7.3 Rómverskt efnahagslíf: verslun, skattar og landvinningar
7.3 Rómverskt efnahagslíf: verslun, skattar og landvinningar
Námsmarkmið
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Rómverskt efnahagslíf var umfangsmikið og flókið kerfi. Vörur sem voru framleiddar á svæðinu og fluttar þaðan bárust víða um Miðjarðarhaf, en munaðarvörur frá fjarlægum stöðum voru mikils metnar í Rómaveldi. Siglingaleiðir og landleiðir sem tengdu borgarmiðstöðvar skiptu sköpum fyrir þessi viðskipti. Skattheimta fjármagnaði opinberar framkvæmdir og verkefni stjórnvalda í þágu almennings og hélt þannig efnahagskerfinu gangandi. Rómverski herinn var framlenging efnahagskerfisins; fjármögnun hersins var kostnaðarsöm, en Rómverjar litu á herinn sem mikilvægt tæki til að ná yfirráðum á Miðjarðarhafssvæðinu.
Verslun
Siglingaleiðir auðvelduðu vöruflutninga um allt heimsveldið. Þótt Rómverjar hefðu byggt upp öflugt vegakerfi voru sjóflutningar mun ódýrari. Aðgangur að sjávarhöfn skipti því sköpum fyrir verslun. Á Ítalíu voru nokkrar góðar hafnir og höfn Rómar í Ostia var eftirtektarvert dæmi. Á Ítalíu sjálfri voru framleiddar vörur sem bárust víða um Miðjarðarhaf. Mestöll framleiðsla fór fram í litlum mæli og verslanir og verkstæði voru oft við hlið heimila. Verðmætari vörur bárust þó til fjarlægra svæða og Ítalía var ráðandi á verslunarleiðum í vestri (Mynd 7.10).
Ítalía var þekkt fyrir leirmuna-, marmara- og málmiðnað. Einkum nutu bronsvörur á borð við eldunaráhöld og borðbúnaður úr leir, svonefndur rauður leirbúnaður, mikilla vinsælda. Rauður samískur leirbúnaður barst víða um Miðjarðarhaf og enn lengra, meðal annars til Bretlands og Indlands. Járnvörur framleiddar á Ítalíu voru fluttar út til Germaníu og Dónársvæðisins, en bronsvörur, einkum frá Capua, voru í umferð í norðurhluta heimsveldisins áður en verkstæði voru einnig stofnuð þar. Þessar iðngreinar reiddu sig sömuleiðis á innflutning, meðal annars á kopar úr námum á Spáni og tin frá Bretlandi til bronsgerðar.
Aðrar rómverskar iðngreinar bættu innfluttum vörum frá erlendum mörkuðum við eigin framleiðslu. Vefnaðarvörur á borð við ull og klæði voru framleiddar á Ítalíu, en munaðarvörur eins og lín komu frá Egyptalandi. Auk hinna frægu silkivega voru ýmsar aðrar verslunarleiðir. Verslunarnetið um Indlandshaf, sem knúið var áfram af monsúnvindum, tengdi Asíu og Miðjarðarhaf og færði Rómverjum silki frá Kína og Indlandi og loðskinn frá Eystrasaltssvæðinu. Austurhluti heimsveldisins var þekktur fyrir munaðarvörur sínar, meðal annars purpuralit, papýrus og gler frá Egyptalandi og Sýrlandi. Um skeið voru glervörur framleiddar á miðri Ítalíu og fluttar þaðan norður, þar til framleiðsla í Gallíu (Frakklandi nútímans) og Germaníu tók við stærstum hluta hennar á annarri öld CE. Byggingarefni á borð við þakflísar, marmara og múrsteina voru framleidd á Ítalíu.
Landbúnaðarafurðir voru mikilvægur þáttur í rómversku efnahagslífi og verslunarnetum. Egyptaland, þar sem korn var ræktað, var forðabúr heimsveldisins og bændur á Ítalíu gátu því einbeitt sér að öðrum og verðmætari landbúnaðarafurðum, meðal annars víni og ólífuolíu. Vín var flutt út á markaði um allt Miðjarðarhaf, þar á meðal til Grikklands og Gallíu. Vín og ólífuolía, auk annarra vara, voru yfirleitt flutt í amphorae. Þessi stóru geymsluker höfðu tvö handföng og oddmjóan botn og hentuðu því vel til að geyma vörur meðan á flutningi stóð. Þau kunna að hafa verið bundin saman eða komið fyrir í grind þegar þau voru flutt sjóleiðina (Mynd 7.11).
