16.1 Asía, Norður-Afríka og Evrópa í upphafi fjórtándu aldar
16.1 Asía, Norður-Afríka og Evrópa í upphafi fjórtándu aldar
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta:
Fjórtánda öldin var tímabil mikils óstöðugleika í Asíu, Norður-Afríku og Evrópu. Þótt loftslagsbreytingar, hungursneyð og farsóttir hafi átt stóran þátt í þessum óstöðugleika hefðu náttúrufyrirbærin ef til vill ekki orðið jafn skæð ef öflugar stjórnmála- og samfélagsstofnanir hefðu verið til staðar til að styðja fólk sem varð fyrir þeim. Í Kína, Mið-Austurlöndum, Norður-Afríku og Evrópu drógu stríð og landvinningar, átök milli valdhafa og veikleiki stjórnmála- og trúarstofnana hins vegar úr getu konungsríkja og heimsvelda til að bregðast á árangursríkan hátt við þessum áskorunum.
Kína í upphafi fjórtándu aldar
Í upphafi fjórtándu aldar náði ríki Mongóla yfir víðáttumikinn hluta Evrasíu og var í reynd orðið stærsta landveldi sögunnar. Mongólar sameinuðu fyrst ættbálka sína í eitt herlið með það að markmiði að færa yfirráð sín út fyrir heimalöndin. Síðan héldu þeir landvinningum sínum áfram inn í Kína og fóru yfir Norður-Kínasléttuna á árunum 1212–1213 og skildu margar borgir eftir í rúst. Það var þó ekki fyrr en Kublai Khan, sonarsonur Chinggis Khan, komst til valda að innrás Mongóla í sunnanvert Kína lauk (mynd 16.3).
Kublai Khan flutti höfuðborg sína frá Karakorum í Mongólíu til þess staðar þar sem Beijing stendur nú árið 1264. Árið 1271 tók hann upp kínverska heitið Yuan yfir veldi sitt og hóf þannig landvinninga sína í Kína. Yuan merkir „uppruni“. Með heitinu styrkti Kublai Khan pólitískt lögmæti Mongóla í Kína og tengsl þeirra við umboð himinsins, forna stjórnmálahugmynd um að ríkisvald ætti sér guðlegan uppruna. Þegar Kublai Khan hafði lagt Song-ættina að fullu undir sig árið 1279 varð hann fyrsti valdhafinn af öðrum uppruna en kínverskum sem réð yfir öllu Kína. Auk þess að vera keisari Yuan tók hann sér titilinn „æðsti khan“ og gerði þannig tilkall til æðstu yfirráða yfir öllu Mongólaveldinu, þótt hvert hérað þess hefði sinn eigin khan.
Yuan-ættin innlimaði Kína í hið víðfeðma ríki Mongóla og gerði landið jafnframt að miðstöð heimsveldisins að nafninu til. Kína hafði lengi verið skotmark landvinninga Mongóla. Landið lá á mikilvægum stað við enda samtengdra evrasískra verslunarleiða sem nefndar eru silkivegirnir, hafði að geyma víðáttumikil ræktarlönd og bjó yfir þróuðu embættismannakerfi. Þar var því traustur grunnur fyrir stjórn Mongóla. Hefðbundnir hirðingjahættir þeirra höfðu veitt þeim litla reynslu af stjórnun kyrrsetts landbúnaðarsamfélags. Þeir tóku því upp ýmsar kínverskar aðferðir við skattheimtu og stjórnsýslu en mönnuðu stjórnkerfið einkum útlendingum fremur en kínverskum þegnum sínum. Sumir kínverskir embættismenn héldu stöðum sínum í héraðsstjórninni, en arðbærustu og virðulegustu embættin voru aðallega í höndum Mongóla og annarra manna af erlendum uppruna. Leiðtogar Mongóla hygldu fólki af mongólskum uppruna en sýndu jafnframt umburðarlyndi gagnvart þeim sem þeir töldu utanaðkomandi og studdu þjóðernis- og trúarlegan fjölbreytileika í Kína undir stjórn Yuan, einkum í borgum. Með verslunarvænni stefnu, stuðningi við búddisma og aukinni útbreiðslu pappírsgjaldmiðils efldu þeir efnahagslífið og ýttu undir heimsborgaralegt andrúmsloft sem laðaði marga erlenda kaupmenn til Kína (mynd 16.4).
