6.3 Kapítalismi og fyrsta iðnbyltingin
6.3 Kapítalismi og fyrsta iðnbyltingin
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta ættir þú að geta:
Rétt eins og nýlenduveldin urðu deigla nýrra stjórnmálahugmynda og gáfu af sér nýjar leiðir til mótspyrnu gegn arðráni urðu þau einnig kveikja að nýjum hagfræðihugmyndum. Kaupauðgisstefnan, sem fól í sér að efla vald ríkis með auknum útflutningsviðskiptum, hafði upphaflega knúið nýlenduvæðingu áfram. En þegar fólk um allan heim öðlaðist pólitískt frelsi jókst áhugi þess einnig á efnahagslegu frelsi og kaupauðgisstefnan féll úr tísku. Kapítalismi, kerfi þar sem verð og kostnaður í stað ríkisafskipta stýra framboði og eftirspurn eftir vörum sem verslað er með í hagnaðarskyni einstaklinga, naut vaxandi vinsælda. Ekki voru þó allir sammála þessari nýju efnahagsskipan. Marxistar gagnrýndu hana og lögðu til kerfi sem beindust fremur að jöfnuði en hagnaði.
Frá kaupauðgisstefnu til kapítalisma
Árið 1681 spurði franski fjármálaráðherrann Jean-Baptiste Colbert hóp franskra atvinnurekenda undir forystu Thomas Le Gendre hvernig stjórnvöld gætu aðstoðað þá. Le Gendre á að hafa svarað Colbert: „Laissez nous faire,“ sem merkir „leyfið okkur að gera það“. Af þessu spratt hugmyndin um laissez-faire-hagfræði, eða afskiptaleysisstefnu, sem byggist á því að markaðsöflin ein eigi að knýja hagkerfið og stjórnvöld eigi að forðast bein afskipti af efnahagskerfinu eða að stýra því. Hugmyndin um laissez-faire-hagfræði samræmdist hagnýtum aðstæðum í heimsveldunum. Leiðtogar í Evrópu gátu í reynd ekki smástýrt efnahagsstarfsemi handan hafsins. Þróunin í átt að laissez-faire-líkani kann því að hafa verið jafnmikil hagnýt nauðsyn og hugmyndafræðileg breyting.
Adam Smith var skoskur stjórnmálahagfræðingur og heimspekingur, þekktastur fyrir bókina Rannsókn á eðli og orsökum auðlegðar þjóðanna (1776), sem oft er nefnd undir styttra heitinu Auðlegð þjóðanna (mynd 6.18). Fræðimenn höfðu áður skrifað um ýmsa þætti hagfræðinnar, en með þessari bók varð Smith fyrstur til að leggja fram heildstæða heimspekilega rannsókn á því hvernig ríki ættu að stjórna hagkerfum sínum.
Í Auðlegð þjóðanna hélt Smith því fram að „ósýnilega hönd“ markaðarins leiðbeindi fólki þegar það tæki eigin efnahagsákvarðanir. Hann útskýrði að með því að vinna þau störf sem skiluðu mestum hagnaði hefði fólk óviljandi tilhneigingu til að framleiða þær vörur og þjónustu sem samfélagið þyrfti mest á að halda. Til að ósýnilega höndin fengi að starfa mælti Smith með lækkun tolla og því að dregið yrði úr flestum tegundum reglusetningar stjórnvalda. Hugmyndir hans byggðust á kenningu um skynsamlegt val, þeirri hugmynd að fólk skilji valkosti sína og taki skynsamlegar ákvarðanir sem hjálpi því að ná raunhæfum markmiðum. Að mati Smiths er eigingirni af þessu tagi oft til góðs fyrir bæði einstaklinginn og samfélagið.
Þótt Smith notaði ekki hugtakið sjálfur og kysi að kalla kerfi sitt viðskiptasamfélag, studdu hann og fylgismenn hans hugmyndina sem síðar var nefnd kapítalismi. Það er efnahagskerfi þar sem einkaaðilar og fyrirtæki eiga yfirleitt framleiðslutæki, svo sem verksmiðjur og býli, og frjálsir eða óheftir markaðir ákvarða verðmæti flestra vara og þjónustu á grundvelli framboðs og eftirspurnar.
