13.1 Ótryggur friður

13.1 Ótryggur friður

Markmið

Í lok þessa hluta átt þú að geta:

• Greint tilraunir Japans til að stækka heimsveldi sitt í Asíu og á Kyrrahafssvæðinu
• Fjallað um aðgerðir Hitlers á fjórða áratugnum og hvernig þær leiddu til síðari heimsstyrjaldarinnar
• Útskýrt hvernig og hvers vegna Bandaríkin tóku minni þátt í að bregðast við ógnum við frið á fjórða áratugnum
• Fjallað um hvers vegna Japan ákvað að lokum að ráðast á Bandaríkin

Tilraunir vestrænna ríkja til að byggja upp alþjóðlegt friðarkerfi með Versalasamningnum og Þjóðabandalaginu fóru að lokum út um þúfur á fjórða áratugnum. Óánægja innan ríkja og á alþjóðavettvangi, samkeppni hugmyndastefna og efnahagslegir sérhagsmunir grófu undan hinni brothættu alþjóðaskipan.

Asía fyrir Asíubúa

Átök Japans og Kína á fjórða áratugnum kveiktu þann neista sem gerði síðari heimsstyrjöldina að heimsátökum. Neistinn kann að hafa verið langvarandi skynjun Japana á kynþáttahyggju Vesturlanda, sem náði aftur til nítjándu aldar og birtist nýverið í því að tillögu Japans um breytingarákvæði um kynþáttajafnrétti í Versalasamningnum var hafnað. Það var gert að kröfu Ástralíu og bresku sendinefndarinnar. Hluti af undirliggjandi hugsun Japana var að losa Asíu undan vestrænum nýlenduáhrifum, þótt Japan liti jafnframt greinilega á sig sem nýjan leiðtoga svæðisins.

Frá lokum rússnesk-japanska stríðsins árið 1905 hafði Japan haft rétt til að taka Suður-Mansjúríujárnbrautina í norðausturhluta Kína á leigu, en Rússland hafði áður notið þeirra forréttinda. Japan gerði nú hins vegar tilkall til yfirráða yfir víðfeðmu landsvæði í norðausturhluta Kína utan járnbrautarsvæðisins og hafði þar herlið. Árið 1931 sprengdu þessir hermenn upp hluta teina Suður-Mansjúríujárnbrautarinnar og kenndu kínverskum skemmdarverkamönnum um verknaðinn. Þetta gaf Japan átyllu til að ráðast inn í Mansjúríu (einnig kölluð Mansjúkó) og innlima hana undir því yfirskini að verið væri að verja japanska hagsmuni. Til að beina athygli alþjóðasamfélagsins frá þessum atburði, sem almennt er nefndur Mukden-atvikið, komu Japanir af stað hörðum átökum við kínverska hermenn í Sjanghæ. Vopnahlé 5. maí 1932 batt enda á fyrra Sjanghæ-atvikið.

Spenna í Norður-Kína magnaðist snemma í júlí 1937 þegar japanskir hermenn voru við næturæfingar nærri Marco Polo-brúnni, tíu mílum (um sextán kílómetrum) vestan við Beijing, og skotbardagar brutust út milli þeirra og kínverskra hermanna. Japanir yfirbuguðu kínverska herliðið fljótt og tryggðu yfirráð sín yfir svæðinu umhverfis Beijing og Tianjin.

Chiang Kai-shek ákvað þá að færa átökin til Sjanghæ-svæðisins, þar sem hann hafði öflugra herlið og virtist hafa tölulega yfirburði. Japanir svöruðu með stórsókn og í nóvember 1937 hafði herlið GMD orðið fyrir miklu mannfalli. Eftir að hafa misst 250.000 hermenn hörfaði það vestur til Nanjing, höfuðborgar Kína. Japanskt herlið nálgaðist Nanjing og kínverskir hermenn héldu áfram að hörfa vestur á bóginn. Hinn 12. desember 1937 lauk andspyrnu Kínverja í Nanjing og japanskir hermenn gengu inn í varnarlausa borgina. Þá hófst ógnvænlegt sjö vikna tímabil skelfingar og ráns. Erlendir sjónarvottar í borginni áætluðu að tuttugu þúsund kínverskum konum og stúlkum hefði verið nauðgað. Um þrjátíu þúsund kínverskir hermenn, sem ekki tókst að flytja á brott, voru teknir af lífi og hugsanlega voru allt að tólf þúsund óbreyttir borgarar einnig drepnir. Aðrir sagnfræðingar telja að 300.000 manns hafi látið lífið. (Slíkt misræmi í tölum kemur upp vegna þess að sagnfræðingar kunna að vera ósammála um hvaða dauðsföll megi rekja til atburðar.) Harmleikurinn varð þekktur sem „Nauðgunin í Nanking“ (Nanking er eldri ritháttur Nanjing) og var tekinn til umfjöllunar í stríðsglæparéttarhöldunum í Tókýó eftir stríðið.

