13.2 Vígstöðvar stríðsins

13.2 Vígstöðvar stríðsins

Markmið

Í lok þessa hluta átt þú að geta:

• Lýst hernaðaraðgerðum Bandamanna og öxulveldanna í Evrópu og Afríku í síðari heimsstyrjöldinni
• Útskýrt hvers vegna orrusturnar við Stalíngrad og Midway eru taldar þáttaskil í síðari heimsstyrjöldinni
• Fjallað um hernaðaraðgerðir Bandaríkjanna í Austur-Asíu og á Kyrrahafssvæðinu í síðari heimsstyrjöldinni
• Lýst þróun helfararinnar eftir innrás Þjóðverja í Pólland

Síðari heimsstyrjöldin var ef til vill sá atburður sögunnar sem hafði hvað víðtækust hnattræn áhrif. Hermenn börðust í þremur heimsálfum, í lofti og á sjó. Bretar og Bandaríkjamenn ákváðu snemma í stríðinu að einbeita sér að því að sigra Ítalíu og Þýskaland á undan Japan en létu Sovétríkin berjast ein við Þýskaland. Í Asíu leiddi „frelsun“ íbúa evrópskra og bandarískra nýlendna af hálfu japanskra hermanna aðeins til þess að japönsk yfirráð komu í stað vestrænna. Það kveikti þjóðernishreyfingar eða veitti þeim byr undir báða vængi. Síðari heimsstyrjöldin var háð á svo mörgum vígstöðvum að hún varð mannskæðustu átök sögunnar. Meðal hinna látnu voru milljónir óbreyttra borgara, þar á meðal fórnarlömb útrýmingarbúða nasista. Reynsla þeirra sem lifðu af mótaði það sem eftir var ævi þeirra og þróun samfélaganna sem þeir sneru aftur til.

Evrópa og Afríka

Frá árinu 1938 og fram á vor 1941 gerðu bandarískir herforingjar nokkrar aðgerðaáætlanir fyrir hugsanlegt stríð við öxulveldin. Strax eftir að Roosevelt vann fordæmalaust þriðja kjörtímabil árið 1940 gerði Harold R. Stark aðmíráll, yfirmaður flotamála Bandaríkjanna, honum grein fyrir stöðunni og ráðlagði að besta hernaðaráætlunin væri „áætlun D“, þar sem Evrópa hefði forgang. Samkvæmt henni skyldu Bandaríkin og Bretland fyrst einbeita sér að því að sigra Þýskaland og Ítalíu en taka varnarstöðu gegn Japan ef það hæfi þátttöku í stríðinu.

Mussolini ákvað að stækka yfirráðasvæði sín í Afríku og hernam Breska Sómalíland í ágúst 1940. Þar með ógnaði hann Bretum í Egyptalandi og þeir gerðu gagnárás. Mussolini missti landsvæði í Afríku frá júní til desember 1940 og beindi þá sjónum sínum að Balkanskaga. Í október 1940 réðust ítalskar hersveitir inn í Grikkland í von um auðveldan sigur en biðu mikinn ósigur. Til að koma í veg fyrir frekari hörmungar sendi Hitler Erwin Rommel hershöfðingja og Afríkuherdeild hans, Afrika Korps, til að berjast við Breta í norðausturhluta Norður-Afríku. Þýskaland vildi ekki aðeins styðja ítalskan bandamann sinn heldur einnig ná yfirráðum yfir Súesskurðinum og tryggja aðgang sinn að olíu frá Mið-Austurlöndum, sem skipti sköpum fyrir sigur í stríðinu. Til að aðstoða enn frekar riðandi bandamann sinn og bregðast við uppreisn gegn Þjóðverjum í Júgóslavíu frestaði Hitler innrásinni í Sovétríkin um nokkrar vikur og réðst inn í Grikkland 6. apríl 1941.