Smith gagnrýndi þrælahald. Hann taldi það óhagkvæmt og hélt því fram að það hlyti að líða undir lok ef markaðir væru í raun frjálsir. Smith benti einnig á að vörur sem framleiddar væru með vinnuafli þrælaðs fólks væru dýrari vegna þess að kostnaður við fæði, klæði og húsaskjól þrælaðs fólks, hversu ófullnægjandi sem það væri, færðist yfir á neytendur. Frjálst vinnuafl gæti framleitt vörur með minni tilkostnaði vegna þess að vinnuveitandinn þyrfti ekki að standa straum af framfærslu verkafólksins. Smith beitti þó einnig kenningu um skynsamlegt val til að gera lítið úr hryllingi þrælahaldsins. Í Auðlegð þjóðanna viðurkenndi hann að þrælkað fólk í bresku nýlendunum í Karíbahafi væri „verr statt en fátækasta fólk í Skotlandi eða á Írlandi“, en réttlætti þjáningar þess á þeim forsendum að „það þjóni hagsmunum húsbónda þeirra að þeim sé gefið vel að borða og haldið við góða heilsu á sama hátt og það þjónar hagsmunum hans að vinnudýrum hans sé sinnt þannig.“
Sagnfræðingar hafa deilt um hvort sykurplantekrur þar sem þrælað fólk vann hafi sjálfar verið kapítalísk fyrirtæki. Annars vegar gerir kapítalismi ráð fyrir frelsi allra aðila sem taka þátt í efnahagslegum viðskiptum. Kaupmönnum er frjálst að selja það sem þeir vilja á því verði sem þeir kjósa og neytendum er frjálst að greiða uppsett verð eða neita að kaupa vöruna. Vinnuveitendum er frjálst að ákveða vinnutíma og laun starfsfólks og starfsfólkinu á að vera frjálst að samþykkja kjör vinnuveitandans eða bíða eftir betri kjörum.
Vinnuafl sykurplantekranna var hins vegar þrælað fólk sem samkvæmt lögum mátti þvinga til hvers kyns vinnu sem eigendurnir ákváðu gegn þeim greiðslum sem þeir kusu, yfirleitt því lágmarki fæðis, klæða og húsaskjóls sem þurfti til að halda verkafólkinu á lífi. Á hinn bóginn hegðuðu plantekrueigendur sér að mörgu leyti eins og eigendur annarra iðnfyrirtækja, til dæmis með því að setja framleiðslumarkmið. Margir hafa bent á að hið strangskipulagða vinnukerfi á sykurplantekrum hafi líkst því sem tíðkaðist í kapítalískum fyrirtækjum á borð við vefnaðarverksmiðjur. Deilan stendur enn. Enginn dregur þó í efa að hagnaður af sölu sykurs og annarra plantekruafurða sem þrælkað fólk ræktaði var oft fjárfestur í kapítalískum fyrirtækjum, þar á meðal verksmiðjunum sem tóku að rísa á átjándu öld.
Hugmyndir Adams Smith ögruðu ríkjandi hagkerfi kaupauðgisstefnunnar og vöktu gagnrýni. Sumir leiðtogar ríkja hikuðu skiljanlega við að láta vald sitt af hendi við frjálsan markað. Þeir drógu í efa að skynsamlegt væri að fylgja umbótasinnum á borð við Smith, sem voru ósammála áherslu kaupauðgisstefnunnar á hagstæðan viðskiptajöfnuð. Íhaldssamir gagnrýnendur bentu á að þótt kaupauðgisstefnan hefði ef til vill ekki verið fullkomin hefði hún fært Evrópu gífurlegan auð, eða að minnsta kosti valdastéttum álfunnar.
Aðrir leiðtogar, einkum í Stóra-Bretlandi, höfnuðu íhaldssömu gagnrýnendunum og tóku hugmyndum Smiths fagnandi. Þær lofuðu auðugustu borgurum ríkisins auknu frelsi og meiri hagnaði og urðu ráðandi afl í breskum efnahagsumbótum. Charles James Fox, auðugur leiðtogi neðri deildar þingsins, lofaði hugmyndir Smiths á þinginu, þótt hann viðurkenndi síðar að hann hefði ekki lesið Auðlegð þjóðanna og teldi hana allt of langa. Árið 1777 lagði Fredrick North forsætisráðherra fram tillögu um endurskoðað skattkerfi sem byggðist á verkum Smiths. Árið 1792 lofaði William Pitt forsætisráðherra verk Smiths sem „bestu lausnina á hverri spurningu sem tengist sögu verslunar eða kerfum stjórnmálahagfræði“.
