1313 Orsakir og afleiðingar síðari heimsstyrjaldarinnar

13.4 Upp úr rústunum

Markmið

Í lok þessa hluta átt þú að geta:

Lýst lokastigum stríðsins í Evrópu
Greint frá efnisatriðum samkomulaganna sem náðust á ráðstefnunum í Jalta og Potsdam
Greint ákvörðunina um að varpa kjarnorkusprengjum á Japan
Fjallað um tilraunir til að umbreyta Japan eftir uppgjöf landsins

Líkt og eftir fyrri heimsstyrjöldina ríkti eftir þá síðari mikil von um að raunverulegur og varanlegur friður gæti komist á. Framtíð jarðarinnar sjálfrar virtist vera í húfi ef mannkyninu tækist ekki að komast hjá því að leysa vandamál sín með ofbeldi. Notkun kjarnorkuvopna til að binda enda á bardagana á Kyrrahafssvæðinu varð þó til þess að heimurinn eftir stríð þurfti að takast á við ný siðferðileg og tæknileg álitaefni. Endurreisn stríðshrjáðra og sigraðra ríkja bætti nýrri vídd við merkingu sigurs.

Sigur í Evrópu og friðaráætlanir

Í meira en fimm ár eftir að þeir hittust á Nýfundnalandi og mótuðu í Atlantshafsyfirlýsingunni áætlun um lok átakanna skiptust Roosevelt og Churchill á meira en 1.700 bréfum og skilaboðum og héldu marga fundi æðstu ráðamanna til að samræma náið aðgerðir sínar á öllum sviðum. Á sérstakri ráðstefnu í Bretton Woods í New Hampshire árið 1944 mótuðu fulltrúar fjörutíu og fjögurra ríkja Bandamanna í sameiningu Alþjóðabankann til endurreisnar og þróunar og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, sem báðum var ætlað að tryggja efnahagslegt öryggi og stöðugleika eftir stríð.

Þegar hersveitir Bandamanna sóttu að landamærum Þýskalands tók hins vegar að kvarnast úr bandalagi þeirra. Í heimsókn til Stalíns seint árið 1944 undirritaði Churchill prósentusamkomulagið. Þar ákváðu þeir að skipta Austur-Evrópu í áhrifasvæði: Bretland skyldi hafa 90 prósenta hlutdeild í Grikklandi, Sovétríkin 90 prósenta hlutdeild í Rúmeníu og bæði ríkin 50 prósent stjórnmálavaldsins í Ungverjalandi og Júgóslavíu. Churchill taldi að Stalín ætti að brenna skjalið á eftir vegna þess að „það kynni að þykja fremur kaldhæðnislegt ef svo virtist sem við hefðum ráðið fram úr þessum málum, sem skiptu milljónir manna sköpum, með svo léttúðugum hætti“.

Nokkrum mánuðum eftir sigur Sovétmanna við Kursk bjó Eisenhower hershöfðingi sig loks undir að opna aðra vígstöð í Evrópu. Í maí 1944 stóð þýski herinn frammi fyrir vanda. Rauði her Sovétríkjanna hrakti þýskar hersveitir linnulaust til baka í austri og augljóst virtist að breskar og bandarískar hersveitir undirbyggju innrás á meginlandið. Vegna grimmdar bardaganna á austurvígstöðvunum kusu Þjóðverjar að halda 228 herdeildum þar til að mæta Sovétmönnum en fólu fimmtíu og átta herdeildum að verja Evrópu. Aðeins fimmtán þeirra voru í grennd við Normandí í Frakklandi.

Normandí var þó hinn leynilegi innrásarstaður. Eftir margra mánaða söfnun og þjálfun herliðs hófu Bandamenn innrás sína í Frakkland klukkan 2 að nóttu 6. júní 1944, á D-degi. Eisenhower hafði tekið ábyrgð á nær hverju einasta atriði en var samt ekki sannfærður um að hann hefði gert nóg og skrifaði uppsagnarbréf kvöldið áður ef illa færi. Það gerði það ekki. Á öðrum degi aðgerðarinnar höfðu um 160.000 hermenn Bandamanna ásamt miklum bryndrekaafla tengst saman í óslitna víglínu í Evrópu og rofið skörð í varnir Þjóðverja. París var frelsuð aðeins tveimur mánuðum síðar.

Þá hófst kapphlaup um að ná Berlín og hershöfðingjar Bandamanna kepptust um þann heiður að komast þangað fyrstir. Breskar og bandarískar hersveitir nálguðust úr vestri en Sovétmenn þrengdu að borginni úr austri. Eftir að hafa hrakið þýskar hersveitir frá svæðinu vestan Rínar ákvað Eisenhower að gera hlé til að endurnýja birgðir og undirbúa lokasóknina að Berlín.

