6.2 Uppgangur heimshagkerfisins

6.2 Uppgangur heimshagkerfisins

Námsmarkmið

Í lok þessa kaflahluta ættir þú að geta:

• Útskýrt hvernig Sjö ára stríðið kom á nýju valdajafnvægi í Evrópu
• Fjallað um orsakir og afleiðingar nýlenduvæðingar Breta á Indlandi
• Greint hvernig Qing-ættin byggði upp og viðhélt hagstæðum viðskiptajöfnuði við Evrópu
• Lýst hvernig nýlenduvædd samfélög brugðust við útþenslu evrópskra heimsvelda

Um miðja átjándu öld reis breska heimsveldið úr tiltölulega áhrifalitlu veldi á alþjóðavettvangi í ráðandi stórveldi. Viðskipti sem fóru um bresku nýlendurnar í Norður-Ameríku og áttu upptök þar auðguðu marga leiðtoga í bresku viðskipta- og stjórnmálalífi. Sigur í Sjö ára stríðinu styrkti völd þeirra gagnvart evrópskum keppinautum. Margir studdu frekari útþenslu heimsveldisins á ný svæði í von um að auka enn frekar pólitísk og efnahagsleg völd sín. Bretland útvíkkaði því nýlenduveldi sitt á Indlandi og beindi sjónum að Kína.

Sjö ára stríðið

Undir lok sautjándu aldar og í upphafi átjándu aldar óx Nýja-Frakkland jafnt og þétt. Árið 1663 afturkallaði Loðvík XIV konungur konungsleyfisbréf Nýja-Frakklandsfélagsins og gerði byggðina að konungsnýlendu. Franskir kaupmenn og prestar útvíkkuðu athafnasvæði sitt smám saman frá Quebec um Stóru vötnin og niður með Mississippi-fljóti og stofnuðu New Orleans nærri Mexíkóflóa árið 1718.

Englendingar reyndust hins vegar alvarleg hindrun í vegi vaxtar Nýja-Frakklands. Auðugir bændur í ensku nýlendunum í Norður-Ameríku vildu færa byggð sína inn í Ohiofljótsdal, landsvæði sem Frakkland og bandamenn þess úr röðum frumbyggja gerðu tilkall til. Árið 1754 brutust út átök milli franskra hermanna og manna úr varaliði Virginíu nærri núverandi Uniontown í Pennsylvaníu. Í fyrstu gekk Frökkum og bandamönnum þeirra úr röðum frumbyggja vel; þeir lögðu snjallar fyrirsátir fyrir enskar hersveitir og neyddu George Washington, ungan liðsforingja í nýlenduvaraliði Virginíu, til að afhenda þeim Fort Necessity, virki Breta.

Í lok Franska og indíánastríðsins höfðu Stóra-Bretland og Prússland sigrað Frakkland og Spán í Sjö ára stríðinu og Parísarsamningurinn var undirritaður í febrúar 1763. Samkvæmt samningnum lét franska stjórnin af hendi öll landsvæði sín í Norður-Ameríku, auk útstöðva í Karíbahafi, á Indlandi og í Afríku. Bretland fékk óumdeild yfirráð yfir austanverðri Norður-Ameríku, frá Kanada í norðri að landamærum Flórída í suðri og frá Atlantshafi í austri að Mississippi-fljóti í vestri.

Árið 1758 náði breskur leiðangursher frönsku útstöðinni í Senegal í Vestur-Afríku á sitt vald og fleiri franskar útstöðvar féllu í röð sókna síðar. Missir verðmætra verslunarhafna skaðaði franska hagkerfið einmitt þegar Frakkland þurfti sárlega fé til að fjármagna stríðsreksturinn. Enn mikilvægara var að franskar hersveitir misstu hernaðarlega mikilvægar bækistöðvar sem þær hefðu getað notað til árása á bresk kaupskip og til að sjá herskipum sínum fyrir vistum.

Í Asíu veitti Breska Austur-Indíafélagið, hlutafélag sem stofnað var árið 1600 með það upphaflega markmið að stunda viðskipti á Indlandshafi, Bretum nú mun traustari efnahagslegan, hernaðarlegan og diplómatískan grundvöll en franskir keppinautar þeirra höfðu. Frakkar gerðu bandalag við Mógúlveldið til að vinna gegn þessu forskoti Breta og ná yfirráðum yfir verðmætum landsvæðum á Indlandi. Á hátindi sínum hafði þetta öfluga múslímska ríki ráðið yfir meira en 150 milljónum manna á 1,5 milljóna fermílna svæði í núverandi Afganistan, Indlandi og Bangladess. Bretar sigruðu þó franskar hersveitir árið 1761 þegar þeir náðu Pondicherry, mikilvægustu útstöð Frakka á Indlandi, á sitt vald. Mógúlar héldu áfram að veita yfirráðum Breta mótspyrnu jafnvel eftir að Frakkar höfðu að mestu dregið sig frá Indlandi.