Þótt valdhafar Yuan tækju suma þætti kínverskrar stjórnmálamenningar upp í stjórnskipan sína, svo sem áherslu konfúsíanisma á barnsrækni og lotningu fyrir forfeðrum, reyndu þeir einnig að halda menningarlegri fjarlægð frá kínverskum þegnum sínum með því að banna þeim að klæðast að hætti Mongóla eða læra mongólsku. Þeir framfylgdu stífu stigveldi sem byggðist á þjóðerni og því hvenær fólk hafði gengist undir yfirráð þeirra. Í fjögurra þrepa samfélagsskipan þeirra voru Mongólar efstir og síðan erlendir menn sem ekki voru Mongólar og nefndust Semu ren. Kínverskum þegnum þeirra var skipað í tvo neðstu flokkana. Han-Kínverjar í norðri, sem höfðu fyrr gengist undir stjórn Mongóla, voru settir hærra en íbúar suðursins sem höfðu veitt lengri mótspyrnu.
Þótt samfélagsstefna Mongóla vekti mikla gremju meðal kínverskra þegna þeirra tóku valdhafar Yuan upp mannúðlegri stefnu á öðrum sviðum. Þeir komu meðal annars upp kornhlöðum sem veittu fólki mat í hungursneyðum, léttu sköttum af þorpum sem urðu fyrir náttúruhamförum og fækkuðu þeim brotum sem dauðarefsing lá við. Með þessu drógu þeir líklega úr þrengingum margra þegna sinna. Þeir efldu einnig viðskipti og bættu lífskjör og afkomu kaupmanna með því að vinna gegn ránskap og gera verslunarleiðir öruggari, einkum silkivegina.
Þrátt fyrir yfirráð Kublai Khan í Kína urðu tilraunir hans til að halda Mongólaveldinu sameinuðu að mestu árangurslausar. Veldið var þegar tekið að liðast í sundur þegar hann tók við völdum í Kína. Trúskipti sumra Mongóla til íslams höfðu myndað djúpa gjá og heimsveldið hafði klofnað í fjögur aðskilin khan-ríki. Hverju þeirra stjórnaði hernaðarlegur valdhafi eða landstjóri sem nefndist khan og rakti ættir sínar til sona Chinggis Khan. Valdhafar Yuan stóðu einnig frammi fyrir ólgu meðal kínverskra þegna sinna. Eftir dauða Kublai Khan árið 1294 tók við röð veikburða keisara og erfðakreppa sem gerði stjórn Yuan berskjaldaða fyrir uppreisn.
Skattheimta Mongóla og eignarnám ræktarlands höfðu lagt fjárhag margra kínverskra bænda í rúst, þótt kaupmenn og handverksfólk nytu góðs af skattkerfinu. Mongólar gerðu nokkrar tilraunir til að bæta vegi, efla póstþjónustuna og endurbyggja Stóraskurðinn, mikilvæga verslunar- og samgönguleið milli norður- og suðurhluta Kína. Innviðauppbyggingin dró þó ekki úr gremju kínverskra þegna þeirra. Jafnvel þótt sumar efnahags- og samfélagsaðgerðir Mongóla væru hagstæðar gengu erlend yfirráð fram af Kínverjum, sem hneyksluðust einnig á matar- og baðvenjum þeirra. Mörgum Kínverjum þótti líklega niðurlægjandi að lúta fólki sem þeir töldu sér óæðra vegna framandi menningarsiða þess.
Um miðja fjórtándu öld hafði andúð á stjórn Mongóla leitt til víðtækra staðbundinna uppreisna sem flýttu að lokum fyrir falli Yuan-ættarinnar. Hröð verðbólga, hrikaleg áhrif kýlapestarinnar og harðnandi fylkingadrættir Mongóla áttu einnig sinn þátt. Árið 1368 lauk Yuan-ættinni formlega þegar hersveitir uppreisnarmanna sigruðu leiðtoga Mongóla og stofnuðu Ming-ættina í hennar stað.
Mið-Austurlönd og Norður-Afríka í upphafi fjórtándu aldar
Þótt Kína væri kjarnasvæði Mongólaveldisins náðu yfirráð Mongóla í upphafi fjórtándu aldar einnig yfir Mið-Austurlönd og Mið-Asíu. Stjórnmálaóstöðugleiki og síbreytileg samskipti við undirokaðar þjóðir einkenndu í vaxandi mæli þau khan-ríki sem eftir stóðu. Í Il-khan-ríkinu, þeim hluta Mongólaveldisins sem náði frá norðurlandamærum Indlandsskagans að austurjaðri Anatólíu í Tyrklandi nútímans, höfðu mongólskir valdhafar til dæmis horfið frá því að halda sig utan við samfélagið og tekið að samlagast því í upphafi fjórtándu aldar (mynd 16.5).
