7.4 Trúarbrögð í Rómaveldi
7.4 Trúarbrögð í Rómaveldi
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Trú og trúariðkun voru samofin daglegu lífi Rómverja. Návist hins guðlega gegnsýrði efnisheiminn og Rómverjar færðu hinum mörgu guðum sínum fórnir til að öðlast hylli þeirra. Rómversk trúarbrögð voru margþætt og byggðust í upphafi á gríska guðaheiminum, sem var lagaður að menningu og tungumáli Rómar. Þótt Rómverjar væru stoltir af hefðbundnum þáttum trúarkerfis síns gátu þeir einnig fellt nýja þætti inn í það til að mæta menningarlegum eða pólitískum breytingum. Nýjum guðum var bætt við og algengt var að ákveðnir hópar í rómversku samfélagi, svo sem hermenn, ættu sér eftirlætisguði eða verndarguði. Sveigjanleiki rómverskra trúarbragða bjó í haginn fyrir tilkomu nýrra trúarhópa, þar á meðal kristinna manna á fyrstu öld CE.
Keisarinn og Vestumeyjarnar
Rómverska hugtakið religio (sem enska orðið „religion“ er dregið af) táknaði skyldu gagnvart guðunum. Samkvæmt þessari meginreglu var ætlast til þess að Rómverjar gæfu trúarlegum og guðlegum málefnum gaum, einkum fórnum, sem voru mikilvægasti þáttur trúariðkunarinnar. Með því að fórna guðunum dýrum vonuðust Rómverjar til að öðlast gæfu eða innsýn í tiltekna spurningu eða vandamál. Þótt trúarbrögð þeirra hefðu vissulega sína einkaþætti tengdu opinberir helgisiðir trú og stjórnmál oft saman. Þessi tengsl komu sérstaklega skýrt fram í tilbeiðslu keisarans.
Keisaradýrkunin var safn helgisiða og siðvenja sem lofuðu guðlega stöðu látins keisara. Keisarar voru oft teknir í guðatölu (gerðir að guðum) eftir dauða sinn, að fyrirskipan eftirmanna sinna og með samþykki öldungaráðsins. Þetta formlega ferli guðtökunnar var þekkt sem apotheosis og náði til keisara sem minnst var með velþóknun (Mynd 7.13). Guðtakan var orðin svo venjubundin meðal síðari keisara að þegar Vespasian keisari lá fyrir dauðanum á hann að hafa sagt: „Æ! Ég held að ég sé að verða að guði!“
Á þessu tímabili voru stofnuð prestsembætti sérstaklega til dýrkunar guðtekins keisara. Þegar voru til ýmis prestsembætti sem tengdust tilteknum guðum og skipulögðu trúarmálefni borgarinnar, svo sem hátíðadagatalið. Prestsembættum keisaradýrkunarinnar var bætt við þennan hóp trúarlegra embætta sem karlar gátu gegnt til að efla opinberan starfsframa sinn.
Dýrkun lifandi keisara var mun flóknari vegna þess að Rómverjar voru tregir til að breyta þeirri venju að taka aðeins látna einstaklinga í guðatölu. Júlíus Caesar virðist hafa ætlað sér að vera tilbeðinn sem guð meðan hann lifði og síðari keisarar kunna að hafa vitað af þessari fyrirætlun, því margir þeirra sóttust reglulega eftir guðtöku á eigin valdatíma. Í Rómarborg voru keisarar oft nátengdir guðunum, en aðeins keisarar sem samkvæmt staðalímynd voru „spilltir“, svo sem Caligula, lýstu sjálfa sig guði meðan þeir lifðu. Samt voru ýmsar málamiðlanir gerðar svo lifandi keisarar væru ekki tilbeðnir beint. Meðal þeirra var að tengja keisarann við gyðjuna Roma, guðlega persónugervingu borgarinnar, eða færa fórnir fyrir velferð keisarans í stað þess að færa honum þær beint. Í héruðunum var lifandi keisurum þó stundum sýnd guðleg virðing; heimamenn gátu jafnað lifandi keisara eða meðlim keisarafjölskyldunnar við guð til að öðlast hylli keisarans, einkum í grískum austurhéruðum Rómaveldis.