Árið 1762 réðust Bretar á spænskar nýlendur í Asíu og Karíbahafi, náðu höfninni í Manila á Filippseyjum og héldu henni til stríðsloka árið 1763. Þeim gekk verr að auka yfirráð sín yfir eyjunum þrátt fyrir aðstoð frumbyggja Filippseyja sem voru óánægðir með stjórn Spánverja. Í Karíbahafi tókst Bretum hins vegar að ná Havana á Kúbu, einni mikilvægustu höfn vesturhvels jarðar, og héldu borginni til loka átakanna.

Með undirritun Parísarsamningsins létu Frakkar jafnframt heimsveldiseignir sínar í Norður-Ameríku og á Indlandi eftir Bretum, Spánverjar létu Bretum Flórída eftir og Frakkland færði Spáni yfirráð yfir Louisiana-landsvæðinu. Hubertusburg-friðurinn sem fylgdi tryggði yfirráð Prússlands yfir Slésíu, svæði í Mið-Evrópu, og staðfesti stöðu Prússlands sem stórveldis í Evrópu. Bretar komu fyrir sitt leyti út úr Sjö ára stríðinu sem leiðandi efnahags-, hernaðar- og stjórnmálaveldi heims.

Áhrif Breta á Indlandi

Eftir sigurinn í Sjö ára stríðinu einbeittu Bretar sér að því að auka yfirráð sín á Indlandi. Árið 1757 sigruðu hersveitir Breska Austur-Indíafélagsins undir stjórn Robert Clive furstann í Bengal, héraði í norðausturhluta Indlands, en hann hafði stutt Frakka. Sigurinn færði Breska Austur-Indíafélaginu yfirráð yfir landsvæði sem var stærra en sjálf eyjan Bretland. Fjórum árum síðar útilokaði það Frakka í reynd úr samkeppninni um yfirráð yfir verslun Indlands þegar Bretar náðu Pondicherry. Eftir 1761 voru frumbyggjar Indlands eina aflið sem veitti teljandi mótspyrnu.

Bæði Bretland og Breska Austur-Indíafélagið högnuðust efnahagslega á nýlenduyfirráðum sínum á Indlandi. Þegar fjárfestar stofnuðu félagið árið 1600 beindi það sjónum fyrst að kryddviðskiptum. Þegar verð og hagnaður af kryddi lækkuðu sneri félagið sér hins vegar að vefnaðarvöru sem mjög færir indverskir handverksmenn framleiddu. Þegar verðmæti handofins efnis tók loks að lækka snemma á nítjándu öld færði félagið sig yfir í að skipta ópíumi sem framleitt var á Indlandi fyrir te sem ræktað var í Kína og varð sífellt verðmætari neysluvara undir lok átjándu aldar.

Kerfi óbeinnar stjórnar virkaði oft innan valdakerfa sem þegar voru til staðar og Bretar studdu yfirstétt sem hafði lengi stjórnað Indlandi. Á svæðum þar sem indverskir valdhafar lögðust gegn nýlenduvæðingu röskuðu Bretar hins vegar hefðbundnum venjum, fjarlægðu yfirstétt sem neitaði samstarfi og stjórnuðu svæðunum beint. Stjórn Breta leiddi til átaka innan indversks samfélags og innan margra indverskra samfélaga skiptist fólk í þá sem vildu vinna með Bretum og þá sem studdu röð uppreisna gegn erlendum yfirráðum. Indverjar sem lögðust gegn Bretum skiptust enn frekar í þá sem studdu vopnaða mótspyrnu og þá sem töldu friðsamlega mótspyrnu vænlegri.

Árið 1813, eftir þrýsting trúarlegra hagsmunahópa á breska þingið, veitti Breska Austur-Indíafélagið trúboðum takmarkaðan aðgang að Indlandi. Með þessu sneri félagið frá langvarandi stefnu sinni um að banna kristna trúboða af ótta við að starf þeirra ylli óeirðum sem trufluðu viðskipti. Nýja stefnan þóknaðist engum og leiddi til ólíklegs bandalags breskra kristinna manna og indverskra múslima og hindúa, sem voru sammála um fátt annað en að Breska Austur-Indíafélagið ætti ekki að stjórna Indlandi. Breskir kristnir menn lögðust gegn stjórn Austur-Indíafélagsins vegna afstöðu þess til trúboðsstarfs. Indverskir múslimar og hindúar lögðust gegn stjórn félagsins vegna þess að þeir vildu stjórna sér sjálfir.