Winston Churchill óttaðist að umtalsverðar aðgerðir Breta gegn Þjóðverjum í Noregi eða Norður-Frakklandi myndu enda í blóðbaði og mótaði því aðgerð Gymnast, áætlun um að berjast þess í stað við Þjóðverja í norðvesturhluta Afríku. Í hernaðarferð til Lundúna í júlí 1942 varð Eisenhower hershöfðingi fyrir miklum vonbrigðum með nálgun Churchills, í ljósi þess hve illa Sovétmenn þjáðust vegna sókna Þjóðverja. George C. Marshall hershöfðingi vildi opna vígstöðvar í Norður-Evrópu til að beina herafla Þjóðverja frá árásinni á Sovétríkin áður en þau féllu. Churchill hafði þó betur og Bandamenn, nú með Bandaríkin innan sinna raða, réðust inn í frönsku Norður-Afríku (Alsír, Marokkó og Túnis) í nóvember 1942. Mikilvæg yfirráðasvæði Breta, Egyptaland og Súesskurðurinn, voru varin. Á leiðtogafundi í Casablanca í franska Marokkó í janúar 1943 skipulögðu Churchill og Roosevelt næsta áfanga stríðsins, aðgerð Husky, innrásina á Sikiley. Valið olli Stalín vonbrigðum því hann hafði vonast eftir innrás í Vestur-Evrópu sem drægi þýskar hersveitir frá austurvígstöðvunum í Sovétríkjunum.

Á meðan voru háðar örvæntingarfullar orrustur á austurvígstöðvunum í Sovétríkjunum. Í ágúst 1941 hafði innrás Þjóðverja í fyrstu gengið vel og þeir voru í þann mund að taka Moskvu þegar Hitler stöðvaði framsóknina til að ákveða næstu skref. Þýska herráðið vildi sækja beint að Moskvu og taka borgina fyrir veturinn. Hitler beindi hins vegar verulegum hluta herafla síns suður á bóginn. Bæði hernaðarsérfræðingar Bandamanna og öxulveldanna höfðu lengi gert sér grein fyrir hernaðarlegu mikilvægi olíu. Um nokkurt skeið fyrir stríð höfðu bresk stjórnvöld af þeirri ástæðu blandað sér í stjórnmál Íraks, Persíu, Afganistans og Egyptalands. Þjóðverjar höfðu einnig mikinn áhuga á Mið-Austurlöndum og Mið-Asíu á fjórða áratugnum. Árið 1925 styrkti Reza Shah völd sín í Íran og hóf nútímavæðingaráætlun, jók tengsl við Þýskaland og réð hundruð Þjóðverja til starfa.

Til að hindra mögulegan aðgang Þjóðverja að íranskri olíu kröfðust Bretar þess fyrst að keisarinn, sem hugsanlega væri hliðhollur Þjóðverjum, vísaði Þjóðverjum úr landi og rauf tengslin við Berlín. Bretar og Sovétmenn tóku síðan enga áhættu og réðust inn í Íran í ágúst 1941. Andspyrna Írana hrundi á fáeinum dögum og Reza Shah var neyddur til að afsala sér völdum í þágu sonar síns, Mohammad Reza Pahlavi. Þjóðverjum var vísað úr landi og hernám Bandamanna stóð til ársins 1946. Á þessum árum varð Íran að flutningsleið fyrir mikla aðstoð Bandamanna, einkum frá Bandaríkjunum, sem barst til Stalíns meðan hann barðist við að halda velli gegn Wehrmacht.

Árið 1939 var olíuframboð heimsins í höndum sjö olíusamsteypa og engin þeirra var þýsk. Þýskaland var því mjög háð rúmenskri og sovéskri olíu á árunum 1939 til 1941. Olíulindirnar í sovétlýðveldinu Aserbaísjan, eitt þúsund kílómetra frá Stalíngrad, virtust geta leyst vandann og því sótti þýski herinn fram til að ná Bakú, miðstöð sovéska olíuborunariðnaðarins, á sitt vald. Þannig björguðu bæði veturinn og olíusókn Þjóðverja Moskvu.

Eftir að hafa safnað nægu herliði gerði sovéski Rauði herinn gagnárás við Stalíngrad í nóvember 1942 og tókst að umkringja Þjóðverja. Þeir gátu aðeins fengið birgðir loftleiðina en flutningsgetan var allt of lítil til að halda þeim lengi uppi. Þrátt fyrir skýrt bann við því gafst Friedrich Paulus, þýskur feldmarskálkur, upp 31. janúar 1943 ásamt því sem eftir var af sjötta her hans. Sovétmenn tóku nærri 100.000 þýska hermenn til fanga. Mannfall í orrustunni hafði alls náð nærri tveimur milljónum, þar á meðal verulegum fjölda óbreyttra borgara. Orrustan við Stalíngrad stöðvaði framsókn Þjóðverja inn í Sovétríkin. Hún var fyrsti ótvíræði ósigur Þýskalands Hitlers og þáttaskil stríðsins í Evrópu. Eftir það voru nasistar í varnarstöðu það sem eftir lifði stríðsins.