Kreppan mikla og uppgangur fasismans í Evrópu virtust boða hnignun eldri heimsskipanar undir forystu Vesturlanda. Japanskir menntamenn, stjórnmálamenn, herforingjar og fjölmiðlar sáu fyrir sér að Japan gæti mótað sér „nýja skipan“ svæðisbundinna yfirráða. Í útvarpsávarpi í ágúst 1940 setti Yosuke Matsuoka, utanríkisráðherra Japans, fram sýn sína á samvelmegunarsvæði Stór-Austur-Asíu sem forskrift að því hvernig Japan gæti risið til stöðu stórveldis. Ári síðar gaf hann út bók þar sem hann þróaði áfram hugmyndir sínar um að frelsa Asíubúa undan yfirráðum Evrópumanna og hrekja á brott „bandalag hvíta kynstofnsins“ sem stæði í vegi fyrir örlögum Asíu. Árið 1941 var stofnun samvelmegunarsvæðis Stór-Austur-Asíu orðin opinberlega yfirlýst markmið yfirgangs Japana í Asíu og svo var áfram þar til Japan beið ósigur árið 1945.

Japanir voru loks komnir í sjálfheldu í Kína og þurftu meiri náttúruauðlindir til að halda stríðinu áfram og ná því markmiði að stofna samvelmegunarsvæði Stór-Austur-Asíu. Herstjórn og borgaraleg stjórnvöld Japans tóku því að íhuga sókn inn í Suðaustur-Asíu. Slík aðgerð hlyti óhjákvæmilega að leiða til átaka við Bandaríkin og nýlendu þeirra, Filippseyjar. Japanir mótuðu áhættusama stríðsáætlun gegn Bandaríkjunum sem byggðist á veikri von og afgerandi upphafshögg gegn Kyrrahafsflota þeirra í Pearl Harbor á Hawaii.

Friður á okkar tímum

Bretar og Frakkar voru enn tregari til að takast á við Þýskaland. Adolf Hitler hafði oft heitið því að ógilda Versalasamninginn. Fyrsta skref sitt steig hann aðeins níu mánuðum eftir að hann varð kanslari, þegar hann efndi til þjóðaratkvæðagreiðslna þar sem Þjóðverjar áttu að ákveða hvort þeir vildu vera áfram í Þjóðabandalaginu. Niðurstaðan var fyrirsjáanleg og í október 1933 sagði Þýskaland sig úr bandalaginu.

Á fjórða áratugnum litu sumir í Bretlandi og annars staðar á Hitler sem afar þjóðrækinn Þjóðverja sem vildi einungis þjóna hagsmunum hrjáðrar þjóðar sinnar. Aðrir töldu hann og stjórnmál hans geta verið hættuleg og raskað stöðugleika í Evrópu. Breska ríkisstjórnin samdi þó við Þýskaland um að takmarka stærð þýska flotans og Frakkland leitaðist við að gera samning um gagnkvæma aðstoð við Samband sovéskra sósíalískra lýðvelda (Sovétríkin). Í mars 1935 notaði Hitler samvinnu Frakka og Sovétmanna sem átyllu til að tilkynna opinberlega að Þýskaland hefði þegar hafið leynilega endurvæðingu í trássi við Versalasamninginn. Hinn 2. mars 1936 hernámu um þrjú þúsund þýskir hermenn Rínarland á ný, en það var sá hluti Þýskalands sem samningurinn hafði gert herlausan. Frakkar óttuðust að mótmæla þessu af of mikilli hörku því þeir vildu ekki annað stríð og voru ekki reiðubúnir til þess. Breskur almenningur leit ekki á aðgerðina sem bersýnilega fjandsamlega.