Nokkrar konur gátu gegnt prestsembætti sem Vestumeyjar. Konurnar sex í þessum kvenprestahópi voru valdar ungar að árum til að þjóna í hofi Vestu, gyðju arineldsins, í tíu til þrjátíu ár. Helsta skylda þeirra var að gæta hins heilaga eilífa elds sem táknaði eilífa Róm. Það varðaði refsingu að láta logann slokkna, því fjarvera eldsins merkti að Vesta hefði yfirgefið borgina. Vestumeyjar strengdu skírlífisheit og refsingin fyrir að rjúfa það var hörð. Þetta sýnir táknrænt mikilvægi meydóms þeirra, sem tengdist varðveislu Rómar. Vestumey sem rauf skírlífisheitið mátti refsa með því að grafa hana lifandi eða hella heitum málmi niður í kok hennar. Morð á Vestumey gat því valdið stjórnmálakreppu, en kraftaverk voru eignuð yfirnáttúrulegum mætti meydóms þeirra.
Sagan af Vestumeynni Claudia Quinta er eitt slíkt dæmi. Til að öðlast hylli meðan á innrás Hannibals inn í Ítalíu stóð árið 204 BCE fluttu Rómverjar gyðjuna Magna Mater („Móðirin mikla“) með skipi frá helgidómi hennar í Litlu-Asíu, í formi svarts steins. Þegar tekið var á móti henni í Ostia strandaði skipið á grynningum en Claudia Quinta gat með kraftaverki dregið það á öruggan stað. Hún hafði verið grunuð um að hafa rofið skírlífisheit sitt en verk hennar sönnuðu meydóm hennar. Að sögn rómverska sagnfræðingsins Herodian frá Antioch „tók hún af sér beltið og kastaði því á stefni skipsins með þeirri bæn að skipið hlýddi henni ef hún væri enn saklaus mey. Skipið fylgdi greiðlega, fest við beltið. Rómverjar voru agndofa, bæði yfir opinberun gyðjunnar og helgi meyjarinnar“ (Mynd 7.14).
Trúarbrögð heimsveldisins
Auk þess að gegna opinberum skyldum og taka þátt í helgisiðum iðkuðu Rómverjar trú sína í einkalífinu. Á heimilinu höfðu þeir lararium, altari þar sem andar forfeðranna voru heiðraðir. Litlar styttur, eða lares, á altarinu táknuðu þessa forfeður og Rómverjar færðu þeim fórnir daglega. Auk þess voru penates, smástyttur af heimilisguðum, settar á matarborðið meðan á máltíðum stóð og tilbeðnar sem verndarar heimilisins. Loks táknaði genius heimilið sjálft og birtist sem snákur í trúarlegu myndmáli.
Meðal duldari trúariðkunar var notkun bölvunartaflna og galdraþula. Með því að rita ákall vonuðust menn til að virkja yfirnáttúruleg öfl til að hafa áhrif á hina lifandi. Margar bölvunartöflur hafa varðveist en þeim var ætlað að tryggja að vilji höfundarins næði fram að ganga í ástarmálum, málaferlum og keppnum. Töflurnar voru lagðar í grafir, í vatnsból á borð við ár og uppsprettur og á heimili þeirra sem þeim var beint gegn. Á töflu sem fannst í Egyptalandi ásamt gataðri kvenstyttu var anda skipað að „leyfa [Ptolemais] ekki að taka við ástarumleitunum nokkurs manns annars en mín eins [Sarapmmon]. Dragðu hana á hárinu og iðrunum þar til hún hættir að hafna mér.“
Launhelgatrú gerði mönnum kleift að hljóta vígslu til dýrkunar tiltekins guðdóms. Þessir hópar helguðu sig einum guði eða einni gyðju og vanræktu oft hefðbundna rómverska guði fyrir vikið. Fylgjendur þeirra framkvæmdu leynilega vígsluhelgisiði og aðrar trúarathafnir og vígslustigin voru oft mörg og skipuð í stigveldi. Trúarsöfnuðurinn sem helgaður var guðinum Mithras átti rætur í Persíu til forna (nú Íran) og barst til Rómar á annarri öld CE. Trú hans snerist um þá hugmynd að lífið hefði orðið til úr helgu nauti sem guðinn Mithras fórnaði, en Mithras var oft tengdur sólinni (Mynd 7.15). Lítið er vitað um trúariðkun safnaðarins og erfitt er að endurgera hana, en svo virðist sem vígslur hafi farið fram í helli. Trúarsöfnuðurinn var sérstaklega vinsæll meðal rómverskra hermanna.