Hitler taldi enn kunna að vera von um sigur Þjóðverja ef honum tækist að kljúfa heri Bandamanna. Fjórum dögum síðar sendi hann 200.000 hermenn, eitt þúsund skriðdreka og mikinn fjölda flugvéla til Ardennaorrustunnar á skógi vöxnu svæði á vesturvígstöðvunum. Eisenhower viðurkenndi síðar að Þjóðverjum hefði með þessari sókn tekist að koma Bandamönnum á óvart á hernaðarlegum vettvangi með því að brjótast um fimmtíu mílur (um 80 kílómetra) inn í varnir þeirra. Þrátt fyrir árangur Þjóðverja taldi hann þó að með því að nýta sér þreytu þeirra gæti hann snúið gangi stríðsins. Þýskaland hafði í raun orðið fyrir miklu mannfalli í því sem reyndist síðasta sókn þess í Evrópu og enn ein þáttaskilin í stríðinu.

Þegar dró að lokum átakanna hittust leiðtogar stórveldanna þriggja á ný til að skipuleggja friðinn á Jalta-ráðstefnunni á Krímskaga Sovétríkjanna dagana 4. til 11. febrúar 1945 (mynd 13.17). Roosevelt sóttist eftir stuðningi Sovétmanna við stríð Bandaríkjanna gegn Japan á Kyrrahafi, einkum við innrás í Japan. Hann vonaðist einnig eftir stuðningi við stofnun nýrra samtaka, Sameinuðu þjóðanna, sem byggðust á hugmyndinni um sameiginlegt öryggi en yrðu öflugri en Þjóðabandalagið hafði verið. Churchill krafðist frjálsra kosninga og lýðræðislegra stjórnarhátta í Austur- og Mið-Evrópu, einkum Póllandi, en Stalín krafðist pólitísks áhrifasvæðis Sovétríkjanna í Austur- og Mið-Evrópu.

Á þessari svarthvítu ljósmynd sitja þrír menn hlið við hlið í stólum. Maðurinn lengst til vinstri er í síðum vetrarfrakka og horfir til vinstri. Maðurinn í miðjunni er með slá um axlirnar. Hann horfir fram og brosir. Maðurinn til hægri situr teinréttur í hermannafrakka, háum stígvélum og með hermannahúfu. Hann horfir fram og brosir. Að baki mönnunum þremur standa átta hvítir menn í ýmiss konar herbúningum, snúa í ólíkar áttir og ræða saman. Þeir virðast vera utandyra við byggingu með bogagöngum. Ýmsar skreyttar mottur liggja á gólfinu undir stólunum. — **Mynd 13.17.** Fulltrúar Bandamanna á Jalta-ráðstefnunni árið 1945 voru, frá vinstri til hægri, Winston Churchill forsætisráðherra Bretlands, Franklin Roosevelt forseti Bandaríkjanna og Joseph Stalín leiðtogi Sovétríkjanna. (heimild: „Leiðtogar stórveldanna þriggja hittast á Jalta-ráðstefnunni“ eftir Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna/Wikimedia Commons, almenningseign)

Stalín lofaði frjálsum kosningum í Póllandi þótt hann hefði nýlega komið á stjórn í þeim pólsku héruðum sem Rauði herinn hafði hernumið. Skilyrði hans fyrir því að Sovétríkin lýstu yfir stríði gegn Japan voru að Bandaríkin viðurkenndu sjálfstæði Mongólíu frá Kína og hagsmuni Sovétríkjanna af járnbrautunum í Mansjúríu og Port Arthur. Fallist var á þetta án fulltrúa Kína eða samþykkis þess og Stalín lofaði að Sovétríkin gengju inn í Kyrrahafsstríðið þremur mánuðum eftir ósigur Þýskalands. Roosevelt gekk að kröfum Stalíns í þeirri von að hægt yrði að eiga við Sovétríkin eftir stríð fyrir milligöngu Sameinuðu þjóðanna, sem Sovétmenn höfðu samþykkt að ganga í.

Í yfirlýsingunni um hina frelsuðu Evrópu samþykktu leiðtogarnir þrír að allar upprunalegar ríkisstjórnir yrðu endurreistar í löndunum sem ráðist hafði verið inn í, að Frakklandi, Rúmeníu og Búlgaríu undanskildum ásamt pólsku útlagastjórninni í Lundúnum, og að allir óbreyttir borgarar sem höfðu hrakist á flótta yrðu fluttir aftur til heimalanda sinna. Önnur meginatriði fundarins voru að staðfesta skilyrðislausa uppgjöf Þýskalands nasista og skiptingu Þýskalands og Berlínar í þrjú hernámssvæði, sem síðar urðu fjögur.

Afvopna átti Þýskaland, afnasistavæða landið og láta það greiða stríðsskaðabætur, meðal annars með nauðungarvinnu þýskra stríðsfanga og annarra sem störfuðu við landbúnað og iðnað bæði í Austur- og Vestur-Evrópu eftir stríð. Jafnframt átti að hafa uppi á stríðsglæpamönnum nasista og draga þá fyrir rétt. Stalín hélt því fram að í ljósi þjáningarinnar og eyðileggingarinnar sem Þjóðverjar hefðu valdið Sovétríkjunum ættu stríðsskaðabæturnar að renna til þess ríkis sem hefði þjáðst mest. Ákvörðun um málið var frestað til síðari ráðstefnu. Eftir Jalta ráðfærði Eisenhower sig við Moskvu og lagði fram áætlun í samræmi við Jalta-samkomulagið um nákvæma staðsetningu hernámssvæðanna í Berlín eftir stríð. Eisenhower vissi að þýsku leiðtogarnir undirbjuggu flutning til annarrar borgar og Berlín hefði því aðeins sálræna þýðingu.