Frá fyrsta fundi sínum með Churchill í ágúst 1942 hafði Stalín, sem var orðinn langþreyttur, krafist þess að önnur vígstöð yrði opnuð gegn nasistum í Evrópu. Sumarið 1943 hófu Sovétmenn, nýbúnir að verja Stalíngrad, sókn gegn Þjóðverjum. Orrustan við Kursk sem fylgdi var stærsta landorrusta stríðsins og stærsta skriðdrekaorrusta sögunnar. Sigur Sovétmanna skaðaði hernaðargetu Þýskalands með því að veikja vopnabúnað þess.

Mussolini hafði krafist þess að leggja 200.000 hermenn til innrásarinnar í Sovétríkin og snemma árs 1943 var helmingur þeirra fallinn, særður eða tekinn til fanga. Sigrar Bandamanna í Norður-Afríku og á Sikiley, ásamt loftárás þeirra á Róm í júlí 1943, auðmýktu Mussolini enn frekar. Á Ítalíu komst bandalag fyrrverandi stuðningsmanna fasista, herforingja, þeirra fáu frjálslyndu stjórnmálamanna sem eftir voru og konungsins sjálfs að þeirri niðurstöðu að Mussolini yrði að fara. Æðsta ráð fasista kom saman 24. júlí 1943, í fyrsta sinn í þrjú ár, og samþykkti með yfirgnæfandi meirihluta að svipta hann völdum og handtaka hann.

Stjórn var mynduð undir forystu Pietros Badoglio marskálks, sem hóf leynilegar viðræður við Bandamenn. Innrás Bandamanna á meginland Ítalíu í byrjun september varð hvati að uppgjöf Ítalíu 8. september 1943. Fjórum dögum síðar lét Hitler þýskar sérsveitir bjarga Mussolini. Þýskar hersveitir, sem þegar voru á Ítalíu, tóku þá að afvopna leifar ítalska hersins og stofnuðu stjórn í Norður-Ítalíu sem nefndist Salò-lýðveldið, með Mussolini sem valdalausan málamyndaleiðtoga. Ítalskir kommúnískir skæruliðar tóku Mussolini þó höndum og tóku hann af lífi í apríl 1945.

Eftir að innrás Bandamanna hafði tryggt Íran var Teheran vettvangur fyrstu ráðstefnu síðari heimsstyrjaldarinnar milli „stóru þriggja“, Churchills, Roosevelts og Stalíns. Teheran-ráðstefnan stóð frá 28. nóvember til 1. desember 1943 og fjallaði um samskipti Bandamanna, tengsl við Tyrkland og Íran, hernaðaraðgerðir í Júgóslavíu, baráttuna gegn Japan og áætlanir um friðarskipan eftir stríð. Í bókun sem undirrituð var á ráðstefnunni hétu stóru þrír að viðurkenna sjálfstæði Írans. Þeir samþykktu einnig innrás yfir Ermarsund í maí 1944, samhliða sovéskri árás á austurlandamæri Þýskalands. Stalín var ráðandi á ráðstefnunni og notaði sigra Sovétmanna til að ná bráðabirgðasamkomulagi um landamæri Póllands eftir stríð. Churchill og Roosevelt féllust einnig á að Sovétríkin kæmu á fót ríkisstjórnum sér hliðhollum í Eystrasaltsríkjunum. Roosevelt og Stalín héldu áfram viðræðum sínum um almenn alþjóðasamtök sem lögð höfðu verið til nokkrum mánuðum áður.

Austur-Asía og Kyrrahafssvæðið

Þegar Japanir réðust inn á Filippseyjar frá desember 1941 veittu fáliðaðar bandarískar og filippeyskar hersveitir harða mótspyrnu í frumskógarbardögum. Þær voru þó ofurliði bornar og gáfust upp á Bataan-skaga 9. apríl 1942. Höfuðstöðvar herstjórnarinnar á Corregidor-eyju gáfust upp nærri mánuði síðar. Sextíu mílna (um 97 kílómetra) nauðganga til fangabúða leiddi til dauða meira en fjórðungs hinna áætluðu áttatíu þúsund stríðsfanga Bandamanna og varð þekkt sem dauðagangan frá Bataan. Meðan stríðið stóð héldu Japanir um 140.000 hermönnum Bandamanna við harðan kost í ýmsum búðum á samvelmegunarsvæði Stór-Austur-Asíu og á heimaeyjum Japans. Við stríðslok höfðu allt að þrjátíu þúsund þeirra látið lífið þar.