Hugmyndir Smiths bárust yfir Atlantshafið og árið 1807 skrifaði Thomas Jefferson Bandaríkjaforseti: „Auðlegð þjóðanna eftir Smith er besta bókin sem hægt er að lesa.“ Þegar hugmyndir Smiths festu rætur lækkuðu stjórnvöld tolla, drógu úr efnahagsreglum og leiddu umskipti ríkja sinna frá leit að hagstæðum viðskiptajöfnuði yfir í sókn eftir eigin hagnaði.
Hugmyndir Smiths hafa enn áhrif en nútímafræðimenn gagnrýna þær oft. Gagnstætt þeirri áherslu sem hann lagði á kenningu um skynsamlegt val benda þeir á að fólk hegði sér ekki alltaf skynsamlega eða taki bestu ákvarðanirnar. Aðrir fordæma siðferðisbresti ósýnilegu handarinnar, sem fórnaði lífi og velferð þrælaðs fólks, fátæks verkafólks og nýlenduþegna til að afla valdastéttum hagnaðar.
Vélvæðing
Undir lok átjándu aldar tóku ríki Vestur-Evrópu að innleiða vélvæðingu, það er notkun véla í stað vinnuafls dýra og manna. Vélvæðingin lagði grunninn að iðnbyltingunni, umbreytingu frá samfélögum sem byggðust á landbúnaði og handverksframleiðslu yfir í félags- og efnahagskerfi þar sem framleiðsla vara, einkum með vélum, var ráðandi.
Til forna hafði fólk víða, meðal annars í Kína, Egyptalandi, Indlandi, Grikklandi og Róm, notað vélar í takmörkuðum mæli. Flestar vörur voru þó framleiddar af færu handverksfólki til neyslu á staðnum. Frá miðri sautjándu öld varð landbúnaðarbylting í Bretlandi sem gerði færri bændum kleift að framleiða umframmat með minna vinnuafli. Það leiddi síðan til fólksfjölgunar.
Á átjándu öld fundu frumkvöðlar á Englandi leið til að nýta vinnuafl atvinnulauss eða vannýtts bændafólks og fjölskyldna þess. Frumkvöðlarnir létu bændafjölskyldum hráefni í té og fól þeim að framleiða fullunnar vörur í heimahúsum. Þetta kerfi varð þekkt sem heimilisiðnaður. Konur í sveitum spunnu ull eða hör í þráð og karlar ófu hann síðan í ullarefni eða lín. Sumar bændafjölskyldur gerðu stráhatta. Aðrir smíðuðu nagla, prjónuðu sokka eða gerðu blúndur. Frumkvöðullinn safnaði fullunnu vörunum, greiddi fólkinu fyrir vinnuna og seldi vörurnar í bæjum og borgum. Þar sem verkafólkið úr sveitunum var ekki sérhæft handverksfólk gat það ekki krafist hárra launa og frumkvöðlarnir högnuðust verulega.
Með tímanum tóku frumkvöðlar að safna verkafólki saman á einum stað, í verksmiðju. Þannig fengu þeir meiri stjórn á framleiðslunni vegna þess að þeir gátu ráðið verkstjóra til að hafa eftirlit með vinnu starfsfólksins. Einnig var auðveldara að koma vélum fyrir í verksmiðjum en á heimilum verkafólks, þótt það gæti fengið eða leigt tiltölulega litlar vélar, svo sem prjónagrindur, til heimilisnota. Verksmiðjur urðu einkum staðsettar í bæjum og borgum. Þegar störfin færðust til þéttbýlis fylgdu karlar og konur sem fundu ekki vinnu á býlum á eftir. Undir lok átjándu aldar stofnuðu breskir atvinnurekendur, með stuðningi stefna stjórnvalda sem sóttu innblástur til Adams Smith, verksmiðjur og réðu margt af þessu aðflutta verkafólki.