Hinn 30. apríl 1945 sviptu Hitler og eiginkona hans til eins dags, Eva Braun, sig lífi. Ýmsir þýskir herforingjar tóku þá að gefast upp fyrir sovéskum hersveitum eða liði Bandamanna. Hermann Göring gafst upp 6. maí og daginn eftir gaf Alfred Jodl hershöfðingi, yfirmaður herforingjaráðs þýska hersins, allar þýskar hersveitir skilyrðislaust upp. Sigur í Evrópu var í höfn.

Herir Sovétmanna höfðu hafið frelsun útrýmingarbúðanna í júlí 1944 þegar þeir sóttu fram og í janúar 1945 frelsuðu þeir fangana í Auschwitz. Í apríl frelsuðu bandarískar og breskar hersveitir Buchenwald, Bergen-Belsen og Dachau. Eisenhower og samstarfsmenn hans fóru margsinnis inn í búðirnar. Til að tryggja að heimurinn fengi vitneskju um ómennsku Þjóðverja sá Eisenhower einnig til þess að bandarískir og breskir fréttamenn fengju að skoða búðirnar.

Hiroshima og Nagasaki

Snemma árs 1945 samþykktu japanski herinn og flotinn að taka upp fyrstu sameiginlegu aðgerðaáætlunina í sögu sinni. Aðgerð Ten-gō („himinn“) fól í sér sjálfsvígsárásir land- og flughersveita til varnar á Kyrrahafi og mánuði síðar voru þessar árásir sameinaðar shukketsu-áætluninni („blóðmissi“) í orrustunni um Iwo Jima.

Allt stríðið höfðu Japanir talið að mikið mannfall myndi draga kjark úr bandarískum hermönnum, sem þeir töldu ekki geta þolað þjáningu og missi. Á Iwo Jima fórnuðu Japanir tuttugu og einu þúsundi hermanna og ollu tuttugu og sex þúsund manna mannfalli í bandaríska landgönguliðinu; sjö þúsund létust en hinir særðust. Bandarísku hermennirnir héldu þó áfram og sættu aftur miklu mannfalli þegar þeir náðu síðar Okinawa á sitt vald. Í baráttu Japana um Okinawa voru óbreyttir borgarar eyjunnar nýttir og 100.000 þeirra létust. Það sýndi þá einurð sem búast mátti við af Japönum við varnir megineyja landsins (mynd 13.18).

Á þessari svarthvítu mynd liggja fjórar konur á gólfinu, styðja sig á olnbogana og miða með rifflum. Þær eru í kjólum, sokkum og skóm. Kona til hægri við þær krýpur á öðru hné í kjól og heldur á riffli sem hún miðar upp á við. Til hægri við hana stendur kona í kjól og miðar riffli beint fram. Umhverfis konurnar eru þrír japanskir hermenn í einkennisbúningum sem horfa niður á þær. Að baki þeim stendur mikill fjöldi annarra kvenna í kjólum í hálfhring og fylgist með. Í bakgrunni til hægri er lágur veggur og fimm kvennanna horfa yfir hann á trén og landslagið handan hans. Enn ein kona hallar sér upp að veggnum og horfir á hóp kvennanna sem fylgist með þeim sem halda á rifflunum. — **Mynd 13.18.** Japanskar skólastúlkur fá vopnaþjálfun árið 1945. (heimild: „Kokumin Giyutai“ eftir óþekktan höfund/Wikimedia Commons, almenningseign)

Kjörorðið gyokusai („heiðvirður dauði“), ásamt shukketsu og hollustu við keisarann, birtist skýrt í kamikaze-flugmönnunum, sjálfsvígsflugmönnum sem voru í reynd mennskar sprengjur og reyndu að halda bandaríska flotanum frá. Frammi fyrir slíkum varnarvilja, sem jaðraði við ofstæki, áætluðu Henry L. Stimson, hermálaráðherra Bandaríkjanna, og George C. Marshall hershöfðingi, yfirmaður herforingjaráðs Bandaríkjahers, að innrás í Japan gæti kostað milli 500.000 og einnar milljónar bandarískra fallinna og særðra og staðið langt fram á árið 1946. Truman forseta var greint frá þessum áætlunum og þær voru ræddar víða meðal þeirra sem skipulögðu hernaðinn og samstarfsfólks þeirra. Leiðtogar Japans neituðu hins vegar að íhuga skilyrðislausa uppgjöf sem meðal annars kynni að leiða til þess að keisarinn yrði sóttur til saka fyrir stríðsglæpi. Þeir komust að þeirri niðurstöðu að innrás í megineyjarnar væri óhjákvæmileg. Óformlegar og leynilegar þreifingar fóru fram um að fá Sovétríkin til að miðla málum við Bandaríkin og Bretland til að binda enda á stríðið.

