66 Landnám og efnahagsleg útþensla

Inngangur

Sýnd er svarthvít mynd af tveimur evrópskum körlum og tveimur frumbyggjum Ameríku. Evrópsku mennirnir klæðast síðum frökkum, hnébuxum og höttum. Annar þeirra styður sig við tunnu og reykir stutta pípu en hinn stendur með hægri hönd á tunnunni og teygir vinstri handlegginn í átt að frumbyggja sem réttir honum dýrafeld. Frumbygginn er klæddur lendaskýlu og mokkasíum, ber nokkur hálsmen, er með klæði yfir hægri öxl og höfuðskraut og stendur fyrir framan hrúgu af dýrafeldum. Líkami hans er málaður röndum og í hinni hendinni heldur hann á boga og ör. Hinn frumbyggjamaðurinn húkir hægra megin við tunnuna með klæði um vinstri öxl, í buxum og mokkasíum, reykir langa pípu og blæs frá sér reyk. Neðst til vinstri á myndinni liggur stór böggull, bundinn snærum, á jörðinni og í bakgrunni sjást klettar, hæðir og gisnir runnar. — **Mynd 6.1.** Þessi kanadíska mynd frá 1777 sýnir evrópska kaupmenn sem semja við frumbyggja Ameríku (sem í Kanada eru nefndir First Nations, eða frumbyggjaþjóðir) í tengslum við hina mjög ábatasömu loðdýraverslun tímabilsins. Takið eftir að bæði Evrópumaður og frumbyggi Ameríku reykja pípur, líklega fylltar tóbaki, sem var önnur mikilvæg verslunarvara á þessum tíma. (heimild: breytt verk „A Map of the Inhabited Part of Canada, Frontispiece by William Faden 1777“ eftir Library of Congress Prints and Photographs division/Wikimedia Commons, almenningseign)

Yfirlit kaflans

6.1 Nýlenduvæðing Evrópuríkja í Ameríku
6.2 Uppgangur heimshagkerfisins
6.3 Kapítalismi og fyrsta iðnbyltingin

Inngangur

Á átjándu og nítjándu öld urðu úthöf heimsins í reynd að þjóðvegum þegar evrópskir landkönnuðir, kaupmenn og verkafólk reyndust reiðubúin til að ferðast lengri vegalengdir en áður og héldu til nýrra áfangastaða í Ameríku, Afríku og Asíu. Ný efnahagskerfi knúðu áfram landkönnun, miðlun, samskipti og skipti — og í mörgum hörmulegum tilvikum arðrán. Samfélög í Asíu, Afríku og Ameríku, sem áður höfðu haft lítil eða engin tengsl sín á milli, urðu nú þátttakendur í margs konar skiptum. Frammi fyrir breyttum heimi þurfti hvert samfélag að taka erfiðar ákvarðanir. Sum, líkt og frumbyggjar Ameríku sem sjást hér (mynd 6.1), tóku nýkomnum vel sem viðskiptafélögum eða pólitískum bandamönnum, fengu aðgang að nýjum vörum og högnuðust stundum um hríð. Önnur veittu nýkomnum mótspyrnu og guldu það oft dýru verði.

Sýnd er tímalína með atburðum úr þessum kafla. 1492: Kristófer Kólumbus kemur til Ameríku; sýnd er mynd af manni sem krýpur á jörðinni og heldur á stórum fána og sverði, umkringdur fólki í skógi, en skip sjást í bakgrunni. 1519–1521: Hersveitir Hernáns Cortés sigra Asteka; sýnd er mynd af her sem gengur fylktu liði með stóran fána en fyrir aftan hermennina lúta frumbyggjar þeim. 1587: Roanoke-nýlendan stofnuð; sýnt er kort af landi og strandlengju þess með skipum á sjónum. 1756–1763: Sjö ára stríðið. 1776: Adam Smith skrifar Auðlegð þjóðanna; sýnd er vangamynd af manni með sítt hvítt hár í dökkum frakka. 1776: Bandaríkin lýsa yfir sjálfstæði gagnvart Bretlandi; sýnt er eintak af sjálfstæðisyfirlýsingunni. 1811: Lúddítar eyðileggja vélar; teikning af verksmiðju sýnir tvo menn sem eyðileggja vélbúnaðinn. 1842: Kína lætur Hong Kong af hendi við Bretland. 1848: Karl Marx skrifar Kommúnistaávarpið; á mynd situr maður í dökkum jakkafötum með hvítt hár og skegg í stól. 1857–1859: Uppreisnin á Indlandi. — **Mynd 6.2.** (heimild „1492“: breytt verk „Columbus taking possession of the new country“ eftir Library of Congress's Prints and Photographs division/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1519–1521“: breytt verk „Codex Azcatitlan“ eftir Gallica Digital Library/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1587“: breytt verk „Roanoke map 1584“ eftir The British Museum/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1776 efri“: breytt verk „Profile of Adam Smith“ eftir Adam Smith - Vanderblue Collection/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1776 neðri“: breytt verk „Declaration of Independence“ eftir Library of Congress/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1811“: breytt verk „Frame-breakers, or Luddites, smashing a loom“ eftir óþekktan höfund/Wikimedia Commons, almenningseign; heimild „1848“: breytt verk „Portrait of Karl Marx“ eftir International Institute of Social History/Wikimedia Commons, almenningseign)