Á tímum iðnbyltingarinnar reiddu verksmiðjur sig í vaxandi mæli á vélafl, einkum gufuvélina. Gufuvél notar hita til að breyta vatni í gufu sem þenst út og knýr stimpil til vinnu. Heron frá Alexandríu í Egyptalandi smíðaði fyrstu gufuvélina um árið 70 e.Kr. þegar hann bjó til eolípíluna, einfalda hverfilvél sem knúði leikföng. Gufuvélar voru lítið annað en forvitnilegir gripir þar til enski uppfinningamaðurinn Thomas Savery notaði fyrstu gufuvél heims í atvinnuskyni árið 1698 til að dæla vatni úr námum og leiða vatn að vatnshjólum iðnaðarins. Árið 1776 knúðu endurbættar gufuvélar skoska verkfræðingsins James Watt hluta starfsemi breskra verksmiðja.
Eimreiðar og bátar knúnir gufuvélum fluttu brátt hráefni til verksmiðjanna og fullunnar vörur til neytenda. Árið 1807 hóf bandaríski uppfinningamaðurinn Robert Fulton rekstur fyrstu vel heppnuðu gufuskipanna í atvinnuskyni. Árið 1812 opnaði enski iðnjöfurinn Matthew Murray fyrstu vel heppnuðu gufulestarlínu heims. Nokkrir uppfinningamenn smíðuðu gufuknúin farartæki sem gátu ekið á vegum, en þungi gufuvélanna og slæmt ástand flestra vega dæmdu þau til að mistakast. Gufuvélarnar héldust því í verksmiðjum, á vatnaleiðum og járnbrautum.
Iðnvæðing, sem kapítalisminn hvatti til og gerði kleifa, skapaði eigendum fyrirtækja og sérfræðingum í millistétt gífurlegan auð. Hagnaður þeirra kostaði verkafólk þó oft miklar fórnir. Framleiðsla vara færðist frá handverki mjög færs handverksfólks úr millistétt yfir í vélvædda framleiðslu láglaunaðs ófaglærðs verkafólks. Verkafólk fékk vissulega aðgang að nýjum neysluvörum sem iðnvæðingin gerði ódýrari, en til að hafa efni á þeim þurfti það að vinna langan vinnudag við erfiðar og oft hættulegar aðstæður. Það sem ef til vill skipti mestu var að verkafólk missti stjórn á vinnuaðstæðum sínum. Bændum og handverksfólki, einkum þeim sem áttu land sitt eða verkstæði, var frjálst að ákveða hvernig og hvenær það vann. Verksmiðjueigendur settu hins vegar nákvæmar reglur um alla þætti atvinnulífs og jafnvel einkalífs starfsfólks síns. Í starfsmannahandbók Hamilton Manufacturing Company frá 1848 sagði til dæmis að „félagið ráði engan sem að staðaldri vanrækir opinbera guðsþjónustu á hvíldardegi eða vitað er að gerst hafi sekur um siðleysi“.
Sumt verkafólk gerði uppreisn gegn iðnvæðingunni sem ógnaði stöðu þess sem faglærðs vinnuafls. Frá árinu 1811 tók leynilegur hópur bresks verkafólks í vefnaðariðnaði, sem nefndi sig lúddíta, að eyðileggja vefnaðarvélar, efna til óeirða og kveikja elda til að bregðast við iðnvæðingu vinnustaða sinna (mynd 6.19). Hópurinn dró nafn sitt af hinum goðsagnakennda Ned Ludd, verkamanni sem á að hafa eyðilagt vélvæddan vefstól fremur en að lúta iðnvæðingunni. Eftir því sem hreyfing lúddíta stækkaði óx einnig goðsögnin um Ned Ludd, þar til sumt verkafólk hélt því fram að Ludd konungur byggi í Sherwood-skógi og berðist gegn spilltum iðnjöfrum, líkt og Hrói höttur hafði barist gegn spilltum yfirvöldum á miðöldum. Lúddítar börðust hvorki fyrir tiltekinni hugmyndafræði né víðtækara markmiði. Þeir voru einfaldlega reiðir yfir því að iðnvæðingin eyðilegði hefðbundna lifnaðarhætti þeirra og veittu mótspyrnu með öllum tiltækum ráðum.