Yfirburðir Kína í viðskiptum

Kína hafði lengi verið stórveldi í heiminum og efldist enn frekar þegar Qing-ættin (1644–1912), síðasta keisaraætt landsins, komst til valda. Eftir að hafa sigrað fyrirrennara sína af Ming-ættinni og treyst völd sín sneru valdhafar Qing sér að endurreisn kínverska hagkerfisins. Þar sem landamærin voru örugg gátu þeir dregið úr hernaðarútgjöldum og skattbyrði. Þannig losnaði fé sem fólk gat fjárfest í atvinnurekstri og efnameiri stéttir varið í munaðarvörur. Qing-stjórnin gerði land auðugra fjölskyldna sem studdu pólitíska andstæðinga hennar upptækt og úthlutaði því til annarra fjölskyldna sem stofnuðu smábýli. Til að styðja þessi nýju býli lét stjórnin eigendunum í té dráttardýr, verkfæri og sáðkorn. Flestir bændur lögðu áherslu á hrísgrjónarækt í árdölunum, en með tilkomu kartaflna frá Ameríku gátu þeir ræktað matvæli í hæðóttu landi sem áður hafði lítt verið nýtt til ræktunar. Sumir hófu tóbaksrækt, en tóbakið kom einnig frá Ameríku og varð mikilvæg markaðsplanta kínverskra bænda.

Leiðtogar Qing-ættarinnar lögðu einnig áherslu á að auka alþjóðaviðskipti Kína. Þeir gerðu nýja samninga við erlend ríki, meðal annars Kjachta-samninginn (1727) við Rússland, sem opnaði Kína fyrir nýjum mörkuðum í Evrópu. Þeir bættu einnig viðskiptasambönd við Japan, ríki Suðaustur-Asíu og Filippseyjar. Qing-stjórnin afnam flest bönn við viðskiptum við vestræn ríki. Samkvæmt Kanton-kerfinu, sem var við lýði frá 1759 til 1842, máttu Vestur-Evrópumenn eiga viðskipti við Kína ef þeir féllust á að versla fyrir milligöngu kínversku gilda sem höfðu einkarétt á te- og silkiverslun. Samkvæmt kerfinu voru öll viðskipti bundin við suðurkínversku hafnarborgina Kanton (Guangzhou) til að takmarka samskipti við Evrópumenn og erlend áhrif í Kína. Aðeins meðlimir þess kaupmannagildis sem hafði heimild til viðskipta við Vesturlandabúa máttu eiga samskipti við Evrópumenn. Allir Evrópumenn sem stunduðu viðskipti í Kína voru háðir kínverskum lögum og urðu að búa og starfa á litlu svæði utan borgarmúranna. Evrópumönnum var óheimilt að flytja skotvopn eða herskip inn í höfnina og evrópskum konum var jafnframt bannað að setjast að í Kanton. Það kom í veg fyrir að þar myndaðist varanlegt samfélag Evrópumanna.

Kanton-kerfið jók viðskipti Kína við Evrópu og efldi kínverska hagkerfið. Árið 1833 fluttu Kínverjar út tuttugu og átta sinnum meira te og tóku á móti þrettán sinnum fleiri erlendum skipum en áður. Te var mikilvægasta útflutningsvaran, en Kína flutti einnig út mikið magn af silki og postulíni. Kínverjar höfnuðu flestum evrópskum viðskiptavörum og kröfðust þess að útflutningurinn væri greiddur með silfri. Evrópumenn sóttust svo mjög eftir kínverskum vörum að þeir gengu að þessu og silfur að andvirði nokkurra milljóna dala streymdi árlega til Kína. Kína naut því mjög hagstæðs viðskiptajafnaðar gagnvart Evrópu. Þetta hvatti Evrópuríki til að leita leiða til að grafa undan forskoti Kína í viðskiptum.

Andspyrna og byltingar í nýlendunum

Hlutverk nýlendnanna sem uppspretta auðs fyrir móðurríkin leiddi til arðráns á bæði upprunalegum íbúum þeirra og náttúruauðlindum. Þegar Evrópuríki reyndu að stækka nýlenduveldi sín til að gegna stærra hlutverki í heimshagkerfinu mættu þau mótspyrnu fólksins sem þau vildu nýta sér lönd og vinnuafl. Meðal fyrstu dæma um slíka mótspyrnu voru andspyrnuaðgerðir í Ameríku.