Síðasta leiðtogaráðstefna Bandamanna fór fram dagana 17. júlí til 2. ágúst 1945 í Potsdam, úthverfi Berlínar. Að þessu sinni hafði Harry S. Truman tekið við af hinum látna Franklin Roosevelt og Clement Attlee, nýkjörinn forsætisráðherra Bretlands, tekið við af Winston Churchill. Truman hafði þegar áhyggjur af aðgerðum Sovétmanna í Evrópu. Honum mislíkuðu þær tilslakanir Roosevelts sem gerðu Sovétmönnum kleift að koma á kommúnískri stjórn í Póllandi. Hann var einnig mótfallinn áformum Stalíns, sem kynnt höfðu verið á Jalta-ráðstefnunni, um að krefja Þýskaland um háar stríðsskaðabætur. Truman óttaðist að byrðarnar á Þýskalandi kynnu að hrinda af stað nýrri lotu vígbúnaðar og árásarstefnu.

Eftir að hafa krafist skilyrðislausrar uppgjafar Japans sneri ráðstefnan sér að örlögum Evrópu eftir stríð. Leiðtogar Bandamanna samþykktu að afvopna Þýskaland og skipta hinu sigraða ríki og höfuðborg þess Berlín í fjögur hernámssvæði: þrjú í vestri undir stjórn Bretlands, Frakklands og Bandaríkjanna og eitt í austri undir stjórn Sovétríkjanna. Eftirlitsráð Bandamanna var stofnað til að stjórna hernumdu Þýskalandi en síðar kom í ljós að sú ákvörðun að allar samþykktir ráðsins skyldu vera samhljóða var óraunhæf. Valddreifa átti þýska hagkerfinu og beina því að landbúnaði og atvinnugreinum sem tengdust ekki hernaði.

Deilurnar um stríðsskaðabætur frá Jalta-ráðstefnunni voru leystar með áætlun um að skiptast á iðnaðarframleiðslu Vestur-Þýskalands og landbúnaðarframleiðslu Austur-Þýskalands. Í reynd leiddi þessi áætlun þó til þess að efnahagsstefna var mótuð og henni stjórnað innan einstakra hernámssvæða en ekki fyrir landið í heild, sem jók enn á sundrungu Bandamanna. Loks var staðfest áætlun um afnasistavæðingu Þýskalands og Austurríkis sem fól í sér refsingu stríðsglæpamanna. Endanlegri ákvörðun um landamæri Póllands var frestað en Bretland og Bandaríkin samþykktu að tiltekin þýsk landsvæði yrðu færð Póllandi.

Truman hafði vitað lítið um Manhattan-verkefnið áður en hann varð forseti og reiddi sig nú á ráðgjöf sérfræðinga sinna. Þeir deildu þeirri útbreiddu trú að málstaður Bandaríkjanna væri réttlátur og að tæknilegar lausnir gætu bundið enda á stríðið. Þegar Truman fékk á ráðstefnunni fregnir af árangri Trinity-tilraunarinnar skráði hann hugleiðingar sínar um notkun sprengjunnar í dagbók sína 25. júlí 1945. Hann vildi aðeins beita henni gegn hernaðarlegum skotmörkum en ekki óbreyttum borgurum:

Þessu vopni á að beita gegn Japan einhvern tíma héðan í frá og til 10. ágúst. Ég hef sagt hermálaráðherranum, Stimson, að nota það þannig að hernaðarleg mannvirki, hermenn og sjóliðar verði skotmörkin en ekki konur og börn. Jafnvel þótt „jappar“ séu villimenn, grimmir, miskunnarlausir og ofstækisfullir getum við, sem leiðtogar heimsins í þágu almannaheilla, ekki varpað þessari hræðilegu sprengju á gömlu höfuðborgina eða þá nýju. Hann og ég erum sammála. Skotmarkið verður eingöngu hernaðarlegt og við munum gefa út viðvörun þar sem „jöppunum“ verður gert að gefast upp og bjarga mannslífum. Ég er viss um að þeir gera það ekki en við munum hafa gefið þeim tækifærið. Það er vissulega gott fyrir heiminn að fylgismenn Hitlers eða Stalíns skyldu ekki uppgötva þessa kjarnorkusprengju. Hún virðist vera það hræðilegasta sem nokkru sinni hefur verið uppgötvað en hægt er að gera hana að því gagnlegasta.

Sprengjunni var fyrst varpað á Hiroshima 6. ágúst 1945 og þremur dögum síðar á Nagasaki. Í báðum borgum bjuggu óbreyttir borgarar, þar á meðal konur og börn.

Ýmsir þættir höfðu líklega áhrif á ákvörðun Trumans. Löngunin til að bjarga mannslífum Bandaríkjamanna kann að hafa vegið þyngst. Löngunin til að réttlæta kostnaðinn við Manhattan-verkefnið hafði sennilega einnig áhrif. Sumir hafa haldið því fram að Truman hafi vonast til að sýna Sovétríkjunum tæknilega yfirburði Bandaríkjanna. Aðrir telja að hefndarþrá vegna Pearl Harbor hafi einnig átt hlut að máli. Enn aðrir hafa bent á að löng saga andúðar á Asíubúum í Bandaríkjunum hafi gert það að verkum að notkun kjarnorkusprengjunnar gegn Japan virtist ekki eins hryllileg og notkun hennar gegn Evrópubúum hefði þótt.