Tékkóslóvakar bjuggu í eina raunverulega lýðræðisríkinu sem Versalasamningurinn hafði skapað og bundu vonir sínar um varnir gegn Þýskalandi við vestrænu ríkin og samninga um gagnkvæmar varnir sem gerðir höfðu verið við Frakkland á þriðja áratugnum og snemma á þeim fjórða. Þjóðverjar í Súdetahéruðunum höfðu hins vegar stofnað sinn eigin nasistaflokk og tóku að krefjast sameiningar við Þýskaland. Árið 1938 virtust Bretar og Frakkar fyrst og fremst vilja forðast annað stórstríð og til að draga úr spennunni veitti ríkisstjórn Tékkóslóvakíu Þjóðverjum í Súdetahéruðunum sjálfstjórn. Spennan jókst. Þegar Hitler þrýsti á að Súdetahéruðin yrðu að fullu tekin inn í Þýskaland og stríð virtist yfirvofandi flaug Neville Chamberlain, forsætisráðherra Bretlands, til Þýskalands til fundar við hann. Hitler virtist reiðubúinn í stríð. Chamberlain lagði þess í stað til að haldin yrði almenn ráðstefna um kreppuna í Súdetahéruðunum og Hitler féllst á það.

Vestræni heimurinn hafði ekki enn ákveðið hvort stafaði meiri ógn við heimsfriðinn af fasísku Þýskalandi eða kommúnísku Sovétríkjunum. Sumir íhaldssamir stjórnmálamenn í Englandi og Frakklandi vonuðust eftir bandalagi við Þýskaland gegn Sovétríkjunum og það gerði Hitler einnig. Breski herinn treysti því ekki að hann væri nægilega undir stríð búinn og einangrunarstefna Bandaríkjanna dró úr vonum um aðstoð frá Washington. Í Lundúnum jukust áhyggjur af yfirráðasvæðum Breta í Asíu og yfirgangi Japana þar. Meðal frjálslyndra var því víðtækur stuðningur innanlands við samningslausnir og samkomulag við Hitler virtist skynsamleg stefna. Næstu vikur gengu þýskir hermenn inn á landsvæðin sem látin höfðu verið af hendi og vorið 1939 hafði Þýskaland einnig innlimað það sem eftir var af Tékkóslóvakíu.

Í Asíu var Sjanghæ einn kostur fyrir gyðingaflóttamenn í leit að nýjum heimkynnum. Borgin og Spánn Francos voru skilyrðislaust opnar fyrir komu gyðingaflóttamanna. Þjóðernisstjórnin í suðvesturhorni Kína, sem árið 1939 var enn formlega bandamaður Þýskalands, mótaði áætlun um að veita evrópskum gyðingaflóttamönnum griðastað. Fyrir því lágu margar ástæður, meðal annars að afla stuðnings gyðinga á alþjóðavettvangi og hylli Breta og Bandaríkjamanna gegn Japan. Bæði fulltrúar GMD-stjórnarinnar og einstaklingar mótuðu ýmsar áætlanir og ein þeirra hlaut jafnvel stuðning vísindamannsins Alberts Einsteins. Erindrekar GMD í Evrópu, svo sem Feng Shan Ho aðalræðismaður í Vín, gáfu út vegabréfsáritanir handa gyðingaflóttamönnum sem vildu flytjast til Sjanghæ. Við stríðslok höfðu meira en tuttugu þúsund flóttamenn myndað samfélag gyðinga í borginni.

Lærdómurinn af broti Hitlers á Münchenarsamkomulaginu varð Bretum og Frökkum hvatning til að grípa til aðgerða til varnar Póllandi. Síðan hafa leiðtogar heimsins einnig vísað til hans í hvert sinn sem yfirgangur eins ríkis ógnar fullveldi eða landamærahelgi annars. Þegar dæmið um München er notað til að vara við hættunni af því að leyfa einu ríki að ráðast inn í annað án mótspyrnu, hvort sem það er Þýskaland Hitlers eða Rússland Pútíns, er það nefnt München-líkingin.

Bretar litu á sáttmálann sem óheillavænlegt grænt ljós fyrir sókn Þjóðverja í austurátt og gerðu tveimur dögum síðar samning um gagnkvæmar varnir við Pólland. Allt virtist reiðubúið fyrir árás Þjóðverja, sem hófst 1. september 1939. Bretar og Frakkar efndu skuldbindingu sína við Pólland og sögðu Þýskalandi stríð á hendur. Þannig mynduðu þeir bandalagið sem nefndist Bandamenn, en sögðu Sovétríkjunum ekki stríð á hendur. Um tveimur vikum síðar réðust sovéskar hersveitir inn í Pólland úr austri. Pólland var yfirbugað úr tveimur áttum og hætti í reynd að vera til. Bál síðari heimsstyrjaldarinnar hafði verið kveikt í Evrópu.