Andspyrna í Ameríku

Frumbyggjar Nýja-Spánar voru fyrstir til að veita mótspyrnu. Fyrsta dæmið um slíka andspyrnu var árið 1493 þegar frumbyggjar Hispaniola eyðilögðu nýlendu Kólumbusar, La Navidad, skömmu eftir að hún var stofnuð. Þegar Kólumbus sneri aftur til Hispaniola í annarri ferð sinni komst hann að því að allir mennirnir þrjátíu og níu sem hann hafði skilið eftir höfðu verið drepnir. Sumar andspyrnuaðgerðir voru nærri því að binda enda á landnám Spánverja á hlutum Norður-Ameríku. Árið 1680 leiddi trúarleiðtoginn Popé (Po’pay) af Tewa-þjóð Pueblo-fólks eigin þjóð ásamt öðru Pueblo-fólki og Apache-þjóðinni í uppreisn gegn trúarlegri, efnahagslegri og menningarlegri kúgun Spánverja í Nýju-Mexíkó. Fjögur hundruð Spánverja féllu og hinir flúðu af svæðinu. Tólf ár liðu áður en Spánverjar sneru aftur þangað í umtalsverðum fjölda. Pueblo-uppreisninni tókst á endanum ekki að tryggja frumbyggjum Ameríku varanlegt sjálfstæði, en hún mótaði nýlendustefnu Spánverja á svæðinu. Þótt Spánn næði aftur yfirráðum þar árið 1692 úthlutaði hann Pueblo-fólki síðar landi og skipaði embættismenn til að gæta réttinda þjóðanna fyrir spænskum dómstólum. Pueblo-fólkið tók upp suma þætti spænskrar menningar, þar á meðal tiltekna kristna siði, en spænskir prestar reyndu ekki lengur að uppræta hefðbundin trúarbrögð þess eins og þeir höfðu gert áður. Pueblo-þjóðirnar gátu því varðveitt stóran hluta lifnaðarhátta sinna og sérstæða menningu sem lifir enn í dag.

Þjóðum frumbyggja Norður-Ameríku á svæðum sem Englendingar gerðu tilkall til stafaði einnig hætta af því að missa lifnaðarhætti sína. Þetta átti einkum við í nýlendunum Virginíu og Maryland við Chesapeake-flóa, þar sem tóbak var helsta markaðsplantan. Tóbaksrækt gekk fljótt á næringarefni jarðvegsins og varð til þess að enskir landnemar sóttu lengra vestur í leit að landi undir nýja akra. Jafnvel þar sem nýlendubúar ræktuðu ekki markaðsplöntur skapaði eftirspurn eftir ræktarlandi þrýsting á samfélög frumbyggja.

Nýlendubúar reyndu að hneppa frumbyggja Ameríku í þrældóm og nota vinnuafl þeirra við tóbaksrækt. Stundum tóku Englendingar frumbyggja til fanga í árásum á þorp þeirra og stundum seldu þjóðir frumbyggja þeim stríðsfanga. Fyrir komu Evrópumanna höfðu þjóðir frumbyggja Ameríku oft tekið fanga úr öðrum hópum inn í eigin samfélög. Nú var hins vegar hægt að selja þetta fólk Englendingum og hneppa það í þrældóm sem vinnuafl. Þótt þrælkun frumbyggja Ameríku væri algengust í enskum nýlendum í suðri tíðkaðist hún einnig í nýlendum í norðri.

Englendingar lentu oft í átökum við þjóðir frumbyggja Ameríku. Á árunum 1609 til 1646 háðu nýlendubúar í Virginíu röð styrjalda við Powhatan-bandalagið, bandalag þjóða sem töluðu tungumál af algonquísku málaættinni. Í Nýja-Englandi leiddu langvarandi kvartanir frumbyggja til þess að Filippusarstríðið braust út. Kvartanirnar snerust meðal annars um landrán Englendinga, óheiðarlega kaupmenn sem sviku frumbyggja, tilraunir til að kristna þá og neitun enskra embættismanna um að leyfa þeim að refsa Evrópumönnum sem höfðu gert á hlut þeirra.

Enskir nýlenduleiðtogar sýndu afskorið höfuð Metacomets í Plymouth sem hryllilegt sigurtákn. Til að koma í veg fyrir frekari árásir voru Wampanoag-fangar og aðrir sem höfðu gengið í lið með Metacomet hnepptir í þrældóm og sendir til vinnu á enskum sykurplantekrum í Karíbahafi. Á árunum 1715 til 1717 háði Yamasee-bandalagið, samband þjóða frumbyggja Ameríku í Karólínuríkjunum, einnig stríð gegn breskum nýlendubúum. Tilefnið var margt hið sama og hafði leitt til átakanna í Nýja-Englandi. Líkt og fylgismenn Metacomets voru Yamasee-menn drepnir eða hnepptir í þrældóm. Þeir sem lifðu af flúðu svæðið eða gengu til liðs við aðrar þjóðir.

Andspyrna í Afríku

Evrópumenn sóttu einnig inn í Afríku, fyrst Portúgalar á fimmtándu öld. Á sextándu öld tóku aðrir Evrópumenn að koma þangað. Strandsvæðin urðu helst fyrir ásókn og voru sérstaklega berskjölduð gagnvart innrásum heimsvaldasinna vegna þess að tæknivædd herskip áttu auðveldara með að komast að þeim.