Árangurinn varð þó skammvinnur því í júní 1942 unnu Bandaríkin afgerandi sigur í orrustunni við Midway. Hún varð þáttaskil stríðsins á Kyrrahafi og stöðvaði framsókn Japana um hafið. Japanir misstu fjögur flugmóðurskip og eitt þungt beitiskip og önnur skip urðu fyrir miklum skemmdum. Valdajafnvægið færðist greinilega Bandamönnum í hag og japanski flotinn náði aldrei aftur fyrri sóknarþunga.

Bandaríkin fylgdu eyjahoppsherferð til að vinna til baka landsvæði sem Japanir höfðu tekið og þurftu oft að berjast við þá í þéttum frumskógum. Japanski herinn hafði um árabil byggt á þeirri kenningu að hetjuleg staðfesta gæti sigrast á tækni og öðrum yfirburðum hvers óvinar. Hörð mótspyrna Japana lengdi því þessar orrustur, eins og orrustuna um Guadalcanal, sem geisaði á Kyrrahafseyjunni í sex mánuði frá ágúst 1942 til febrúar 1943 áður en Japanir hörfuðu að lokum.

Japanski herinn gerði mörg mistök um allt Kyrrahaf. Snemmbúin tilraun til að leggja undir sig hluta Aleúta mistókst. Varnarjaðar heimaeyja Japans var sífellt endurskilgreindur árin 1942 og 1943. Án þess að endurmeta hernaðaráætlanir sínar flutti Japan herlið frá Kína til að fylla í götin sem rofin höfðu verið á jaðrinum. Heildarmannfall Japana í herferðinni í Kína, frá fyrstu innrás þeirra árið 1937 til uppgjafarinnar árið 1945, nálgaðist 500.000. (Kínverjar misstu allt að tíu milljónir. Sagnfræðinga greinir á um hve margar milljónir manna hröktust frá heimilum sínum vegna stríðsins.) Hætt var við innrásartilraun Japana á Indland, sem hófst í mars 1944, eftir gríðarlegt mannfall í júlí 1944. Samvelmegunarsvæði Stór-Austur-Asíu tók að leysast upp í óreiðu og ringulreið. Þar sem Hideki Tojo forsætisráðherra var helsti fulltrúi stríðssinna bæði utan lands og innan virtist ljóst að enginn friðarsamningur við Bandamenn væri mögulegur meðan hann væri við völd. Í júlí 1944, eftir að hafa misst stuðning keisarans vegna misheppnaðra áætlana sinna, var Tojo því neyddur til að segja af sér.

Þótt stríðið hefði skelfilegar afleiðingar fyrir Kína og valdið miklu mannfalli gat landið haldið áfram baráttunni gegn Japönum. Vesturveldin meðal Bandamanna vonuðust til að Kína gæti gegnt veigamiklu hlutverki í sigri á öxulveldunum. Í því skyni var Chiang Kai-shek boðið á ráðstefnu í Kaíró ásamt öðrum leiðtogum Bandamanna árið 1943. Á lokaskeiði stríðsins gátu kínverskar hersveitir sótt fram um Búrma og opnað aftur meginveginn milli Kína og Indlands. Frekari sóknir endurheimtu önnur landsvæði sem Japanir höfðu ráðið yfir. Við stríðslok hafði Kína endurheimt allt það land sem Japan hafði hernumið og varð áhrifamikið ríki í heimsmálum.

Suður- og Suðaustur-Asía

Að mörgu leyti hélt nýlendureynslan þó áfram á þessum svæðum, því náttúruauðlindum þeirra var einfaldlega beint að þörfum japönsku ríkisstjórnarinnar í stað þarfa Evrópu. Hernám Japana reyndist ofbeldisfullt og hrokafullt. Trúarbrögð og siðir heimamanna voru lítilsvirt og stundum var fólk beitt líkamlegu ofbeldi, svo sem verkamennirnir sem reistu járnbrautina milli Búrma og Taílands. Mörgum þjóðernissinnum varð ljóst að Japanir voru nú óvinur þeirra. Í Víetnam safnaði Ho Chi Minh þjóðernissinnuðum (og kommúnískum) hersveitum sínum gegn Japönum í skæruhernaði með aðstoð Bandaríkjanna. Í Malasíu urðu til svipaðar skæruliðahreyfingar til að hrekja Japani á brott.