Framsókn Þjóðverja vestur á bóginn hófst með nokkrum innrásum í Noreg og Danmörku í norðri 9. apríl 1940. Belgía og Holland lýstu bæði yfir hlutleysi til að forðast að ögra Þjóðverjum til innrásar. Það kom niður á Bretum og Frökkum því þeim var þá óheimilt að samræma varnir við hollenskt og belgískt herlið eða hafa hersveitir á landsvæði þeirra. Þjóðverjar hófu síðan allsherjarsókn sína vestur á bóginn 10. maí 1940. Á fáeinum vikum höfðu þýskir hermenn lagt undir sig Vestur-Evrópu. Þeir geystust um Holland, Lúxemborg og Belgíu og inn í Frakkland en sniðgengu Maginot-línuna, kerfi virkjamannvirkja og vopnabúnaðar sem reist hafði verið við landamæri Frakklands á fjórða áratugnum til að verja landið gegn annarri innrás Þjóðverja. Snemma morguns 23. maí 1940 sá yfirmaður Breta í Frakklandi hve hættuleg staða hans var og gaf fyrirmæli um að hefja undanhald til Dunkerque á frönsku ströndinni. Að lokum leiddi það til þess að stór hluti breska leiðangurshersins og þúsundir franskra hermanna og annarra bandamanna voru fluttir í einstæðu björgunarafreki yfir Ermarsund 15.–25. júní með öllum breskum bátum sem gátu siglt yfir sundið. Undanhaldið bjargaði 200.000 hermönnum.

Paul Reynaud forsætisráðherra Frakklands sagði af sér fremur en að undirrita vopnahléssamning við Þýskaland í júní 1940. Philippe Pétain marskálkur, hetja úr fyrri heimsstyrjöldinni, tók þess í stað við embætti forsætisráðherra í stjórn skerts fransks ríkis með aðsetur í Vichy í Frakklandi. Stjórnin var formlega sjálfstæð en störfuðu með Þýskalandi.

Hinn einstaki árangur eldingastríðs Þjóðverja í Evrópu sumarið 1940 færði japanska hernum ýmis mikilvæg hernaðarleg tækifæri. Einangrun evrópskra nýlendna í Asíu gæti til dæmis gert þær auðteknar. Til að tryggja gagnkvæmar varnir og ef til vill hræða Bandaríkin frá því að veita andstæðingum þeirra umtalsverðari aðstoð gekk Japan því í varnarbandalag Þýskalands og Ítalíu, þríveldasáttmálann, í september 1940. (Japan og Þýskaland höfðu áður, árið 1936, gert and-Komintern-sáttmálann gegn Sovétríkjunum, sem Japan leit á sem keppinaut um yfirráð í Asíu, og Ítalía hafði gengið í hann ári síðar. Japan hafði hins vegar skilið leiðir við Þýskaland árið 1939 þegar sáttmáli Þjóðverja og Sovétmanna um árásarleysi var gerður og því þurfti nýtt samkomulag.) Joseph Grew, sendiherra Bandaríkjanna í Japan, varð vondaufur um tilraunir til að viðhalda friði. Í febrúar 1941 sagði hann við samstarfsmann: „Ég sá átta ára starf sópast burt eins og fellibylur, jarðskjálfti og flóðbylgja hefðu lagst á eitt.“

Sofandi risar

Hitler hugðist knésetja Bretland með innrás yfir Ermarsund frá flug- og kafbátastöðvum bæði í Noregi, sem hafði gefist upp í júní 1940, og Norður-Frakklandi. Frá síðsumri og fram á haust 1940 geisaði orrustan um Bretland í loftinu yfir landinu sem einvígi þýska flughersins, Luftwaffe, og Konunglega breska flughersins (RAF). Þjóðverjar beindu árásum sínum í fyrstu að siglingum um Ermarsund en hófu síðan loftárásir á vopnaverksmiðjur. Bretar efldu RAF smám saman með nýliðum úr hópi erlendra sjálfboðaliða, þar á meðal nokkrum bandarískum flugmönnum. Ratsjá, nýjung sem veitti nokkurn fyrirvara um árásir Þjóðverja, hjálpaði RAF að sigra. Í október 1940 hafði Luftwaffe misst um 40 prósent allra flugvéla sinna og tókst ekki að ná þeim yfirráðum í lofti sem þurfti til að leggja Bretland undir sig. Þegar Luftwaffe færði áhersluna frá hernaðarlegum skotmörkum yfir á borgaraleg, einkum með loftárásum á Lundúnir, veitti sú breyting Bretum óviljandi færi á að endurreisa flugvelli sína og varnarverksmiðjur og safna fleiri flugvélum.

