77 Lífið í Rómaveldi
7.1 Daglegt líf rómverskrar fjölskyldu
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta getur þú:
Fjölskyldan var mikilvægur þáttur í lífinu á tímum Rómaveldis. Karlkyns ættarhöfðinginn var höfuð heimilisins, sem samanstóð af kjarnafjölskyldu og stórfjölskyldu auk tengdra hópa, þar á meðal fólks á framfæri fjölskyldunnar og þræla. Þótt karlar færu með æðsta vald í fjölskyldunni var einnig ætlast til þess að konur héldu uppi reglu innan hennar og báru þær ábyrgð bæði innan heimilisins og oft utan þess. Stolt af velgengni fjölskyldunnar var mikilvægt rómverskt gildi sem hvatti bæði til þess að forfeður væru heiðraðir og að framtíð afkomenda væri tryggð. Rómverjar litu til forfeðra sinna sem fyrirmynda um rétta siðferðilega hegðun og unnu ötullega að áframhaldandi stöðugleika fjölskyldunnar.
Uppbygging rómverskra fjölskyldna
Fjölskyldulífið snerist um paterfamilias, karlkyns höfuð heimilisins. Samkvæmt hefð hafði þessi ættarhöfðingi vald yfir lífi og dauða allra sem voru á framfæri hans, vald sem kallaðist patria potestas („föðurvald“). Til stórfjölskyldunnar sem laut þessu valdi töldust eiginkona ættarhöfðingjans, börn þeirra, allir afkomendur í karllegg fjölskyldunnar og allir þrælar sem tilheyrðu heimilinu. Í krafti valds síns var ættarhöfðinginn bæði dómari og löggjafi fjölskyldunnar og gat selt fólk á framfæri sínu í ánauð eða eyðilagt eignir þess (Mynd 7.3).
Endanlegt markmið paterfamilias var þó að stuðla að velferð fjölskyldu sinnar. Hann beitti valdi sínu í samráði við aðra fjölskyldumeðlimi og á grundvelli samkomulags við þá. Sem aðalfyrirvinna vænti hann virðingar frá fjölskyldu sinni en gat einnig umbunað góðri hegðun. Þannig gat heil fjölskylda notið góðs af því að vinna saman að aukinni félagslegri eða fjárhagslegri velgengni.
Að tryggja orðspor rómverskrar fjölskyldu hófst með menntun og þjálfun barna. Í Róm til forna voru börn menntuð á heimilinu; síðar tóku málfræðiskólar við drengjum og stúlkum úr efnuðum fjölskyldum fram að um tólf ára aldri. Menntunin snerist yfirleitt um lestur og ritun á latínu og grísku auk reiknings. Um fimmtán ára aldur klæddust drengir toga virilis („karlmannstógu“), látlausri hvítri tógu sem táknaði skráningu þeirra sem borgara og inngöngu í heim fullorðinna karla. Rómverskur ríkisborgararéttur var mjög eftirsóttur og var annaðhvort veittur börnum borgara við fæðingu eða með sérstakri tilskipun. Synir háttsettra fjölskyldna gátu síðan lagt fyrir sig borgaralegan eða hernaðarlegan starfsferil. Eftir að sonur hafði erft eignir föður síns (ásamt skuldum hans) varð það á hans ábyrgð að viðhalda orðspori og velgengni fjölskyldunnar.
Stúlkur giftust hins vegar almennt ungar, yfirleitt á aldrinum fjórtán til átján ára, og oft mun eldri manni. Yngri stúlkur voru taldar kynferðislega hreinni og því auðveldara að hafa stjórn á þeim. Í algengasta hjúskaparforminu kom eiginkona með heimanmund sem varð eign eiginmanns hennar. Kona af efnuðum ættum með stóran heimanmund hafði því nokkur áhrif á tilhögun hjónabandsins. Hún naut einnig þeirrar verndar sem valdamikil fjölskylda gat veitt ef eiginmaður hennar reyndist ekki eins og best varð á kosið. Konur af lægri stéttum reiddu sig meira á stöðu eiginmanns síns til að bæta eigin stöðu. Hvað sem öðru leið fól hjónaband í sér að kona komst undir lagalegt vald heimilis eiginmanns síns.