Líkt og frumbyggjar Ameríku veittu Afríkubúar ágangi Evrópumanna á lönd sín og tilraunum þeirra til að svipta þá fullveldi mótspyrnu. Snemma á sextándu öld hófu Evrópumenn að hneppa Afríkubúa í þrældóm í miklum mæli sem hluta af þrælaversluninni yfir Atlantshaf, sem stóð fram á miðja nítjándu öld. Evrópskir þrælasalar störfuðu, líkt og arabískir þrælasalar á undan þeim, yfirleitt innan valdakerfa sem fyrir voru í Afríku og keyptu þrælað fólk af keppinautum þess meðal annarra Afríkubúa. Þetta raskaði samfélögum en ögraði í fyrstu ekki yfirráðum Afríkubúa yfir innri héruðum álfunnar. Margir Afríkubúar, einkum í innri héruðunum, veittu erlendum áhrifum eindregna mótspyrnu.

Ein langvinnasta andspyrnan var undir forystu Nzinga, drottningar Ndongo og Matamba. Nzinga tók við völdum í konungsríkinu Ndongo, þar sem nú er Angóla, árið 1624 eftir lát bróður síns. Hún hafði verið sendifulltrúi hans gagnvart Portúgölum og átt þátt í að binda enda á átök þeirra við her hans. Árið 1621 samdi hún um að Portúgalar mættu stunda þrælaverslun á landsvæði Ndongo en ekki reisa þar virki. Nzinga hélt því jafnframt fast fram að Ndongo skyldi ekki greiða Portúgalskonungi skatt. Til að fullvissa Portúgala um að hún gengi til samninga af heilindum samþykkti hún að taka rómversk-kaþólska trú og lét eiginkonu portúgalska landstjórans verða guðmóður sína.

Eftir að Nzinga settist í hásætið fóru Portúgalar hins vegar að svíkja ákvæði samningsins og kröfðust þess að aðalsmenn Ndongo gerðust lénsmenn Portúgalskonungs. Það hefði þýtt að þeir sendu Portúgalskonungi hermennina, þrælaða fólkið og vistirnar sem þeir annars skulduðu Nzinga. Nzinga svaraði með því að hvetja þrælað fólk til að flýja frá Portúgölum. Árið 1626 lýsti Portúgal yfir stríði gegn henni.

Alþýða Ndongo og sumir lægra settir aðalsmenn studdu Nzinga, en valdamestu aðalsmennirnir, sem vonuðust til að hagnast á þrælaverslun við Portúgal, studdu Evrópumennina. Nzinga fann bandamenn í konungsríkinu Kongó. Hollenskir þrælasalar sem hún átti viðskipti við aðstoðuðu hana einnig. Eftir að Hollendingar og Portúgalar gerðu friðarsamning gat Nzinga ekki hrakið Portúgala af landsvæði Ndongo og einbeitti sér að því að hindra frekari sókn þeirra inn í Afríku. Að lokum, árið 1656, gerði Nzinga friðarsamning við Portúgal og átökunum linnti.

Aðrar þjóðir Afríku veittu innrásum Hollendinga mótspyrnu. Árið 1652 stofnaði Hollenska Austur-Indíafélagið byggð við Góðrarvonarhöfða og átti viðskipti við Khoikhoi-fólkið, frumbyggja svæðisins sem lifðu á veiðum og nautgriparækt. Félagið bannaði þrælkun frumbyggja Höfðans til að tryggja áframhaldandi þátttöku þeirra í nautgripaversluninni. Samt kom til átaka milli landnemanna og Khoisan-fólksins, en það heiti er notað sameiginlega um Khoikhoi og aðra þjóð, San-fólkið. Hollenskir bændur tóku veiði- og beitilönd frumbyggja undir akuryrkju og eigin nautgripi. Khoisan-fólkið brást við með því að brenna hollenska bóndabæi og stela nautgripum. Hollendingar svöruðu síðan með árásum á byggðir Khoisan-fólksins. Þessi átök héldu áfram alla átjándu öldina.

Þegar Khoisan-fólkið missti lönd sín til Hollendinga, sem færðu sig sífellt lengra inn í land frá Höfðanum, urðu margir þess vinnufólk á hollenskum bóndabæjum. Sumir gátu ekki lengur séð sér farborða eftir að hafa misst land og nautgripi en aðrir höfðu verið teknir til fanga í árásum hollenskra landnema. Á síðari hluta átjándu aldar komu Hollendingar á kerfi sem neyddi börn Khoisan-fólks til að vera í „læri“ til tuttugu og fimm ára aldurs. Þótt Khoisan-fólkið væri tæknilega ekki hneppt í þrældóm hafði staða þess orðið mjög lík þrælahaldi. Hollendingar notuðu einnig þrælað fólk sem flutt var frá öðrum hlutum Afríku.

