjar létu Flórída af hendi og Frakkar færðu Spáni yfirráð yfir Louisiana-landsvæðinu. Hubertusburg-friðurinn tryggði yfirráð Prússlands yfir Slésíu og staðfesti stöðu Prússlands sem stórveldis í Evrópu.

Breska Austur-Indíafélagið lagði traustan grunn að hernaðar- og efnahagsveldi Breta í Suður-Asíu og bæði félagið og Bretland högnuðust á nýlenduyfirráðum yfir Indlandi. Í Kína gerðu leiðtogar Qing-ættarinnar nýja viðskiptasamninga við erlend ríki, þar á meðal Kjachta-samninginn (1727) við Rússland, og bættu viðskiptasambönd við Japan, ríki Suðaustur-Asíu og Filippseyjar. Með Kanton-kerfinu jók Kína viðskipti sín við Evrópu og efldi hagkerfið, en hafnaði flestum evrópskum viðskiptavörum og krafðist greiðslu í silfri. Þannig náði landið mjög hagstæðum viðskiptajöfnuði.

Nýlendustefna Evrópumanna mætti mótspyrnu. Í Afríku börðust Ndongo gegn Portúgölum, Khoisan- og Xhosa-fólkið gegn Hollendingum og Asante-fólkið gegn útþenslu Breta. Bæði á Indlandi og í Kína greip fólk til vopna gegn Bretum. Það er kaldhæðnislegt að einhver öflugasta andstaðan kom við hlutverk Stóra-Bretlands frá eigin nýlendum þess í Norður-Ameríku, þar sem efnahagsleg óánægja leiddi til sjálfstæðisyfirlýsingar.

6.3 Kapítalismi og fyrsta iðnbyltingin

Vélvæðing og iðnvæðing, sem kapítalisminn hvatti til og gerði kleifar, sköpuðu eigendum fyrirtækja og sérfræðingum í millistétt gífurlegan auð á átjándu og nítjándu öld. Hagnaður þeirra kostaði verkafólk þó oft miklar fórnir. Framleiðsla vara færðist frá handverki mjög færs handverksfólks úr millistétt yfir í vélvædda framleiðslu láglaunaðs ófaglærðs verkafólks. Verkafólk fékk vissulega aðgang að nýjum neysluvörum sem iðnvæðingin gerði ódýrari, en til að hafa efni á þeim þurfti það að vinna langan vinnudag við erfiðar og oft hættulegar aðstæður. Það sem ef til vill skipti mestu var að verkafólk missti stjórn á vinnuaðstæðum sínum.

Karl Marx og fylgismenn hans brugðust við verstu misfellum kapítalismans með því að leggja fram nýja kenningu sem varð þekkt sem marxismi. Marx hélt því fram að borgarastéttin, samfélagsstétt sem átti framleiðslutækin, léti fyrst og fremst stjórnast af löngun til að arðræna vinnuafl og halda eftir umframverðmætinu sem launafólk skapaði til að kaupa pólitísk áhrif. Að lokum myndi kapítalíska kerfið hrynja og verkafólk ná aftur stjórn á samfélaginu. Marx taldi að barátta milli stétta væri rót allra sögulegra átaka. Hann spáði því að sósíalismi myndi á endanum leysa núverandi efnahagskerfi af hólmi, en í því kerfi væru framleiðslutækin í almenningseigu en ekki eigu einkafyrirtækja eða einstaklinga.