Þegar Mongólar lögðu undir sig hluta Mið-Austurlanda tók svæðisleiðtogi þeirra, Hulagu sonarsonur Chinggis Khan, sér titilinn il-khan, sem merkir „lægri khan“. Ríki hans varð því þekkt sem Il-khan-ríkið. Það var stofnað árið 1256 og miðaðist fyrst og fremst við Persíu. Valdhafar þess endurvöktu hið forna heiti „Íran“ yfir þetta kjarnasvæði ríkisins, þar sem þeir reyndu að viðhalda hirðingjaháttum Mongóla og sinntu almennt lítt efnahagslegri velferð khan-ríkisins. Í fyrstu gerðu mongólskir leiðtogar hefðir sínar og siði að ráðandi menningu og sýndu menningarhefðum þegna sinna lítinn skilning. Margir bændur fundu ekki aðeins fyrir þessari menningarlegu firringu heldur urðu einnig fyrir stórfelldu fjárhagstjóni á fyrstu áratugum Il-khan-ríkisins þegar mongólskir hirðingjar tóku af þeim búfé og ræktarlönd. Eftir að Mahmud Ghazan, sjöundi valdhafi Il-khan-ríkisins, gekk til íslams árið 1295 urðu il-khanarnir þó sífellt samofnari múslímsku samfélögunum sem þeir stjórnuðu.
Þótt trúarleg sannfæring ein kunni að hafa ráðið trúskiptum Ghazans gerðu þau honum einnig kleift að höfða til þess vaxandi fjölda Mongóla og fólks úr persnesku valdastéttinni sem hafði tekið íslamstrú. Mongólar í Il-khan-ríkinu voru þegar farnir að ganga að eiga múslímska þegna sína, en slík hjónabönd urðu mun algengari eftir því sem menningarleg sérstaða þeirra minnkaði. Þessi þróun markaði verulega breytingu á menningarlegri sjálfsmynd Mongóla. Þeir urðu nú í auknum mæli hluti af þeim kyrrsettu samfélögum sem þeir höfðu lagt undir sig og létu að lokum af hlutverki sínu sem hernaðarlegir landvinningamenn.
Forgangsmál Il-khan-ríkisins breyttust þegar hinir erlendu aðkomumenn urðu smám saman fullgildir meðlimir samfélagsins. Þótt norðurhéruð khan-ríkisins hefðu orðið fyrir miklu tjóni á fyrstu árum innrása Mongóla beindu Ghazan og arftakar hans sjónum að því að endurreisa innviði landbúnaðar í suðurhluta yfirráðasvæðisins, meðal annars í írönsku héruðunum Fars og Khuzistan. Þeir beindu fjármagni í endurreisn efnahagslífs og fjölmenningarlegs borgarlífs og létu reisa skóla, moskur og basara. Þessi stefna gerði íslamskri menningu og fræðastarfi kleift að blómstra og treysti jafnframt enn frekar menningarleg tengsl mongólskra valdhafa og þegna þeirra í Persíu.
Þrátt fyrir árangur fyrstu tilrauna til að endurreisa efnahag ríkisins tók Il-khan-ríkið um miðja fjórtándu öld að láta undan valdabaráttu eftir að il-kaninn Abu Sa‘id lést árið 1335. Átök milli mongólskra, arabískra, persneskra og tyrkneskra fylkinga klufu fyrrverandi Il-khan-ríkið að lokum í nokkur arftakaríki. Þótt leifar Mongólaveldisins, svo sem Gullna hordið, héldu nafni sínu fram á sextándu öld hætti Mongólaveldið að vera til sem sameinuð pólitísk heild eftir að Yuan-ættinni var steypt af stóli árið 1368.
Þegar stjórn Il-khan-ríkisins tók að hnigna jafnt og þétt á fjórtándu öld jók einn helsti keppinautur þess, soldánsdæmi mamlúka í Egyptalandi, áhrif sín við austanvert Miðjarðarhaf. Soldánsdæmið var stofnað af fyrrum þrælahermönnum af tyrkneskum uppruna sem höfðu fyrst getið sér orð sem úrvalshermenn í kalífadæmi Abbasída. Á fjórtándu öld varð það fremsta miðstöð múslímskra fræða og menntunar (mynd 16.7). Hernaðarfærni mamlúkanna aflaði þeim virðingar múslíma um alla Norður-Afríku og Mið-Austurlönd, einkum eftir að þeir hrundu her Mongóla í orrustunni við Ain Jalut í Sýrlandi árið 1260 og stöðvuðu þannig útþenslu Mongóla til suðvesturs. Undir stjórn Baybars herforingja náðu mamlúkarnir síðan yfirráðum yfir Egyptalandi og Sýrlandi. Þeim tókst bæði að verja ríki sitt gegn síðari árásum Mongóla og leggja verulega af mörkum til útbreiðslu íslams í Afríku.