Þegar Hollendingar færðu sig innar í land lentu þeir í átökum við Xhosa-fólkið, sem stundaði landbúnað. Þótt Hollendingar hefðu meiri skotvopnamátt var Xhosa-fólkið miklu fjölmennara. Hollendingar háðu tvö stríð við Xhosa-fólkið og frá 1799 til 1803 stóðu þeir jafnframt frammi fyrir vopnaðri uppreisn Khoisan-vinnufólks á bóndabæjum, en sumt þess gekk í lið með Xhosa-fólkinu.

Andspyrna í Asíu

Mótspyrna gegn nýlendustefnu Evrópumanna átti sér einnig stað á Indlandi. Uppreisnin á Indlandi árið 1857, einnig kölluð Sepoy-uppreisnin, var tilraun til að steypa stjórn Breta af stóli. Breska Austur-Indíafélagið hafði horfið frá þeirri stefnu sinni að beita óbeinni stjórn þegar árangur þess á Indlandi sannfærði breska leiðtoga um að þeir gætu stjórnað landinu beint. Þegar indversk yfirstétt sá völd sín dvína jókst áhugi hennar á að berjast gegn stjórn Breta. Straumur evrópskra trúboða sem vildu kristna Indverja hafði einnig vakið reiði margra sem vildu varðveita eigin hefðir.

Starf kristinna trúboða var aðeins ein orsök óánægju Indverja. Dalhousie lávarður, landstjóri Indlands frá 1848 til 1856, hafði fundið leið til að koma áður sjálfstæðum indverskum ríkjum undir beina stjórn Breta. Samkvæmt venju hindúa gat valdhafi sem átti engan eigin erfingja ættleitt erfingja og látið honum ríki sitt eftir við andlát sitt. Dalhousie innleiddi hins vegar svonefnda erfðafallskenningu, sem veitti Bretum rétt til að samþykkja slíkar ættleiðingar og innlima ríki sem ættu engan erfingja. Samkvæmt þessari stefnu var ættleiðingum hafnað og ríki innlimuð frá og með 1848. Þótt þetta bitnaði fyrst og fremst á ríkjum undir stjórn hindúa olli valdataka Breta allri indversku aðalsstéttinni ugg.

Langvarandi reiði í garð Breta braust út í ofbeldi þegar Enfield-riffillinn var tekinn í notkun. Í hann voru notuð smurð skothylki sem hermenn urðu að bíta upp áður en þeir hlóðu vopnið. Smurefnið hafði verið nauta- eða svínafita, en svínakjöt er bannað múslimum og hindúar telja kýr heilagar. Bretar reyndu að leysa vandann með öðru smurefni, en indversku hermennirnir voru áfram tortryggnir og sumir tóku að trúa því að Bretar notuðu viljandi smurefni úr hráefnum sem trú þeirra bannaði til að svipta sepoy-hermenn karlmennsku sinni. Í mars 1857 réðst sepoy-hermaðurinn Mangal Pandey, trúrækinn hindúi af háttsettri brahmínastétt, á tvo breska liðsforingja. Bretar tóku hann af lífi og fjöldauppreisn braust út á Indlandi.

Vaxandi efnahagstengsl leiddu einnig til átaka þegar Bretar reyndu að binda enda á hagstæðan viðskiptajöfnuð Kína með því að flytja ópíum þangað frá landsvæðum sínum á Indlandi. Kínverjar höfðu tuggið ópíum sem lyf og vægt vímuefni í þúsundir ára, en snemma á nítjándu öld tóku notendur að reykja þurrkað ópíum að fyrirmynd tóbaksreykinga sem höfðu borist frá Ameríku. Ópíumreykingar ollu mun sterkari vímu en neysla þess með tyggingu og ópíumfíkn varð alvarlegt vandamál í Kína. Kínverska stjórnin bannaði neyslu ópíums til afþreyingar árið 1729, en breskir kaupmenn neituðu að hætta sölu þess og verðið rauk upp. Kaupmenn frá öðrum ríkjum, meðal annars Frakklandi og Bandaríkjunum, hófu einnig ópíumsölu í Kína, en Bretar drottnuðu yfir viðskiptunum frá bækistöðvum sínum á Indlandi.

