1616 Loftslagsbreytingar og plága á fjórtándu öld

Kynning

Mynd sýnir málverk. Jaðar þess er skreyttur með bláu, appelsínugulu og hvítu mynstri úr x-um, þríhyrningum og „E“-laga formum í ýmsum stellingum. Í hornunum eru brúnir ferningar með skrautlegum x-formum. Myndin er á sinnepsgulum grunni og brúskarnir af grænbrúnu grasi sjást á neðri helmingnum. Aftast til vinstri bera fjórir menn með brúnt eða ljóst krullað hár litlar kistur í mismunandi brúnum og hvítum litbrigðum til hægri. Þeir klæðast síðermaskyrtum í gulum, rauðum, bleikum og fölnuðum bláum lit; þrír bera kisturnar á bakinu en einn heldur á kistu fyrir framan brjóstið. Einn er með oddmjóa húfu og tveir eru skeggjaðir. Tvær aðrar kistur sjást í loftinu fyrir aftan þá. Fremst til vinstri ganga fjórar manneskjur tvær og tvær og bera kistu á milli sín. Þær klæðast síðum bláum, gulum og rauðum skyrtum, bleikum, bláum og gulum sokkum og svörtum skóm. Tvær fremstu manneskjurnar halda á stuttum, mjóum hlutum. Þær eru með klæði yfir höfðinu en þær tvær aftari eru með stutt ljóst og svart hár og horfa niður. Fyrir miðju fremst stendur manneskja ofan í holu í jörðinni. Hún klæðist blárri síðermaskyrtu og appelsínugulu klæði yfir axlirnar og heldur á lítilli beinhvítri skóflu með brúnu skafti. Hún er með bláan hatt og kvalafullan svip. Fyrir aftan hana standa tvær manneskjur og halda á löngum, mjóum hlut sem er vafinn hvítu klæði. Manneskjan vinstra megin er með stóra hvíta hettukápu yfir höfðinu og horfir niður, en sú hægra megin er með liðað rautt hár, horfir niður og ber drapplitaða kápu yfir axlirnar. Aftast til hægri grafa tvær manneskjur holu í jörðina með skóflu og haka. Manneskjan vinstra megin er með annan fótinn ofan í holunni og hinn á jörðinni og klæðist stuttri bleikri hettukápu og bláum fatnaði. Sú hægra megin klæðist síðri appelsínugulri skyrtu og stuttri beinhvítri kápu yfir axlirnar. Hún er með rautt krullað hár og skegg. Fremst neðst til hægri láta tvær manneskjur kistu síga niður í holu. Manneskjan vinstra megin klæðist síðri bleikri skyrtu og stuttri appelsínugulri hettukápu yfir axlirnar og horfir sorgmædd niður. Manneskjan hægra megin klæðist stuttri ljósappelsínugulri skyrtu yfir rauðum sokkum og svörtum skóm og er með stutta svarta hettukápu yfir höfði og öxlum. Hún virðist brosa. Svartir, brúnir og hvítir ferhyrndir hlutir liggja á víð og dreif um jörðina. — **Mynd 16.1.** Með hjálp nútíma vísindatækja hafa leifar fórnarlamba kýlapestar á fjórtándu öld, á borð við þau sem verið er að jarðsetja á þessari mynd, veitt mikla innsýn í gang og áhrif sögulegra heimsfaraldra og afleiðingar þeirra fyrir mannlegt samfélag til skamms og langs tíma. Málverkið er smámynd úr handriti frá miðri fjórtándu öld. (Mynd: aðlagað eftir verkinu „Gilles li Muisis, Antiquitates Flandriae (Tractatus quartus)“ eftir Belgian Art Links and Tools/Wikimedia Commons, almenningseign)

Yfirlit kafla

Kynning

Loftslagsbreytingar, heimsfaraldrar og pólitísk umbrot kunna að virðast frekar einkenna nútímann en fyrri tíma. Á fyrstu áratugum fjórtándu aldar urðu slík áföll þó hvert á fætur öðru og sagnfræðingurinn Barbara Tuchman nefndi því tímabilið „hina hörmunglegu fjórtándu öld“ í bók sinni A Distant Mirror. Á fjórtándu öld glímdi mannkynið við óvenjulega margar áskoranir, allt frá hörmungum hinnar svokölluðu litlu ísaldar og kýlapestarinnar (Mynd 16.1) til hraðrar hnignunar hins áður volduga Mongólaveldis. Þær gjörbreyttu ekki aðeins lýðfræðilegu og pólitísku landslagi heimsins heldur sýndu jafnframt hve seig mannleg samfélög geta verið.

Þótt hver og ein þessara hamfara hefði getað lagt samfélögin sem fyrir þeim urðu í rúst lagaði fólk sig að aðstæðum, náði sér og byggði upp að nýju í öllum tilvikum. Þrautseigja þess gerir fjórtándu öldina að óvenju verðmætu viðfangsefni fyrir sagnfræðinga sem vilja skilja mikilvæga þætti mannlegrar reynslu, svo sem áhrif umhverfisbreytinga, smitsjúkdóma og eyðileggingar hernaðarátaka.

Tímalína sýnir atburði úr þessum kafla. „1250 CE: Mamlúkaveldið verður til“; mynd sýnir háan, ríkulega skreyttan gullturn ofan á gráum fíl og mann á höfði fílsins. „1271–1368 CE: Mongólska Yuan-ættin ríkir í Kína.“ „1279 CE: Kúblaí kan sigrar Song-ættina“; mynd sýnir stóran mann með kringlótt andlit og lítil augu, með svart-hvíta húfu, í hvítum kyrtli og með sítt svart hár og skegg. „1309–1377 CE: Páfastóllinn í Avignon hefur aðsetur í Frakklandi.“ „1315–1317 CE: Hungursneyðin mikla“; mynd sýnir beinagrind sitja ofan á vængjuðu ljóni með kórónu og halda á stórum brúnum staf, en manneskja er í eldi fyrir neðan. „Á fimmta og sjötta áratug fjórtándu aldar: Svartidauði geisar í Evrópu“; mynd sýnir herbergi með veiku fólki sem liggur í rúmum og öðru fólki sem stendur yfir því. „1351–1368: Rauðu vefjarhúfurnar berjast gegn yfirráðum Mongóla í Kína.“ „1358 CE: Bændur gera Jacquerie-uppreisnina í Frakklandi.“ „1368 CE: Zhu Yuanzhang stofnar Ming-ættina“; mynd sýnir stóran mann með lítið höfuð, svarta húfu og í síðum beinhvítum kyrtli með gylltu skrauti um allan flötinn. — **Mynd 16.2.** (Mynd „1250“: aðlagað eftir verkinu „The Elephant Clock, Folio from a Book of the Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by al-Jazari“, gjöf Cora Timken Burnett, 1956/Metropolitan Museum of Art, almenningseign; mynd „1279“: aðlagað eftir „Yuan Emperor Album Khubilai Portrait“ eftir National Palace Museum/Wikimedia Commons, almenningseign; mynd „1315–1317“: aðlagað eftir „Death (‘Mors’) sits astride a lion whose long tail ends in a ball of flame (Hell). Famine (‘Fames’) points to her hungry mouth“ eftir „Mariule“/Wikimedia Commons, almenningseign; mynd „1340–1350“: aðlagað eftir „Gilles li Muisis, Antiquitates Flandriae (Tractatus quartus)“ eftir Belgian Art Links and Tools/Wikimedia Commons, almenningseign; mynd „1368“: aðlagað eftir „Official court painting of the Hongwu Emperor“ eftir óþekktan höfund/Wikimedia Commons, almenningseign)