Frá 1260 til 1341 varð Kaíró, höfuðborg soldánsdæmis mamlúka, mikilvæg miðstöð íslamskrar hugmenningar og byggingarlistar. Borgin laðaði að sér marga kaupmenn og fræðimenn sem flúðu árásir Mongóla í heimahögum sínum í Persíu og Írak. Velmegunar- og áhrifaskeiði mamlúka lauk þegar soldáninn al-Nasir Muhammad lést árið 1341. Þá hófst óstöðugleikatímabil sem kýlapestin undir lok fimmta áratugar aldarinnar gerði enn verra. Þótt mamlúkar héldu völdum þar til þeir biðu ósigur fyrir Ottómönum á sextándu öld var greinilegt hnignunarskeið hafið.
Evrópa í upphafi fjórtándu aldar
Á sama tíma og nágrannar Evrópu í austri og suðri glímdu við áskoranir upphafs fjórtándu aldar gekk Evrópa einnig í gegnum víðtækar valdkreppur og breytt valdahlutföll vegna hungursneyðar, styrjalda og að lokum drepsóttar. Í upphafi aldarinnar leiddi versnandi veðurfar til uppskerubrests og matarskorts sem gerði álfuna berskjaldaða fyrir eyðileggingu kýlapestarinnar, banvæns bakteríusjúkdóms. Kreppurnar ollu lýðfræðilegum breytingum og efnahagsvanda sem boðuðu djúpstæðar umbreytingar á trúarlegum og pólitískum undirstöðum miðaldasamfélagsins. Ekki urðu öll svæði Evrópu fyrir jafnmiklu umróti og efnahagssamdrætti. Sum þeirra, svo sem Ítalíuskaginn og franska borgin Bourges, héldu áfram að dafna. Á fjórtándu öld ríkti þó almennt viðvarandi ófriður og óstöðugleiki í stærstum hluta álfunnar (mynd 16.8).
Kristna kirkjan í Evrópu hafði búið við stöðugleika mestan hluta þrettándu aldar en tók að riða verulega til falls í upphafi þeirrar fjórtándu. Togstreita milli páfa og konunga einstakra ríkja veikti þá vald páfa og olli klofningi innan kirkjunnar. Áberandi deila reis milli Bónifasar VIII páfa og Filippusar IV Frakkakonungs eftir að Filippus hugðist leggja skatta á klerkastéttina í landi sínu án samþykkis páfa. Bónifas gaf í kjölfarið út tilskipun sem áréttaði yfirráð páfa yfir veraldlegum valdhöfum. Filippus svaraði með því að reyna að ræna páfanum árið 1303. Röð páfa settist síðar að í Avignon í Frakklandi. Páfastóllinn hélt þar pólitísku sjálfræði sínu og óháðu skrifræði, en dvöl páfanna í borginni rýrði andlegt forræði embættisins og fékk marga til að draga heilindi stjórnskipulags kirkjunnar í efa.
Þótt Gregoríus XI páfi flytti páfahirðina aftur til Rómar árið 1377 leiddu áframhaldandi deilur fylkinga innan kirkjunnar um lögmæti páfans til þess að þrír páfar voru skipaðir samtímis. Þar með hófst tímabil sem nefnt er klofningurinn mikli í vestri (1378–1417). Valdkreppan leystist að lokum þegar kirkjuþingið í Konstanz (1414–1418) fékk tvo páfanna til að segja af sér, en orðspor páfastólsins hafði þá þegar beðið verulegan hnekki.