Átrúnaðurinn á gyðjuna Isis átti uppruna sinn í Egyptalandi og breiddist út um vestanvert Rómaveldi á fyrstu öld BCE. Dýrkun Isis fól í sér lofsöngva og vígsluhelgisiði og prestar átrúnaðarins rökuðu sér yfirleitt um höfuðið. Sú trú að Isis væri almáttug og sameinaði í sér aðra guði birtist í einkadýrkun hennar. Hún kemur fyrir í rómversku skáldsögunni Gullasnanum frá annarri öld og bjargar þar aðalpersónunni Luciusi. Ræða hennar hefst svo: „Sjá, Lucius, hér er ég, hrærð af bæn þinni, ég, móðir allrar náttúru og drottning frumefnanna, frumburður aldanna og máttugust guðlegra afla, drottning hinna dauðu og drottning hinna ódauðlegu, allir guðir og allar gyðjur í einni mynd.“ Vinsældir launhelgatrúar kunna að hafa verið undanfari eingyðistrúar í Róm, eins og sjá má af uppgangi kristninnar.
Kristni
Trúarupplifanir í Róm voru margvíslegar og fjölbreyttar. Á fyrstu öld CE bættust kristnir menn við þetta trúarlega landslag en samband þeirra við hefðbundin rómversk trúarbrögð var oft spennuþrungið. Kristnir menn mynduðu sjálfir ekki samheldinn hóp í fyrstu en almenn tregða þeirra til að taka þátt í sumum hefðbundnum helgisiðum greindi þá oft frá ríkjandi trúarbrögðum.
Kristnir menn voru almennt mótfallnir dýrafórnum og tilbeiðslu keisarans. Siðir þeirra snerust þess í stað um bænir og samkomur í heimakirkjum (eiginlegar kirkjur og basilíkur komu ekki fram í Róm fyrr en seint á þriðju öld og á fjórðu öld). Áherslan á að koma saman til guðsþjónustu var mikilvæg fyrir mótun sameiginlegrar sjálfsmyndar. Kristnir menn tóku einnig þátt í sameiginlegum máltíðum, ávörpuðu hver annan sem „bróður“ og „systur“ og iðkuðu skírn. Framkvæmd þessa vígslusiðar var mismunandi eftir svæðum Rómaveldis, en hann snerist um hreinsun andans og var í höndum biskupa eða djákna innan stigveldis kirkjunnar.
Rómverskir embættismenn höfðu minni áhyggjur af því að trú kristinna manna ógnaði hefðbundnum trúarbrögðum en litu þess í stað oft á trúariðkun þeirra sem ógn við veraldlegt vald sitt. Þeir kölluðu kristna menn til dæmis „guðleysingja“ vegna þess að þeir neituðu að færa dýrafórnir og á ofsóknatímabili var þessi hópur sérstaklega tekinn fyrir og honum refsað. Elsta heimildin um slíkt ofbeldi er frá valdatíma Nerós þegar keisarinn ákvað að refsa kristnum mönnum fyrir eldsvoða í Rómaborg árið 64 CE. Næstu tvær aldirnar glímdu staðbundin yfirvöld við hvernig ætti að bregðast við hópum kristinna manna. Í bréfum Pliníusar yngri, sem var héraðsstjóri í Litlu-Asíu snemma á annarri öld, biður hann Trajanus keisara til dæmis um ráð varðandi kristna menn á svæðinu. Pliníus skrifar að hann hafi handtekið og yfirheyrt þá sem hann grunaði um að væru kristnir; Trajanus svarar með því að segja honum að leita ekki uppi kristna menn heldur refsa þeim sem hefðu verið handteknir og vildu ekki afneita trú sinni.
Síðar voru ofsóknir gegn kristnum mönnum formfestar. Tilskipun Caracalla árið 212 veitti fólki um allt Rómaveldi ríkisborgararétt en virðist jafnframt hafa gert öllum skylt að færa fórnir fyrir hönd rómverska ríkisins. Decius keisari fyrirskipaði almenna fórnfæringu árið 250. Þar með varð það glæpur um allt Rómaveldi að kristnir menn neituðu að færa keisaranum fórnir og líklegar refsingar voru pyntingar og dauði. Að lokum miðuðu ofsóknirnar undir stjórn Diocletianusar keisara árin 303–311 að því að eyðileggja kirkjur og endurreisa hefðbundna rómverska trúardýrkun.
Valdatími Konstantínusar keisara batt enda á þetta ofsóknatímabil. Eftir borgarastyrjöld þakkaði Konstantínus hinum kristna Guði sigur sinn árið 312 og sagðist hafa séð kross (tákn kristninnar) á himni í sýn. Mílanótilskipunin sem hann gaf út árið 313 kvað á um trúarlegt umburðarlyndi þar sem kristni var ekki lengur ólögleg og flestir hefðbundnir rómverskir trúarsiðir máttu halda áfram. Konstantínus gerði einnig Konstantínópel að nýrri höfuðborg Rómaveldis og skreytti borgina myndum af sjálfum sér og trúarlegum táknmyndum.