Andstæð sjónarmið

Kjarnorkusprengjunni varpað

Þegar ljóst varð að Manhattan-verkefnið hafði borið árangur lagði nefnd vísindamanna undir forystu Roberts Oppenheimer, yfirmanns verkefnisins, fram tillögur um vopnið sem þeir höfðu smíðað í skýrslu dagsettri 16. júní 1945. Mánuði síðar sendu eðlisfræðingurinn Leo Szilard og sextíu og níu aðrir vísindamenn og tæknimenn við rannsóknarstofu Manhattan-verkefnisins í Chicago Truman forseta áskorun um að sýna varkárni við ákvörðun um hvernig sprengjunni skyldi beitt.

Fyrsta notkun nýja vopnsins ... ætti að okkar mati að vera með þeim hætti að hún stuðli að viðunandi skipan alþjóðasamskipta okkar. Jafnframt viðurkennum við skyldu okkar við þjóðina til að beita vopnunum í því skyni að hjálpa til við að bjarga bandarískum mannslífum í stríðinu gegn Japan.

(1) Til að ná þessum markmiðum leggjum við til að áður en vopnunum verði beitt verði ekki aðeins Bretlandi heldur einnig Rússlandi, Frakklandi og Kína tilkynnt að okkur hafi miðað verulega áfram við þróun kjarnorkuvopna, að þau kunni að verða tilbúin til notkunar í yfirstandandi stríði og að við myndum fagna tillögum um hvernig við getum unnið saman að því að láta þessa þróun stuðla að bættum alþjóðasamskiptum.

(2) Skoðanir vísindamanna meðal samstarfsfólks okkar á fyrstu notkun þessara vopna eru ekki samhljóða ... Þeir sem mæla með því að tæknileg geta vopnsins verði aðeins sýnd vilja banna notkun kjarnorkuvopna og hafa óttast að ef við beitum vopnunum nú verði samningsstaða okkar í framtíðinni veikari. Aðrir leggja áherslu á tækifærið til að bjarga bandarískum mannslífum með tafarlausri hernaðarnotkun og telja að slík notkun bæti horfurnar í alþjóðamálum ... Við stöndum nær síðarnefnda sjónarmiðinu. Við getum ekki lagt til neina tæknisýningu sem líklegt er að bindi enda á stríðið og sjáum engan viðunandi kost annan en beina hernaðarnotkun.

—Tillögur um tafarlausa notkun kjarnorkuvopna

Binda verður farsæl endalok á stríðið með skjótum hætti og árásir með kjarnorkusprengjum kunna vel að vera áhrifarík hernaðaraðferð. Við teljum þó að ekki væri hægt að réttlæta slíkar árásir á Japan, að minnsta kosti ekki nema skilmálarnir sem leggja á fyrir Japan eftir stríð verði gerðir opinberir í smáatriðum og Japan fái tækifæri til að gefast upp.

Ef slík opinber tilkynning fullvissaði Japani um að þeir mættu vænta lífs helgaðs friðsamlegum viðfangsefnum í heimalandi sínu en Japan neitaði samt að gefast upp kynni þjóð okkar, við vissar aðstæður, að neyðast til að grípa til kjarnorkusprengna. Slíkt skref ætti þó aldrei að stíga án þess að íhuga af fullri alvöru þá siðferðilegu ábyrgð sem því fylgir.

Þróun kjarnorku mun færa þjóðunum nýjar leiðir til eyðileggingar. Kjarnorkusprengjurnar sem við ráðum yfir eru aðeins fyrsta skrefið í þá átt og eyðingarmátturinn sem verður tiltækur við frekari þróun þeirra á sér nánast engin takmörk. Þjóð sem skapar fordæmi með því að beita þessum nýfrelsuðu náttúruöflum til eyðileggingar kann því að þurfa að bera ábyrgð á því að opna dyrnar að tímabili gereyðingar af áður óhugsandi umfangi.

Ef sú staða fær að skapast í heiminum eftir þetta stríð að samkeppnisveldi ráði stjórnlaust yfir þessum nýju eyðingarleiðum verða borgir Bandaríkjanna, rétt eins og borgir annarra þjóða, í stöðugri hættu á skyndilegri gereyðingu ...

Þeir auknu efnislegu yfirburðir sem þetta forskot færir Bandaríkjunum leggja þeim jafnframt þá skyldu á herðar að sýna stillingu. Ef við brytum gegn þeirri skyldu myndi siðferðileg staða okkar veikjast bæði í augum heimsins og okkar sjálfra. Þá yrði okkur erfiðara að rísa undir þeirri ábyrgð að ná stjórn á þeim eyðingaröflum sem leyst hafa verið úr læðingi.

—Áskorun til forseta Bandaríkjanna

Hvaða rök færir hvor fylking fram? Hvor þeirra telur þú hafa fært betri rök?
Virðast vísindamennirnir hafa meiri áhyggjur af áhrifum sprengjunnar á Japani eða af afleiðingum þess fyrir Bandaríkin að beita henni? Rökstyddu svarið.
Að hvaða leyti líkjast tilfinningar Trumans gagnvart sprengjunni tilfinningum Szilards og stuðningsmanna hans?
Hefðir þú fyrirskipað að sprengjunni yrði varpað ef þú hefðir verið Truman forseti? Hvers vegna eða hvers vegna ekki?