Á fjórða áratugnum vildu Bandaríkin einangra sig frá átökum annars staðar í heiminum. Eftir miklar yfirheyrslur um ástæður þess að landið tók þátt í fyrri heimsstyrjöldinni setti Bandaríkjaþing hlutleysislögin árin 1935, 1936 og 1937. Þau bönnuðu vopnaútflutning og lánveitingar til stríðandi ríkja. Lögin bundu í reynd hendur ríkisstjórnarinnar. Franklin D. Roosevelt forseta, sem tók við embætti árið 1933 aðeins tveimur mánuðum eftir að Hitler varð kanslari Þýskalands, var meinað að veita Kína mikla aðstoð gegn Japan, Eþíópíu gegn Ítalíu eða lýðveldissinnum á Spáni gegn fasistanum Franco hershöfðingja. Hlutleysislögin frá 1937 veittu Roosevelt þó lítið svigrúm. Bandaríkin máttu veita stríðandi ríki óhernaðarlega aðstoð, svo sem olíu, ef ríkið gat bæði greitt vörurnar í reiðufé og flutt þær sjálft heim.

Þegar heimurinn horfði á Hitler innlima Tékkóslóvakíu og ráðast síðan inn í Pólland leitaðist Roosevelt við að veita Bretum og Frökkum umtalsverðari hernaðaraðstoð. Til að efla varnir Bandaríkjanna þrýsti hann á Bandaríkjaþing að samþykkja flota á tveimur úthöfum árið 1938 og tók að beina aðstoð til Bretlands og Kína innan marka þess sem heimilt var. Eftir miklar umræður afnam þingið í nóvember 1939 ákvæði eldri hlutleysislaga og heimilaði viðskipti með hergögn gegn staðgreiðslu og því skilyrði að kaupandinn flytti þau á brott. Þegar Luftwaffe átti í erfiðleikum sumarið 1940 færðist ábyrgðin á því að knésetja England í auknum mæli yfir á þýska kafbátaflotann, á þeirri forsendu að hægt væri að svelta landið til uppgjafar. Roosevelt stofnaði Atlantshafsflotadeildina í janúar 1939 og jók smám saman eftirlit og fylgd Bandaríkjaflota með skipum á leið til Englands.

Á einu tíu daga tímabili í júlí 1940 sökktu þýskir kafbátar ellefu breskum tundurspillum og Winston Churchill forsætisráðherra Bretlands leitaði því til Bandaríkjanna eftir hjálp. Roosevelt túlkaði hlutleysislögin frá 1939 rúmt og samþykkti að skipta fimmtíu tundurspillum frá tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar fyrir leiguréttindi að breskum flotastöðvum á Nýfundnalandi og í Karíbahafi. Gagnrýnendur og einangrunarsinnar, svo sem flugmaðurinn Charles Lindbergh, leiðtogi America First-nefndarinnar, gagnrýndu Roosevelt harðlega. Í mars 1941 sannfærði forsetinn þó Bandaríkjaþing um að samþykkja láns- og leigulögin, sem heimiluðu stjórnvöldum að „selja, framselja eignarrétt að, skipta á, leigja, lána eða ráðstafa með öðrum hætti til slíkra stjórnvalda hvers kyns varnargögnum“. Bandaríkin gátu nú veitt slík gögn hverju því ríki sem talið var skipta sköpum fyrir varnir þeirra sjálfra. Þannig mátti aðstoða ríki sem þegar börðust án þess að grípa til beinna hernaðaraðgerða.