Breskir leiðtogar brugðust skjótt við lúddítum og sumir kölluðu þá skríl sem ætti skilið að taka af lífi. Árið 1812 svaraði skáldið og lávarðurinn Byron með því að benda á að þetta sama fólk ynni akrana, framleiddi vörurnar og gegndi herþjónustu fyrir Breska heimsveldið. Byron hélt því fram að skríllinn „tjáir oft viðhorf fólksins“ og varaði við að „það er skríllinn“ sem „gerði yður kleift að bjóða öllum heiminum birginn og getur einnig boðið yður birginn þegar vanræksla og ófarir hafa knúið hann til örvæntingar“. Hann hvatti bresku stjórnina til að mæta mótmælum verkafólks með „sáttavilja og festu“ fremur en ofbeldi. Flestir breskir leiðtogar í viðskiptum og stjórnmálum voru ósammála Byron og unnu að því að bæla uppreisnina. Þingið gerði skemmdarverk á iðnaðarbúnaði að dauðasök. Bresk yfirvöld hengdu marga lúddíta og sendu enn fleiri í útlegð til fanganýlendna. Árið 1816 höfðu iðnjöfrarnir sigrað lúddítana. Nú á dögum er orðið „lúddíti“ oft notað sem almennt heiti á hverjum þeim sem leggst gegn tæknibreytingum.
Marxismi
Karl Marx var afar umdeildur hugsuður og byltingarsinni. Hann fæddist árið 1818 í Trier, þar sem nú er Þýskaland, ólst upp sem sonur farsæls lögfræðings og var skírður til evangelískrar trúar þegar hann var sex ára. Sem ungur maður nam hann lögfræði við Háskólann í Berlín, þar sem prófessor kynnti honum heimspeki Georgs Hegel. Marx tók fljótt undir hughyggju Hegels um algilda mannkynssögu, sem gerði ráð fyrir að heimurinn þokaðist í gegnum átök í átt að auknu frelsi. Að námi loknu starfaði hann sem blaðamaður og rithöfundur.
Árið 1848 gaf Marx út Kommúnistaávarpið ásamt Friedrich Engels, meðhöfundi sínum. Í bókinni héldu þeir því fram að „saga allra samfélaga sem hingað til hafa verið til er saga stéttabaráttu“. Hugmynd þeirra um að skilningur á stéttaátökum verkafólks og valdastéttar væri lykillinn að skilningi á samfélögum er einnig nefnd marxismi (mynd 6.20). Auk þess að setja fram sögusýn sína spáðu Marx og Engels því að sósíalismi myndi á endanum leysa núverandi efnahagskerfi af hólmi, en í því kerfi væru framleiðslutækin í almenningseigu en ekki eigu einkafyrirtækja eða einstaklinga. Að þeirra mati var sósíalismi eitt skeið umbreytingarinnar frá einkaeign sem einkenndi kapítalisma yfir í fullkomlega stéttlaust samfélag kommúnismans. Þeir hvöttu til þess að samfélagsskipaninni yrði steypt af stóli með valdi, yfirlýsing sem margir kommúnistar um heim allan tóku upp sem stríðsyfirlýsingu gegn kapítalisma. Hugsjónir kommúnismans spruttu af misnotkun kapítalismans, sem fól oft í sér arðrán á verkafólki.
Bók Marx, Das Kapital, sem kom út árið 1867, er ein mest tilvitnaða heimild sögunnar um efnahagsmál og stjórnmál. Í Das Kapital hélt Marx því fram að borgarastéttin, samfélagsstétt sem átti framleiðslutækin, léti fyrst og fremst stjórnast af löngun til að arðræna vinnuafl. Að hans mati greiddu vinnuveitendur verkafólki sínu, öreigastéttinni, mun lægri laun en vinnuframlag þess væri virði. Þeir héldu síðan eftir umframverðmætinu sem launafólkið skapaði, en Marx taldi það ósanngjarnt gagnvart verkafólkinu. Vinnuveitendur notuðu hagnaðinn til að kaupa frekari auðlindir og pólitísk áhrif til að tryggja að lögin styddu auðmenn í stað verkafólks. Auðmenn urðu óhæfir til að stjórna eftir því sem þeir nýttu vaxandi efnahagslegt og pólitískt vald sitt í eigin þágu, þar til verkafólk stóð eftir valdalaust og fátækt. Að lokum myndi kapítalíska kerfið hrynja og verkafólkið ná aftur stjórn á samfélaginu.