Little Boy, eins og fyrsta kjarnorkusprengjan var kölluð, var varpað á Hiroshima úr bandarísku sprengjuflugvélinni Enola Gay. Þau sem lifðu af kölluðu 6. ágúst „dag tveggja sóla“; blossinn var svo bjartur að skuggar fórnarlambanna brenndust inn í veggi og steinsteypu. Meira en sjötíu þúsund manns létust samstundis. Strax á eftir varð himinninn fjólublár og grár, jafnvel svartur, vegna ryks og braks sem sveimaði í loftinu. Það kviknaði í hundruðum húsa úr timbri og pappír. Þúsundir skelfdra og ringlaðra manna, sem höfðu brennst svo holdið losnaði af þeim, reikuðu um og stefndu nær ósjálfrátt að pollum og vatnsföllum. Næstu daga, mánuði og jafnvel ár hélt fólk áfram að deyja af sárum sínum og áverkum og heildarfjöldi látinna fór yfir 100.000. Þremur dögum síðar var annarri sprengjunni, Fat Man, varpað á Nagasaki með svipuðum afleiðingum og fjörutíu þúsund Japanir létust samstundis. Þegar síðari afleiðingarnar eru taldar með létust þar alls sjötíu þúsund.

Sovétmenn efndu á sama tíma loforðið frá Jalta. Eftir sprengjuárásina á Hiroshima rufu þeir sáttmálann um árásarleysi við Japan og réðust inn í Mansjúkó og Kóreu. Varnir Japana þar hrundu fljótt þegar tugir þúsunda féllu eða særðust og þar með dó öll von um að Sovétmenn kynnu að miðla málum við Bandamenn um einhvers konar samkomulag. Japan gafst upp skömmu síðar.

Mannlegar fórnir

Við stríðslok þurfti heimurinn að takast á við hinn gífurlega mannlega kostnað átakanna. Þýskaland hafði misst 5,5 milljónir hermanna og allt að þrjár milljónir óbreyttra borgara. Japan missti 2,1 milljón hermanna og aðra milljón óbreyttra borgara. Aðeins er hægt að áætla mannfall kínverska hersins en allt að fjórar milljónir hermanna og sextán milljónir óbreyttra borgara kunna að hafa látist. Bandaríkin og Bretland fóru ekki eins illa út úr stríðinu; 416.000 Bandaríkjamenn og 384.000 Bretar létust. Bandalagsríki þeirra, Sovétríkin, urðu þó að öllum líkindum fyrir meiri þjáningum en nokkurt annað einstakt ríki. Talið er að 8,8 til 10,7 milljónir sovéskra hermanna hafi fallið og meira en þrettán milljónir óbreyttra borgara látist af völdum stríðsins. Sumir létust í hernaðaraðgerðum en aðrir sovéskir borgarar dóu úr hungri eða sjúkdómum sem stríðsástandið olli. Uppgjöf Þýskalands og Japans lauk bardagahluta stríðsins. Mikið starf beið þó við að endurreisa heiminn eins og sigurvegararnir töldu að hann ætti að vera.

Afleiðingarnar: Evrópa

Hægrisinnaðar einræðisstjórnir á Spáni og í Portúgal höfðu haldið sig utan sjálfra átakanna og komust því hjá endurreisnarstefnu og aðgerðum Bandamanna. Fasismi hafði engu að síður beðið mikinn ósigur í Evrópu.

Sovétmenn hefndu sín á Þjóðverjum fyrst og fremst með því að fjarlægja og flytja til Sovétríkjanna nánast allt sem þeir töldu geta nýst til að endurreisa iðnað sinn sem stríðið hafði lagt í rúst. Hernámssvæði Sovétmanna, sem varð að kommúníska fylgiríkinu Austur-Þýskalandi, átti því lítið eftir til að standa undir sér. Bandamenn í vestri vildu losna undan þeirri byrði að sjá örsnauðum Þjóðverjum og hagkerfi þeirra, sem að mestu hafði verið eyðilagt, farborða og hófu því að endurreisa þýskan iðnað á hernámssvæðum sínum. Stalín túlkaði þessar aðgerðir sem merki um græðgi, áframhaldandi andúð kapítalista á sósíalisma og löngun Vesturlanda til að drottna yfir heimshagkerfinu.

Einnig var reynt að koma á nokkru réttlæti með réttarhöldum yfir stríðsglæpamönnum. Í ágúst 1945 samþykktu Bretland, Sovétríkin og Bandaríkin að stofna Alþjóðaherdómstólinn til að rétta yfir Þjóðverjum sem sakaðir voru um stríðsglæpi, glæpi gegn friði og glæpi gegn mannkyni. Nürnberg-réttarhöldunum var ætlað að ná fram réttlæti vegna glæpa Þýskalands gegn mannkyni og stóðu þau fram á árið 1946. Tuttugu og tveir einstaklingar og sjö samtök nasista voru ákærð. Nítján sakborningar voru sakfelldir og hlutu dóma allt frá fimmtán ára fangelsi til dauðarefsingar með hengingu. Þrjú samtök nasista voru úrskurðuð glæpasamtök.