Indlandslögin frá 1935 höfðu veitt bresku héruðum Indlands umtalsverða sjálfstjórn og komið á héraðsþingum sem kosin voru í beinum kosningum. Fasismi, kommúnismi og þjóðernissinnuð krafa um fullt sjálfstæði fengu öll fylgjendur meðal Indverja sem tóku æ virkari þátt í stjórnmálum. Stjórnmálaflokkarnir á Indlandi voru ýmist svekktir yfir sviknum loforðum Breta eða vildu sjá hvaða umbun Indland kynni að hljóta fyrir virkan og fullan stuðning við Bretland. Múslimabandalagið notaði til dæmis stuðning sinn við Bretland oft sem vogarafl til að ná pólitísku forskoti gegn hindúameirihlutanum.

Um mitt ár 1940 var andúð á Bretum farin að brjótast út um allt Indland. Sumarið 1942, meðan hersveitir Japana og Bandamanna tókust á í nágrannaríkinu Búrma, jukust áhyggjur Breta af öryggi Indlands og tilraunir þeirra til að bæla niður ólgu Indverja mögnuðu pólitíska spennu þar. Í ágúst 1942 fól Kongressflokkurinn, stærsti stjórnmálaflokkur Indlands, hinum einarða þjóðernissinna Mohandas (Mahatma) Gandhi forystuna og studdi ofbeldislausa „Burt frá Indlandi“-hreyfingu hans. Bretar handtóku Gandhi og aðra leiðtoga Kongressflokksins þegar í stað og héldu þeim föngnum mestallt stríðið.

Hrikaleg hungursneyð í Bengal náði hámarki árið 1943. Hún stafaði af því að matvælabirgðir Indlands voru sendar til stuðnings stríðsrekstrinum í Evrópu, náttúruhamförum undir lok árs 1942, straumi flóttamanna undan sóknum Japana í Búrma og almennri óstjórn. Hungursneyðin jók enn frekar sjálfstæðisþrá Indverja.

Japan hélt áfram að lýsa yfir ásetningi sínum um að frelsa Asíu undan yfirráðum hvítra manna og tókst að fá stuðning indverska þjóðernissinnans Subhas Chandra Bose, pólitísks keppinautar Gandhis og fyrrverandi forseta Indverska þjóðarráðsins. Bose safnaði saman Frelsissveit Indlands sem óx að lokum í Indverska þjóðarherinn (INA), um fjörutíu þúsund manna lið. INA barðist fyrir frelsun Indlands og aðstoðaði japanskar hernaðaraðgerðir í Búrma. Þegar Japanir tóku Andamaneyjar í Bengalflóa árið 1942 settu þeir Bose í embætti leiðtoga bráðabirgðastjórnar Indlands (Azad Hind). Búrmaríkið varð annað undirokað samstarfs- og bandalagsríki á samvelmegunarsvæði Stór-Austur-Asíu þar til Japan beið ósigur árið 1945.

Helförin

Gyðingar höfðu frá upplýsingaöld samlagast þýsku samfélagi og menningu að verulegu leyti. Gyðingahatur hafði þó verið undirliggjandi í sögu Evrópu um aldir og áróður gegn gyðingum og sú tilhneiging að gera þá að blórabögglum komu upp á yfirborðið eftir ósigur Þýskalands í fyrri heimsstyrjöldinni. Þetta hélt áfram með hvatningu nasista á þriðja og fjórða áratugnum. Joseph Goebbels var meistari áróðurs nasista og hafði það hlutverk að sannfæra Þjóðverja um að gyðingar væru tilvistarleg ógn. Stanslaus áróður í öllum fjölmiðlum fékk Þjóðverja til að samþykkja þrjár fullyrðingar sem áttu að færa siðferðileg rök fyrir aðgerðum gegn gyðingum. Í fyrsta lagi væru gyðingar vandamál. Í öðru lagi væru þeir eins og meindýr (aðferð til afmennskunar). Í þriðja lagi yrði Þýskaland og heimurinn allur betri ef þeim yrði útrýmt.