Opinber úthlutun stjórnvalda á korni til almennings nefndist annona og var Rómverjum sérstaklega mikilvæg. Hún hófst á annarri öld BCE en öðlaðist nýtt vægi í valdatíð Ágústusar. Keisarinn skipaði praefectus annonae, embættismanninn sem hafði umsjón með úthlutuninni, stjórnaði höfnunum sem kornið var flutt til og tók á svikum á markaðinum. Embættismaðurinn og starfslið hans tryggðu einnig kornbirgðir frá Egyptalandi og öðrum svæðum með samningum við ýmsa birgja.
Rómversk stjórnvöld létu sig einnig almennt varða eftirlit með verslun yfir hafið. Stjórnvöld skylduðu yfirstétt skipaeigenda, sem nefndust navicularii, til að ganga í hópa sem kallaðir voru collegia (félög) svo auðvelt væri að hafa eftirlit með þeim. Fyrir að gera samninga um að útvega korn fengu þessir skipaeigendur fríðindi, meðal annars undanþágu frá annarri opinberri þjónustu. Á þriðju og fjórðu öld CE hafði eftirlit með navicularii verið hert og skylt var að gera samninga um að útvega kornið fyrir annona.
Annona tryggði að almenningur fengi næga fæðu en var jafnframt pólitískt tæki; keisarinn vonaðist til að örlæti hans aflaði honum hylli fólksins. Kornúthlutunin var því nátengd persónuleika keisarans. Líkt og margir keisarar tengdi Hadrianus, sem ríkti frá 138 til 161 CE, sig til dæmis við annona til að skapa jákvæða ímynd meðal almennings (Mynd 7.12).
Skattar
Skattheimta var eitt helsta viðfangsefni rómverskra stjórnvalda vegna þess að skatttekjur voru nauðsynlegar til að sinna rekstri og fjármagna opinber verkefni. Skattar skiptust í nokkra flokka, meðal annars skatta sem voru reiknaðir út frá manntalsskrám í héruðunum, innflutnings- og tollagjöld og skatta sem lagðir voru á tiltekna hópa og samfélög.
Fjárfestingar yfirstéttarinnar í héruðunum knúðu efnahagslífið og auðvelduðu skattheimtu. Publicani gegndu mikilvægu hlutverki í þessu kerfi og störfuðu sem skattheimtumenn í héruðunum. Þessir verktakar buðu fyrst í réttinn til skattheimtu með beinni greiðslu til rómverskra stjórnvalda sem jafngilti í reynd láni. Til að endurheimta fjárfestingu sína innheimtu publicani síðan skatta af íbúum héraðanna og héldu eftir öllu fé umfram upphaflegt tilboð sitt auk hlutfalls sem rómversk stjórnvöld greiddu þeim.
Publicani ráku skilvirkt skattheimtukerfi en það var ónákvæmt og þeir voru oft sakaðir um svik. Í valdatíð Augustus var kerfi publicani í raun afnumið. Samkvæmt endurskoðaða kerfinu þurftu íbúar héraðanna að greiða um það bil 1 prósent skatt af eignum sínum, þar á meðal landeignum, auk fasts nefskatts. Skattarnir samkvæmt þessu nýja kerfi voru ákvarðaðir á grundvelli manntalsskráa og innheimtu þeirra stýrðu prókúratorar, keisaralegir embættismenn sem innheimtu skattana og höfðu umsjón með greiðslum til opinberra embættismanna í héraðinu.
Aðrir skattar voru meðal annars lagðir á arf og arfleiðslur. Til að afla fjár til að greiða fyrrverandi hermönnum lögfesti Augustus árið 6 CE nýjan 5 prósent skatt á fé sem erfðist samkvæmt erfðaskrá. Reglan náði þó ekki til arfs frá nánum ættingjum og beindist sérstaklega að hefðbundnum tengslum verndara og skjólstæðinga. Með þessum skatti rauf Augustus tengslanet verndara og skjólstæðinga meðal yfirstéttarinnar sem hafði byggst á félagslegum böndum utan nánustu fjölskyldu. Fyrir vikið neyddist yfirstéttin til að fylkja sér um keisarann sem æðsta verndara.