Ósigur Póllands fjarlægði það hlutlausa belti sem hafði verið milli landsvæða undir yfirráðum Þjóðverja og Sovétríkjanna. Þegar Þýskaland réðst inn í Pólland 1. september 1939 tók Stalín að undirbúa Sovétríkin fyrir það sem kynni að gerast næst. Í lok árs 1939 hóf hann „vetrarstríðið“ gegn Finnlandi til að ná landsvæði nærri Leníngrad (borginni sem áður hét Sankti Pétursborg eða Petrograd) og styrkja þannig varnir Sovétríkjanna. Í apríl 1941 gerðu Sovétríkin hlutleysissáttmála við Japan og dró úr hættunni á að ríkin þyrftu að berjast á mörgum vígstöðvum. Kreml í Moskvu fékk stöðugan straum leyniþjónustuupplýsinga sem vörðuðu við yfirvofandi innrás. Eftir að hafa fengið eina slíka skýrslu, sem lýsti hernaðaráætlunum Þjóðverja, kallaði Stalín hálfa milljón varaliðsmanna til þjónustu. Hann fór þó varlega með herlið sitt af ótta við að ögra Þjóðverjum til aðgerða.

Fyrstu tvo daga herferðarinnar voru tvö þúsund sovéskar flugvélar eyðilagðar á jörðu niðri. Sókn Þjóðverja var hraðari en búist hafði verið við og á fáeinum vikum hafði þýski herinn, sem nefndist Wehrmacht („varnarmáttur“), hernumið Hvíta-Rússland, Litháen, Lettland og Eistland. Í ágúst höfðu Þjóðverjar tekið Kyiv, iðnaðarmiðstöð þar sem þá var stór hluti efnahagslegra innviða Sovétríkjanna. Í nóvember hafði Hitler sótt lengra inn í Rússland en Napóleon hafði gert. Þýski herinn stóð við borgarhlið Leníngrad, í útjaðri Moskvu og við Donfljót. Af þeim 4,5 milljónum hermanna sem Sovétmenn hófu stríðið með höfðu þeir misst 2,5 til 3 milljónir; af fimmtán þúsund skriðdrekum þeirra voru aðeins sjö hundruð eftir. Skelfing greip um sig í Moskvu og sigur Þjóðverja virtist yfirvofandi.

En alvarleg vandamál komu upp sem síðar áttu eftir að ásækja Þjóðverja. Hraði framrásarinnar hafði reynt mjög á birgðaflutninga. Herliðið sem sótti að Moskvu þurfti nærri þrjátíu lestarfarma af eldsneyti á dag til að halda hraðanum en í nóvember fékk það aðeins þrjá. Í ágúst olli skortur á hreinu vatni því að blóðkreppusótt og kólera breiddust út meðal hermannanna. Þegar síðsumarrigningarnar komu gátu þýskir hermenn hvorki ekið hratt (vegna leðju) né haldið sér og búnaði sínum þurrum. Þegar rússneski veturinn skall á varð svo kalt að brauðskammtarnir frusu og þurfti að höggva þá niður í skammta með öxum.

Umsátrið um Leníngrad stóð í 872 daga og var eitt hið lengsta og mannskæðasta í heimssögunni. Snemma árs 1942 sultu nærri 100.000 manns í borginni í hel í hverjum mánuði og sumir þeirra íbúa sem eftir voru gripu til mannáts til að lifa af. Alls lét ein og hálf milljón manna lífið. Andspænis þessu virðist Stalín um stund hafa misst móðinn. Í lok árs 1941 var yfirmanni öryggismála hans falið að þreifa fyrir sér hjá Þjóðverjum fyrir milligöngu búlgarska sendiherrans í Moskvu og vekja máls á mögulegum friði.

Þegar stríðið breiddist út á sléttur Rússlands óskaði Churchill eftir einkafundi með Roosevelt, sem sigldi leynilega til Nýfundnalands í ágúst 1941 í þeim tilgangi. Ráðstefnan var fyrsti þeirra leiðtogafunda þjóðhöfðingja sem síðan hafa orðið algengir í erindrekstri. Leiðtogarnir tveir sömdu Atlantshafsyfirlýsinguna. Þar voru meginreglurnar úr fjórtán liðum Woodrows Wilsons (1918) endurmótaðar í átta meginatriði sem endurspegluðu markmið Breta og Bandaríkjamanna um heiminn eftir stríð, en ekki markmið Sovétríkjanna í Evrópu. Yfirlýsingin krafðist skilyrðislausrar uppgjafar öxulveldanna, Þýskalands, Ítalíu og Japans, hafnaði allri útþenslu landsvæða og staðfesti sjálfsákvörðunarrétt. Tryggja skyldi frelsi á höfunum, draga úr hindrunum í frjálsum viðskiptum og stuðla að félagslegri velferð með efnahagssamvinnu. Friður skyldi efldur með afvopnun árásarríkja.