Fangabúðirnar voru samtímis vinnubúðir og útrýmingarbúðir. Árið 1941 benti Adolf Eichmann, leiðtogi í þýsku SS-sveitunum (úrvalssveitum nasistaflokksins), á erfiðleika komandi vetrar: „Ekki er lengur hægt að fæða gyðingana. Íhuga verður af fullri alvöru hvort mannúðlegasta lausnin gæti ekki verið að ráða af dögum með einhverri skjótvirkri aðferð þá gyðinga sem ekki eru vinnufærir.“ Á Wannsee-ráðstefnunni í janúar 1942 var lokalausnin á „gyðingavandamálinu“ rædd. Ákveðið var að stefna þýska ríkisins yrði að útrýma gyðingum í Evrópu með því að þrælka þá þar til þeir létust, svelta þá eða drepa með öðrum hætti. Þeir voru ofsóttir þar sem þeir bjuggu eða sendir í útrýmingarbúðir.

Auschwitz-búðirnar í vesturhluta Póllands voru stærstar útrýmingarbúðanna. Þær voru upphaflega reistar árið 1940 til að halda pólskum pólitískum föngum. Þær urðu útrýmingarbúðir árið 1941 þegar pólskir og sovéskir fangar voru teknir þar af lífi. Sama ár voru nýjar búðir, þekktar sem Auschwitz II eða Birkenau, reistar í grenndinni. Meginhlutverk þeirra var að drepa gyðinga sem fluttir voru með vöruflutningalestum alls staðar að úr Evrópu. Aðrar búðir voru einnig í Auschwitz, þar á meðal vinnubúðir þar sem fangar unnu fyrir efnafyrirtækið I.G. Farben. Um 1,3 milljónir manna voru sendar til Auschwitz-Birkenau áður en Heinrich Himmler, leiðtogi SS-sveitanna, fyrirskipaði að búðunum yrði lokað og þær rýmdar í janúar 1945 þegar sovéski herinn nálgaðist hratt. Af þessum 1,3 milljónum létust 1,1 milljón þar. Langflestir, nærri ein milljón, voru gyðingar. Flestir voru myrtir með eiturgasi, yfirleitt strax við komuna. Aðrir voru skotnir eða barðir til bana eða létust úr sjúkdómum, hungri eða örmögnun vegna þrælkunarvinnu.

Aðrir gasklefar voru reistir í Belzec, Sobibor og Treblinka árið 1942 og nýkomnir fangar sem taldir voru óhæfir til vinnu voru yfirleitt sendir nánast beint í „sturtur“, sem voru í raun gasklefar. Kerfisbundin framkvæmd þessarar stefnu krafðist samstarfs tugþúsunda manna um alla Evrópu. Áður en stríðinu lauk leiddi hún að lokum til morðs á meira en sex milljónum gyðinga og að minnsta kosti þremur milljónum úr öðrum minnihlutahópum, þar á meðal samkynhneigðu fólki og Rómafólki, kommúnistum, sósíalistum og vottum Jehóva. Sagnfræðinga greinir á um hve margir létust í búðunum og líklega verður rétt tala aldrei þekkt.

Mörg dæmi voru um andspyrnu, svo sem uppreisnina í Varsjárgettóinu árið 1943. Þjóðverjar brutu hana miskunnarlaust á bak aftur og þrettán þúsund gyðingar létu lífið. Misheppnaðar uppreisnir áttu sér einnig stað í þremur fangabúðum. Ein þeirra, í Sobibor, kann að hafa bjargað nokkrum mannslífum með því að knýja fram lokun búðanna. Frá árinu 1942 tók Irena Sendler, félagi í pólsku neðanjarðarandspyrnunni, þátt í Stóru aðgerðinni í Varsjárgettóinu við að smygla gyðingabörnum á brott. Talið er að hún hafi bjargað um 2.500 börnum áður en upp komst um hana. Oskar Schindler, félagi í nasistaflokknum, rak verksmiðju í Póllandi og vann að því að vernda gyðinga sem þar störfuðu fyrir nasistum. Þannig bjargaði hann þúsundum mannslífa. Loukas Karrer, borgarstjóri grísku eyjarinnar Zakynthos, bjargaði öllum 275 gyðingum eyjarinnar með því að neita að framselja þá og fela þá síðan. Í Búlgaríu hafði Dimitar Peshev, varaforseti þjóðþingsins, stutt lög gegn gyðingum en hann neitaði að fallast á kröfu Þjóðverja um að fjörutíu og átta þúsund gyðingum yrði vísað úr landi og fékk ríkisstjórnina til að afturkalla tilskipunina. Nasistar sendu engu að síður milljónir manna í dauðann.