Þrátt fyrir þessar tilraunir til skattheimtu var heimsveldið komið í fjármálakreppu á þriðju öld CE. Stöðug stríð leiddu til viðvarandi þarfar fyrir að halda uppi stórum herjum. Eftir því sem minna af nýju landi var lagt undir ríkið var oftar greitt úr ríkissjóði til hermanna en með afrakstri nýlega hernuminna svæða. Fjárhagsþrýstingurinn varð alvarlegur. Diocletian keisari greip til ýmissa ráðstafana til að takast á við vandamálin. Árið 301 gaf Diocletian til dæmis út tilskipunina um hámarksverð til að berjast gegn verðbólgu, en hún setti verðþak á tilteknar vörur og þjónustu. Umbætur Diocletians juku einnig tekjur stjórnvalda með tveimur nýjum sköttum, annars vegar á ræktarland og hins vegar á einstaklinga. Þegar eignir á Ítalíu voru í fyrsta sinn felldar undir landskattinn og Diocletian staðlaði jafnframt framkvæmd manntals á fimm ára fresti jukust tekjur heimsveldisins verulega. Þannig var hluti tekjuskorts Rómar bættur upp og tókst að koma á stöðugleika í efnahagslífinu til skamms tíma.
Landvinningar
Landvinningar efldu rómverskt efnahagslíf með ýmsum hætti. Rómverjar sóttust eftir yfirráðum yfir náttúruauðlindum og auði þeirra svæða sem þeir lögðu undir sig. Með því að nýta tekjur af landvinningum gátu þeir unnið að markmiðum sínum um að tryggja almenningi fæðu og hermönnum laun.
Á fyrstu tímum Rómar var herinn sjálfboðaliðaher sem kallaður var saman þegar átök brutust út. Þegar komið var fram á tíma heimsveldisins var hann hins vegar orðinn fastur atvinnuher. Rómverska herdeildin var hornsteinn hersins. Þótt skipulag hennar breyttist með tímanum voru í þessari hernaðareiningu um fimm þúsund hermenn undir stjórn legata. Í herdeild voru einnig handverksmenn og þeir sem aðstoðuðu við byggingarframkvæmdir. Eftir umbætur Augustus voru tuttugu og átta herdeildir staðsettar víðs vegar í héruðum heimsveldisins og á landamærunum. Þær báru númer en höfðu einnig viðurnefni sem vísuðu til uppruna þeirra eða þjónustu. Þar sem herdeildir gátu færst um heimsveldið gat fyrsta germanska herdeildin til dæmis verið stödd á Spáni. Hermenn þjónuðu í sextán ár en síðar var þjónustutíminn lengdur í tuttugu ár og þeir fengu fasta greiðslu að þjónustu lokinni. Hermenn og starfslið hersins fengu stóran hluta þeirra auðæfa sem aflað var í stríði og sumum var jafnframt stöku sinnum lofað landi sem tekið hafði verið í hinum ýmsu átökum Rómar.
Mörgum hernaðaraðgerðum var greinilega ætlað að tryggja auðlindir og fjármagn. Kornbirgðir heimsveldisins jukust til dæmis gríðarlega þegar það lagði Egyptaland undir sig á fyrstu öld BCE og hið sama hafði gerst við landvinninga Sikileyjar og Sardiníu snemma í sögu Rómar. Auk þess var fólk sem tekið var til fanga við landvinninga oft selt á rómverskum þrælamörkuðum. Þar sem vinna þræla og frelsingja var undirstaða rómversks iðnaðar átti fólk í þrældómi einnig þátt í að halda efnahagslífinu gangandi.
Þessu fyrirkomulagi fylgdu þó ókostir. Stækkandi her Rómar og sífellt lengri landamæri heimsveldisins gerðu átök kostnaðarsamari. Fyrr í sögu Rómar gátu hermenn hennar vænst þess að vera aðeins í herferðum hluta ársins en á tíma heimsveldisins voru átök orðin viðvarandi á landamærunum. Herferðir gátu staðið mánuðum saman og í sumum tilvikum virtust stríðin ef til vill engan enda ætla að taka. Fjarlægðin frá Rómaborg jók einnig kostnaðinn við herreksturinn; herferðir á fjarlægum slóðum voru kostnaðarsamar. Umsvifin við rekstur hersins og launagreiðslur til hans kölluðu á frekari landvinninga og það reyndi að lokum verulega á rómverska herinn.
Samfelld átök höfðu auk þess augljósa félagslega ókosti. Þótt Rómverjar væru stoltir af hernaðarlegum yfirburðum sínum hlýtur mann- og eignatjón að hafa íþyngt mörgum. Átök erlendis röskuðu svæðisbundnum mörkuðum sem Ítalía reiddi sig á. Truflun á kornbirgðum árið 190 CE leiddi til dæmis til hungursneyðar og óeirða í Rómaborg. Yfirstéttin gat að miklu leyti hagnast á efnahagslegu fyrirkomulagi landvinninganna en fólk úr lægri stéttum þurfti án efa að bera þungann af neikvæðum afleiðingum þess.