Árið 1839 gerði kínverska stjórnin ópíum í breskum vöruhúsum í Kanton upptækt. Bretar svöruðu með því að senda herlið til Kína með fyrirmæli um að refsa kínversku stjórninni og vernda breska kaupmenn í átökum sem síðar voru nefnd Fyrra ópíumstríðið. Bretar beittu yfirburðum sínum í hernaðartækni og skipulagi til að sigra úreltan her Kína í nær öllum viðureignum. Þeir gátu ekki gert sér vonir um að leggja þetta víðfeðma ríki undir sig en gerðu ítrekaðar árásir sem Kínverjar gátu ekki varist. Árið 1842 undirrituðu Stóra-Bretland og Kína Nanjing-samninginn, sem neyddi Kína til að láta Hong Kong af hendi við Stóra-Bretland, opna fimm hafnir fyrir evrópskum kaupmönnum og veita Bretum hagstæða viðskiptastöðu. Kínverjar voru einnig neyddir til að greiða gífurlega sekt. Annar samningur árið eftir heimilaði að breskir ríkisborgarar í Kína yrðu sóttir til saka fyrir breskum dómstólum vegna lögbrota og gerði þá þannig undanþegna lögsókn kínverskra yfirvalda.

Eftir stutt tímabil hlutfallslegs friðar braust Síðara ópíumstríðið út árið 1856 þegar kínverskir hermenn tóku breskt skip í kínverskri landhelgi. Áhöfn þess var kínversk og grunuð um sjórán. Bretar kröfðust þess að skipinu og áhöfninni yrði þegar skilað og að beðist yrði afsökunar. Qing-stjórnin neitaði og breski flotinn gerði stórskotaliðsárásir á strönd Kína. Frakkar studdu Breta í von um aukinn aðgang að kínverskum mörkuðum. Bandaríkin og Rússland gengu ekki formlega í bandalagið en veittu takmarkaðan stuðning við hernaðaraðgerðir Breta og Frakka. Líkt og Fyrra ópíumstríðið einkenndist hið síðara af árásum Evrópumanna á strönd Kína sem ollu landinu tjóni og niðurlægingu en ógnuðu ekki tilvist þess.

Stríðinu lauk árið 1860 með Beijing-samningnum, sem lét tiltekin kínversk landsvæði af hendi við Rússland, stækkaði landamæri Hong Kong undir stjórn Breta, bannaði trúarlega mismunun gegn kristnum mönnum og afnam nær allar takmarkanir á aðgangi útlendinga að Kína. Samningurinn leiddi jafnframt til langrar raðar annarra samninga milli Vesturlanda og Kína. Kínverjar nefndu þá síðar „ójöfnu samningana“ vegna þess að þeim var þröngvað upp á landið en ekki samið um þá. Hong Kong var skilað til Kína árið 1997.

Norður-Ameríka: Leiðin til byltingar

Stundum urðu Evrópumenn fórnarlömb eigin velgengni, eins og þegar efnahagsleg heimsvaldastefna skapaði óvart samfélög sem voru nógu öflug til að stofna sjálfstæð ríki og lýsa yfir sjálfstæði gagnvart móðurríkinu. Í að minnsta kosti einu tilviki mynduðu þrettán fyrrverandi nýlendur ríki sem varð auðugra og öflugra en heimsveldið sem hafði ráðið þar áður.

Bresku nýlendurnar í Norður-Ameríku hófust sem fátæklegar verslunarstöðvar snemma á sautjándu öld, en um miðbik átjándu aldar bjuggu þar meira en tvær milljónir manna sem stjórnuðu sér að mestu sjálfir og nutu blómlegs viðskiptahagkerfis. Kaupauðgisstefna Breta ógnaði hins vegar efnahagsþróun Norður-Ameríku. Á síðari hluta sautjándu aldar setti England röð siglingalaga sem áttu að hámarka hagnað af nýlendunum, koma í veg fyrir að önnur Evrópuveldi nýttu auðlindir þeirra og stemma stigu við tilraunum til að komast hjá viðskiptahömlum með smygli. Siglingalögin frá 1660 tilgreindu vörur sem voru framleiddar í nýlendunum og aðeins mátti selja í Englandi eða öðrum enskum nýlendum. Enskir kaupmenn greiddu því bandarískum nýlendubúum það sem kaupmennirnir sjálfir töldu vörurnar virði. Nýlendubúunum var bannað að selja hollenskum, frönskum, spænskum eða öðrum kaupmönnum sem kynnu að vilja greiða meira.

Þessar vörur voru meðal annars loðskinn, tóbak og sykur, sem eftirsótt voru um alla Evrópu. Einnig voru þar hrísgrjón, engifer, bómull, indigó og aðrar plöntur sem notaðar voru til litunar. Enskir vefnaðarvöruframleiðendur þurftu á bómullinni og litarefnunum að halda. Til að vernda hagsmuni þeirra enn frekar bönnuðu útflutningslögin frá 1660 jafnframt útflutning á enskri ull. Auk þess mátti aðeins senda skipasmíða- og viðhaldsvörur fyrir verslunar- og herskip til Englands. Þar á meðal voru möstur, hampur til kaðlagerðar, furubik til að þétta skip og gera þau vatnsheld og furusafi til terpentínuframleiðslu. Þegar þessar nýlenduvörur komu til Englands voru lagðir á þær háir skattar og tekjurnar runnu til ensku stjórnarinnar en ekki nýlendnanna sem höfðu framleitt vörurnar.