Eftir stóð hið gríðarlega verkefni að flytja alla þá sem stríðið hafði hrakið á brott aftur til heimalanda sinna. Þjóðverjar höfðu flutt milljónir manna um Evrópu þegar þeir fluttu nauðungarverkamenn til Þýskalands og sendu gyðinga og aðra í fanga- og útrýmingarbúðir. Sovétmenn kröfðust þess að allir borgarar þeirra sneru aftur. Bandamenn samþykktu hina umdeildu aðgerð Keelhaul. Samkvæmt henni voru þeir sem höfðu unnið með Þjóðverjum gegn Sovétmönnum, þar á meðal Kósakkar, Úkraínumenn og Rússar, fluttir með valdi til Sovétríkjanna þar sem þeirra beið líklega hörð og hugsanlega banvæn meðferð. Milljónir annarra voru einnig fluttar nauðugar aftur til „heimalanda“ sinna við stríðslok. Þjóðverjar sem bjuggu á svæðum sem þá tilheyrðu Póllandi voru til dæmis neyddir til að flytja til Þýskalands. Vonast var til að þetta drægi úr þjóðernisspennu sem kynni að leiða til annarra átaka. Á sama tíma dvöldu 250.000 gyðingar sem lifðu helförina af við bágan kost í flóttamannabúðum vegna þess að heimalönd þeirra neituðu að taka við þeim. Um áttatíu þúsund gátu að lokum flutt til Bandaríkjanna og meira en 100.000 settust að á umboðssvæði Breta í Palestínu.

Afleiðingarnar: Japan

Hinn 10. ágúst 1945, í kjölfar kjarnorkuárásanna og innrásar Sovétmanna í Mansjúkó, hafði Hirohito Japanskeisari tilkynnt leyndarráði sínu að hann samþykkti Potsdam-yfirlýsinguna um skilyrðislausa uppgjöf Japans. Bandamönnum var skömmu síðar tilkynnt um ákvörðunina. Hirohito fylgdi henni sjálfur eftir 15. ágúst með fyrstu opinberu útvarpsræðu nokkurs keisara til japönsku þjóðarinnar og kvaðst myndu bera sársauka ósigursins og samþykkja skilmála Bandamanna. Mánuði síðar, 2. september, undirritaði Yoshijirō Umezu hershöfðingi, yfirmaður herforingjaráðs hersins, uppgjafarskjal um borð í USS Missouri sem lá við akkeri á Tókýóflóa (mynd 13.19).

Þetta er svarthvít ljósmynd af manni í hermannabúningi með skúfum á hægri ermi, húfu og gleraugu. Hann stendur við skrifborð á miðri myndinni og beygir sig niður til að undirrita stórt hvítt skjal á rétthyrndu borði. Borðdúkur liggur niður með hliðunum og hylur borðið. Fjögur slík stór skjöl liggja á borðinu og minni stafli hvítra blaða í hægra horni þess. Stóll er fyrir aftan manninn og annar hinum megin við borðið. Við hlið þess stóls stendur maður í hermannabúningi og með húfu og fylgist með undirrituninni. Að baki honum stendur einkennisklæddur maður fyrir framan hljóðnema. Hópur hermanna í ýmiss konar einkennisbúningum stendur hægra megin á myndinni og fylgist með undirrituninni. Efst til vinstri stendur og situr fleira fólk sem horfir yfir handrið og sumt tekur myndir. — **Mynd 13.19.** Yoshijirō Umezu hershöfðingi, yfirmaður herforingjaráðs japanska hersins, undirritaði uppgjafarskilmála Japans um borð í USS Missouri 2. september 1945. Á móti honum stóðu fulltrúar Bandamanna að baki Douglas MacArthur hershöfðingja við hljóðnemana; hann hélt höndunum fyrir aftan bak. (heimild: „Uppgjöf Japans í Tókýóflóa 2. september 1945“ eftir Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna/Wikimedia Commons, almenningseign)

Douglas MacArthur hershöfðingja var sem æðsta yfirmanni Bandamanna falið að fara með völd meðan á hernámi þeirra í Japan stóð fyrir milligöngu japanska stjórnkerfisins, með Hirohito keisara meðtöldum. MacArthur skipaði japönsku ríkisstjórninni að afnema þegar í stað lögin um varðveislu friðar, sem heimiluðu handtöku hvers þess sem talinn var ógna japönsku ríkisstjórninni eða gagnrýna hana, og hefja opna og frjálsa umræðu um keisarastjórnina í heild og stofnanir hennar. Pólitískum föngum var sleppt og Sérstaka lögreglan leyst upp. Á nýársdag 1946 hafnaði keisarinn því opinberlega að hann hefði guðlega stöðu: „Tengslin milli okkar og þjóðar okkar hafa ávallt byggst á gagnkvæmu trausti og væntumþykju. Þau byggjast ekki á eintómum þjóðsögum og goðsögnum. Þau grundvallast ekki á þeirri röngu hugmynd að keisarinn sé guðlegur og að japanska þjóðin standi öðrum kynþáttum framar og sé ætlað að stjórna heiminum.“