Árásin á Pearl Harbor

Til að þrýsta á Japani að láta af yfirgangi sínum beittu Bandaríkin refsiaðgerðum í ágúst 1941, meðal annars sölubanni á olíu og bensíni til Japans. Aðgerðin styrkti enn frekar áform Japana um að beina sjónum að Suður-Kyrrahafssvæðinu og ná undir sig náttúruauðlindum hnignandi evrópskra heimsvelda og Filippseyja, nýlendu Bandaríkjanna. Japanir litu á Bandaríkin sem veikburða óvin sem væri ekki reiðubúinn að færa þær fórnir sem þyrfti til að vinna stríð. Þeir skipulögðu því óvænta árás á flotastöðina í Pearl Harbor á Hawaii meðan gerðar voru örvæntingarfullar lokatilraunir til að ná samkomulagi með erindrekstri milli Tókýó og Washington. Bandaríkin vildu að Japan drægi að lokum herlið sitt frá Kína en Japan vildi ekki fallast á það og taldi Bandaríkin ekki opin fyrir frekari samningaviðræðum. Leiðtogar Japans ákváðu að þeir yrðu að grípa til aðgerða gegn Bandaríkjunum meðan þeir gætu enn gert það.

Bandarískum leyniþjónustum hafði tekist að ráða ýmsa dulmálskóða Japana og í lok nóvember 1941 fengu bandarískar hersveitir viðvaranir um að stríð við Japan væri líklegt og Filippseyjar sennilegt skotmark. Snemma morguns 7. desember tókst japanskri herskipasveit að komast óséð og gera óvænta árás sem lagði Bandaríkjaflota í Pearl Harbor í rúst. Átta orrustuskipum var sökkt eða þau skemmdust, önnur smærri skip skemmdust, um þrjú hundruð flugvélar voru eyðilagðar eða skemmdust, meira en tvö þúsund manns létu lífið og meira en eitt þúsund manns særðust. Nánast samtímis var ráðist á bandarískar herstöðvar á Filippseyjum, Guam og Wake-eyju. Daginn eftir samþykkti Bandaríkjaþing einróma að segja Japan stríð á hendur. Nokkrum dögum síðar, eftir að Þýskaland og Ítalía sögðu Bandaríkjunum stríð á hendur, tóku Bandaríkin einnig þátt í stríðinu í Evrópu við hlið Bandamanna. Eftir árásina á Pearl Harbor gekk Kína einnig til liðs við Bandamenn en tók ekki þátt í átökunum í Evrópu.

Bandarískir hernaðarskipuleggjendur höfðu áætlað að ef til vill þyrfti níu milljónir hermanna í meira en tvö hundruð herdeildum til að tryggja sigur í Evrópu og Asíu. Koma þurfti á gríðarlega umfangsmikilli liðssöfnun og herskyldu til að stækka herinn og búa hann undir átök. Að lokum náði liðssöfnunin einnig til svartra Bandaríkjamanna, kvenna, bandarískra frumbyggja og þrjátíu og þriggja þúsunda Bandaríkjamanna af japönskum uppruna. Dwight D. Eisenhower tók við forystu hersveitanna. Hann hækkaði hratt í tign, varð lykilaðstoðarmaður George C. Marshall, yfirmanns herráðsins, og yfirhershöfðingi bandarísku hersveitanna á vígstöðvum Evrópu.

Neðanmálsgreinar

• 1 Þegar kínversk orð eru rituð með latneska stafrófinu er yfirleitt notað annað tveggja kerfa, pinyin eða Wade-Giles. Alþýðulýðveldið Kína kýs pinyin-kerfið og flest kínversk nöfn í þessari kennslubók eru rituð samkvæmt því. Ritstjórar bókarinnar ákváðu að gera undantekningu fyrir Chiang Kai-shek og rita nafn hans samkvæmt Wade-Giles-kerfinu vegna þess að sá ritháttur er notaður í flestum öðrum kennslubókum í sögu. Jiang Jieshi er ritháttur nafnsins samkvæmt pinyin-kerfinu.