Hið mikla misvægi í lagalegri stöðu og aldri eiginmanns og eiginkonu endurspeglaðist í menningarlegum hömlum á rómverskum konum. En þótt vinna rómversks karls legði mikilvægan skerf til velgengni fjölskyldunnar helguðu konur einnig stóran hluta krafta sinna sama markmiði. Konur báru ábyrgð á rekstri heimilisins, sem fól í sér að sjá fjölskyldunni fyrir nauðsynjum, hafa umsjón með þrælum og öðru fólki á framfæri heimilisins og annast börnin. Ullarspuni var talinn vera iðja hinnar fullkomnu rómversku konu og þess var vænst af mörgum eiginkonum að þær sinntu þessu verki. Þrátt fyrir þessar væntingar eru vísbendingar um að margar konur, einkum konur sem tilheyrðu ekki yfirstéttinni, hafi gegnt störfum utan heimilisins, meðal annars við lækningar, verslun og landbúnað.
Dagur í lífi rómverskrar fjölskyldu
Rómverjar bjuggu og störfuðu við fjölbreyttar aðstæður víðs vegar um heimsveldið. Flestar heimildir okkar um hagnýta þætti daglegs lífs þeirra koma úr fornleifum sem fundist hafa í Pompeii. Leifar þessarar áður iðandi borgar (sem eyðilagðist í eldgosi árið 79 CE) sýna okkur störf, byggingarlist og lífshætti ólíkra þjóðfélagsstétta. Auk þess var lífið í sveitunum utan borgarinnar annar mikilvægur þáttur í samfélagi Rómaveldis, þótt megnið af því sem við vitum varði auðug stórbýli.
Daglegt líf mótaðist af körlum úr aðalsstétt sem störfuðu að stjórnmálum, lögfræði og hermálum. Auðugir Rómverjar tilheyrðu tveimur stéttum sem byggðust á eignum: öldungaráðs- og riddarastétt. Aðeins þeir sem áttu eignir yfir tilteknu lágmarki máttu tilheyra þessum yfirstéttum og nutu þeir forréttindastöðu í samfélaginu með aðgang að virðulegum störfum sem lægri stéttum stóðu ekki til boða. Dagur rómversks yfirstéttarmanns hófst heima í domus, hefðbundnu einbýlishúsi sem gegndi bæði hagnýtu og táknrænu hlutverki (hugtakið domus vísar ekki aðeins til hússins sjálfs heldur einnig til fjölskyldunnar). Þar gat fjölskyldan sýnt stöðu sína og verið stolt af heimilinu og þar sinnti faðirinn opinberum erindum. Á hverjum morgni tók hann, í hlutverki verndara, á móti nokkrum skjólstæðingum á heimili sínu sem leituðu aðstoðar hans í skiptum fyrir hollustu við hann. Síðari hluti morgunsins fór venjulega í skyldustörf utan heimilisins, þar á meðal viðskipta- og stjórnmálafundi. Síðdegis vörðu auðugir rómverskir karlar tíma sínum við félagslíf og tómstundir, svo sem að sækja opinberar skemmtanir eða heimsækja baðhús.
Auðugustu Rómverjarnir áttu bæði hús í borginni og villur í sveit. Villur í útjaðri voru rétt utan borgarmúranna en villur í sveit voru yfirleitt upphaflega landbúnaðarjarðir. Stórbýli, nefnd latifundia, voru rekin sem landbúnaðareiningar þar sem þrælar unnu landið eigandanum til hagnaðar. Á keisaratímanum risu á þessum stórbýlum villur sem voru fremur nýttar til afþreyingar og til að sýna auð. Mörg merki um munað sem sjá má í borgarhúsum birtast einnig í villum, svo sem garðar, gosbrunnar og mósaík. Villa Hadríanusar utan Rómar er íburðarmikið dæmi um munað efst í rómverska þjóðfélagsstiganum og í henni má sjá þætti úr ferðalögum þessa keisara á annarri öld CE (Mynd 7.5).
Líf lægri stéttanna var hvorki jafn munaðarsamt né jafn stöðugt. Skjólstæðingar mynduðu að mestu menntaða stétt í Róm sem framfleytti sér með gjöfum frá verndurum sínum og stopulli, illa launaðri vinnu. Þótt vinnudagur Rómverja væri yfirleitt sex klukkustundir treystu fátækir borgarbúar fremur á tilfallandi vinnu eða smáverk. Í stórum borgum bjuggu margir í insulae, fjölbýlishúsum á þremur til fjórum hæðum sem fylltu rétthyrndan húsareit. Insulae voru þó þekkt fyrir þrengsli og takmarkaða aðstöðu.
Mikilvægi fjölskyldunnar í Róm
Vald paterfamilias endurspeglaðist í valdi rómverskra stjórnmálamanna og embættismanna. Virðing Rómverja fyrir yfirvöldum og fjölskyldunni og afstaða þeirra til réttvísi höfðu áhrif á framkomu þeirra á opinberum vettvangi. Löngunin til að auka velmegun fjölskyldunnar náði einnig til annarra þátta daglegs lífs. Fjölskyldan vann sem ein heild að því að öðlast stöðu og velmegun og allir höfðu hlutverki að gegna.