Í Tókýó varð Alþjóðaherdómstóllinn fyrir Austurlönd fjær til á grundvelli Potsdam-yfirlýsingarinnar. Sovétríkin höfðu ekki lýst yfir stríði gegn Japan þegar hún var gerð og áttu því ekki aðild að samkomulaginu. Réttarhöldin hófust árið 1946 og stóðu til nóvember 1948. Átján liðsmenn japanska hersins og níu háttsettir stjórnmálamenn voru ákærðir. Allir nema einn voru fundnir sekir; sá var talinn andlega ófær um að sæta réttarhöldum. Sex voru teknir af lífi en hinir dæmdir í fangelsi.

Í sex ár, frá 1946 til 1952, réðu Bandaríkin mestu um hernám Japans. MacArthur hershöfðingi og hernámsyfirvöld hans tóku af krafti þátt í nær öllum sviðum japanskra stjórnmála, efnahagslífs og samfélags til að reyna að endurbæta og endurreisa Japan. Meginmarkmið hernámsins voru afvæðing, lýðræðisvæðing og efling virðingar fyrir grundvallarmannréttindum. Stjórnarskráin sem MacArthur og stjórnsýsludeild hans þröngvuðu upp á landið árið 1947 fól í sér svo róttæka breytingu að enginn einn hópur innan Japans hefði getað komið henni til leiðar. Sú staðreynd að hún hefur haldist nánast óbreytt bendir til að Japanir sjálfir hafi sætt sig við hana og lagað kerfið að hugsunarhætti sínum og stjórnmálum. Keisarinn varð valdalaus táknmynd, „tákn ríkisins og einingar þjóðarinnar“. Raunverulegt fullveldi var fært þjóðinni fyrir milligöngu þingsins, kjörinnar löggjafarsamkomu í tveimur deildum. Víðtæk réttindaskrá tryggði akademískt frelsi, kosningarétt kvenna, rétt til að velja sér búsetu, kjarasamningsrétt og fulla atvinnu.

Afvæðing hófst þegar í stað og Japanir viðurkenndu að raunsætt mat á aðstæðum í heiminum eftir síðari heimsstyrjöldina benti eindregið til þess að valdbeiting væri ekki góð leið til að vernda Japan og tryggja aðgang að efnahagslegum auðlindum. Inngangsorð japönsku stjórnarskrárinnar hefjast svo: „Við, japanska þjóðin, þráum frið um alla framtíð.“ Með jarðnæðisumbótum var tekið að gera fleiri smábændur að eigendum jarða sinna í stað leiguliða og stutt var við aðild að stéttarfélögum í iðnaði. Mörg stórfyrirtæki héldu þó áfram starfsemi og var vísvitandi ekki skipt upp. Hernaðarleg geta Japans var takmörkuð verulega; enginn japanskur her var leyfður og Japan mátti ekki heyja stríð í framtíðinni.

Um allan heim var leitast við að koma á einhvers konar réttlátum og varanlegum friði. Sameinuðu þjóðirnar voru einn vonarneisti, alþjóðasamtök sem leiðtogar Bandamanna höfðu samþykkt að stofna á ráðstefnum stríðsáranna og urðu loks til í New York í apríl 1945. Sameinuðu þjóðirnar hétu því að „bjarga komandi kynslóðum undan böli ófriðar, sem tvisvar á ævi okkar hefur fært mannkyninu ólýsanlegar þjáningar, staðfesta að nýju trú á grundvallarmannréttindi, á jafnan rétt karla og kvenna og þjóða, stórra og smárra ... og stuðla að félagslegum framförum og betri lífskjörum í auknu frelsi“.

Dómsmálin í Þýskalandi og Japan mörkuðu upphaf tilrauna til að skilgreina hugtök á borð við þjóðarmorð og glæpi gegn mannkyni og vinna þannig gegn þeirri hættu að átökin hefðu í raun gert algert stríð, fjöldaofbeldi, hrottavæðingu og alræði að viðurkenndu ástandi. Stríðið hafði einnig varpað skýru ljósi á grimmilegar afleiðingar kynþáttahyggju og kynþáttahyggjukenninga. Jafnvel frjálslynd lýðræðisríki gátu spillst af slíkum hugsunarhætti, eins og tilefnislausir nauðungarflutningar japanskra íbúa og ríkisborgara og bandarískra ríkisborgara af japönskum uppruna í Bandaríkjunum sýndu.

Önnur afleiðing stríðsins var sú að konur um allan heim nutu nú að nokkru þess frelsis og þeirrar ábyrgðar sem fylgdu fyllri borgararéttindum og aukinni þátttöku í örlögum þjóða þeirra. Íbúar Afríku og Asíu töldu sig hafa áunnið sér frelsi undan nýlendustefnu fyrirstríðsáranna og tóku að sækjast eftir auknum sjálfsákvörðunarrétti og viðurkenningu sem sjálfstæðar þjóðir. Sú skoðun var útbreidd að barátta og fórnir svo margra gætu ekki og mættu ekki hafa verið til einskis.