Minnkandi virðing fyrir rómversk-kaþólsku klerkastéttinni birtist í enska háðskvæðinu The Land of Cockaigne. Kvæðið beinir athygli að meintri ofátssemi kirkjunnar á tímum fæðuskorts með lýsingu á klaustri úr gómsætu sætabrauði og brauðum. Kirkjan úr mat er tákn um græðgi klerkastéttarinnar: „Þar stendur fagurt klaustur hvítra og grárra munka. Veggir herbergja þess og sala eru úr bökum fylltum fiski og kostulegu kjöti, hinum ljúffengasta mat sem maður getur neytt. Þakskífur kirkjunnar, bogaganganna, laufskálanna og salarins eru hveitikökur og turnspírurnar feitir búðingar, nógu kostulegir handa furstum og konungum. Allir mega eta af þessu án saka, enda deila því ungir og aldnir, sterkir og strangir, hógværir og djarfir.“
Samhliða kreppu kirkjunnar um vald og stöðu voru mörg svæði Evrópu enn fremur þjökuð af pólitískum og hernaðarlegum átökum stóran hluta fjórtándu aldar. Hundrað ára stríðið (1337–1453) braust út milli Englands og Frakklands vegna tilkalla til franskra landsvæða sem enski konungurinn réð yfir. Spennan jókst árið 1328 þegar Karl IV Frakkakonungur lést án þess að eiga son. Krúnan féll í hlut Filippusar, greifa af Valois, sonar yngri bróður Karls. Játvarður III Englandskonungur, sonur systur Karls og eldri tilkallshafinn af þeim tveimur, hélt því hins vegar fram að hann ætti ríkari rétt til frönsku krúnunnar. Átökin ollu víðtækri pólitískri fylkingamyndun og eyðileggingu, einkum í Frakklandi þar sem bardagarnir fóru að mestu fram.
Þótt stríðið stæði í 116 ár skiptust átakatímabil á við vopnahlé. Ný hertækni síðmiðalda mótaði átökin að miklu leyti og gerði bardaga sérlega hrottalega. Enski langboginn hafði yfirhöndina fyrstu áratugina, enda gat hann skotið örvum lengra og hraðar en franski lásboginn. Síðar í stríðinu varð notkun skotvopna og púðurs hins vegar útbreiddari og olli meiri eyðileggingu, því þessi vopn gátu brotið niður varnarveggi kastala og borga. Þrátt fyrir yfirburði Englands framan af lauk stríðinu árið 1453 með sigri Frakka, sem urðu ráðandi konungsveldi í Vestur-Evrópu.
Önnur miðstöð pólitísks óstöðugleika á þessu tímabili var Heilaga rómverska ríkið. Á fjórtándu öld skiptist Heilaga rómverska ríkið, sem Karlamagnús hafði stofnað árið 800, í fjórar megineiningar — konungsríkið Ítalía, konungsríkið Þýskaland (þar á meðal landsvæði sem nú tilheyra Belgíu, Hollandi, Þýskalandi, Austurríki og Sviss), konungsríkið Búrgund (svæði í suðausturhluta Frakklands) og konungsríkið Bæheim (nú Tékkland og hluti Póllands) — undir formlegum yfirráðum kjörins keisara. Hvert þessara konungsríkja samanstóð aftur á móti af lauslegu bandalagi sjálfstæðra landsvæða undir stjórn ólíkra arfgengra valdhafa. Fámennur hópur þessara valdhafa, svonefndir kjörfurstar, valdi keisarann.
Samkeppni aðalsætta um keisaraembættið olli oft óstöðugleika. Árið 1314 valdi einn hópur kjörfursta til dæmis valdhafa Austurríkis sem keisara en annar hópur veitti valdhafa Bæjaralands titilinn. Karl IV keisari gaf út Gullnu bulluna árið 1356 til að einfalda og skýra hvernig keisarinn skyldi kjörinn. Heitið bulla er dregið af latneska orðinu fyrir „innsigli“. Í skjalinu var því slegið föstu að sjö tilteknir kjörfurstar skyldu velja keisara: veraldlegir valdhafar fjögurra furstadæma og erkibiskupar þriggja borga innan ríkisins. Sú venja að kjósa keisara var í skýrri andstöðu við arfgeng konungdæmi annarra evrópskra ríkja á borð við Frakkland og England.
Heilaga rómverska ríkið tók hvorki upp sameiginlegan gjaldmiðil, réttarkerfi né fulltrúaþing heldur var áfram sundurlaus heild hálfsjálfstæðra furstadæma. Þótt hvert þeirra yrði tiltölulega stöðugt var ríkið sjálft veik og dreifstýrð pólitísk heild. Við lok fjórtándu aldar voru í því yfir eitt hundrað furstadæmi með mismikið vald og sjálfræði hvert um sig. Keisarinn var nú háður bæði valdhöfunum sem kusu hann og páfanum, sem átti samkvæmt kenningunni að veita honum keisarakrúnuna.