Stjórnmál voru vissulega framlenging á meginreglum rómverskrar fjölskyldu. Rómverskir öldungaráðsmenn gegndu eftirsóttri og valdamikilli stjórnmálastöðu og voru kallaðir „innritaðir feður“ (patres conscripti). Vald þeirra, sem þeir beittu með lagasetningu og úrskurðum dómstóla, líktist mjög valdi föður yfir heimili sínu. Lög um hjónaband og barneignir gerðu málefni sem áður voru einkamál að viðfangsefni rómverska ríkisins. Ágústus keisari gerði til dæmis framhjáhald að opinberu afbroti með það að markmiði að efla barneignir í Róm og vernda lögmæt hjónabönd. Í samræmi við þær kröfur sem gerðar voru til kvenna í rómversku samfélagi bitnaði þessi löggjöf þó hlutfallslega þyngra á konum, sem gátu verið gerðar útlægar fyrir framhjáhald.
Keisarar höfðu sérstakan áhuga á að viðhalda stöðugleika fjölskyldu sinnar, bæði í þeim hagnýta tilgangi að tryggja samfellu ættarveldisins og til að afla sér velvildar almennings. Valdhafar lögðu sérstaka áherslu á að finna erfingja og hafa stranga stjórn á fjölskyldumálum. Ágústus vann ötullega að því að tilnefna erfingja sem tæki við völdum eftir hann og tilnefndi nokkra menn áður en stjúpsonur hans Tíberíus tók loks við af honum. Óstöðugt heimili gat leitt til skjótra endaloka á valdatíma keisara ef ástandið varð of ólgusamt. Á síðari tímum Rómaveldis, þegar tíð stjórnarskipti urðu, tilnefndu keisarar erfingja skömmu eftir að þeir komust til valda.
Á sama hátt nutu þekktar persónur sem þóttu holdgervingar rómverskra fjölskyldugilda velvildar. Cornelia, aðalskona á annarri öld BCE, er minnst fyrir að hafa helgað sig móðurhlutverkinu framar öllu öðru. Hún ól tólf börn og eftir að eiginmaður hennar lést neitaði hún að giftast aftur og einbeitti sér þess í stað að uppeldi þeirra barna sinna sem lifðu. Synir hennar, Tíberíus og Gaius Gracchus, urðu áhrifamiklir í stjórnmálum áður en þeir voru báðir ráðnir af dögum. Sagt er að Cornelia hafi sagt um syni sína í samtali við aðra konu sem sýndi skartgripi sína: „Þetta eru dýrgripir mínir.“ Cornelia þótti holdgera kvenlegar dygðir með móðurlegri hollustu sinni og óbeinum áhrifum sínum á rómversk stjórnmál.
Hins vegar voru þekktar persónur sem virtu rómversk fjölskyldugildi að vettugi alræmdar. Agrippina yngri, langafadóttir Ágústusar keisara, var til dæmis talin valdagráðug kona á sínum tíma. Hún giftist föðurbróður sínum, Kládíusi keisara, sem var tuttugu og fimm árum eldri en hún. Síðan sannfærði hún hann um að ættleiða Neró, son hennar úr fyrra hjónabandi. Þessi ráðstöfun bendlaði Agrippinu að lokum við morðið á Kládíusi árið 54 CE og leiddi til valdatíðar Nerós sem keisara. Í stað þess að öðlast aukin völd sem keisaraynja eftir valdatöku Nerós sá Agrippina samband sitt við soninn fara út um þúfur. Neró lagði á ráðin um að láta drepa hana, fyrst með því að koma henni fyrir í báti sem átti að sökkva, en úr honum komst hún undan, og síðan með aðstoð launmorðingja. Ofbeldi og svik keisarafjölskyldunnar áttu sérstaklega mikinn þátt í hve illt orð fór af Agrippinu.
Að lokum birtist virðing fyrir siðum og fordæmum forfeðranna, sem nefndust mos maiorum („vegur forfeðranna“), og fyrir látnum fjölskyldumeðlimum í sinni skýrustu mynd í útfarargöngum. Í þessum opinberu helgisiðum var hinn látni borinn að heiman til miðborgarinnar, eða forum, þar sem líkið var lagt til sýnis. Erfinginn flutti líkræðu, umkringdur öðrum sem báru forfeðragrímur er táknuðu látna fjölskyldumeðlimi. Gangan tengdi hina lifandi fjölskyldu við fortíðina og leiðin um borgina gaf helgisiðnum opinbera og samfélagslega þýðingu (Mynd 7.6).