Til að afla stjórnvöldum enn meiri tekna kváðu siglingalögin frá 1663 á um að allar vörur sem sendar voru til nýlendnanna frá löndum utan Breska heimsveldisins yrðu fyrst fluttar til Englands og skattlagðar þar áður en þær gætu haldið áfram á lokaáfangastað. Þetta ákvæði hækkaði verð erlendra vara fyrir nýlendubúa vegna þess að erlendir farmflytjendur veltu kostnaði vegna ensku skattanna yfir á þá.

Í lok sautjándu aldar tók þingið einnig að banna nýlendubúum að framleiða tilteknar vörur sem jafnframt voru framleiddar í Englandi, svo að þeir gætu ekki undirboðið enska kaupmenn. Nýlendubúar máttu hvorki selja vörur úr ull né járni í Englandi eða öðrum enskum nýlendum og um miðja átjándu öld máttu þeir ekki flytja út bifrahatta. Bifrahattar voru vinsæl tískuvara í Evrópu og ensku nýlendurnar tóku virkan þátt í loðskinnaverslun. Með því að leyfa nýlendubúunum aðeins að flytja út óunnin skinn en ekki fullunna hatta, sem þeir hefðu getað fengið hærra verð fyrir, takmarkaði þingið þann auð sem landnemar í ensku nýlendunum gátu aflað sér.

Í kjölfar Franska og indíánastríðsins brugðust breskir nýlendubúar í Norður-Ameríku með fjandskap við öðrum aðgerðum breska þingsins, enda töldu þeir þær skerða efnahagsleg tækifæri sín með ósanngjörnum hætti. Margir höfðu til dæmis lengi viljað flytjast vestur fyrir Appalasíufjöll og stofna býli á frjósömu landi Ohio-dalsins. Fjölskyldur í Nýja-Englandi voru stórar og með hverri kynslóð áttu foreldrar erfiðara með að sjá börnum sínum fyrir nægu landi. Í suðurnýlendunum skapaði tóbaksrækt stöðuga eftirspurn eftir nýju, frjósömu landi. Margar nýlendur gerðu tilkall til lands vestan Appalasíufjalla, en Frakkar höfðu lagt það undir sig og þar bjuggu fjölmargir bandamenn þeirra meðal frumbyggja Ameríku. Eftir sigur Breta á Frökkum og frumbyggjabandalagsþjóðum þeirra hlökkuðu nýlendubúarnir til að geta loks slegið eign sinni á landið. Breska stjórnin vildi hins vegar forðast að ögra þjóðum Ohio-dalsins og komast hjá nýjum kostnaðarsömum styrjöldum. Hún bannaði því þegar í stað landnám vestan Appalasíufjalla, nýlendubúum sem höfðu barist með breskum hermönnum í nýloknum átökum til mikillar óánægju og reiði.

Bretar voru jafnframt staðráðnir í að halda frið við frumbyggja Ameríku og greiða niður stríðsskuldir. Þeir héldu því herliði í Norður-Ameríku sem gætti landamæranna, hafði eftirlit með viðskiptum nýlendnanna og innheimti skatta. Þörfin á að standa straum af rekstrarkostnaði hersins leiddi til tilrauna til að leggja nýja skatta á nýlendubúa eða ganga harðar fram við innheimtu þeirra sem þegar voru fyrir hendi. Nýlendubúar reyndu að komast hjá viðskiptahömlum með smygli, en því var mætt með lögum sem kváðu á um að smyglarar yrðu sóttir til saka fyrir flotadómstólum þar sem enginn kviðdómur starfaði. Margir nýlendubúar töldu þetta brjóta gegn þeirri vernd sem tryggð var í ensku réttindaskránni. Ákvörðun þingsins frá 1774 um að fela hinu nýfengna franska Quebec-héraði stjórn Ohio-dalsins, heimila áframhaldandi franska einkamálaréttarskipan í Quebec og rýmka trúfrelsi rómversk-kaþólskra í héraðinu vakti mikla reiði meðal breskra nýlendubúa, sem flestir voru mótmælendur. Þessi ákvörðun var tekin um leið og önnur ákvörðun sem skerti hálfrar annarrar aldar hefð nýlendnanna fyrir sjálfsstjórn. Í kjölfarið litu sífellt fleiri nýlendubúar á Bretland sem fjandsamlegt hagsmunum sínum. Vaxandi óánægja með stjórn Breta braust út í blóðsúthellingum árið 1775 og í kjölfarið var lýst yfir sjálfstæði árið 1776.