16.4 Langtímaáhrif hnattrænnar umbreytingar

16.4 Langtímaáhrif hnattrænnar umbreytingar

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum munt þú geta:

• Lýst því hvernig erfiðleikar fjórtándu aldar höfðu áhrif á samfélagsgerð Evrópu
• Útskýrt viðbrögð trúarsamfélaga víðs vegar um Afró-Evrasíu við erfiðleikum fjórtándu aldar

Þegar fólk á mörgum svæðum tók að jafna sig eftir pestir, hungursneyð og pólitísk átök fjórtándu aldar gafst því tækifæri til að endurreisa samfélög sín. Sum heimsveldi féllu og áður blómlegar verslunarleiðir voru yfirgefnar, en önnur ríki og samfélög komu í þeirra stað og lögðu grunn að hinu hnattræna samfélagi nútímans. Þegar kreppum fjórtándu aldar linnti færðust landfræðileg og pólitísk mörk, trúarbrögð breiddust út til nýrra svæða og samfélagshefðir breyttust í takt við síaukin tengsl umheimsins. Mörg félagsleg og pólitísk kerfi aldarinnar hurfu að lokum, þar á meðal yfirráð Mongóla og þær reglur um efnahag og eignarhald á landi sem mynduðu lénskerfið. Heimur nútímans kann að virðast eiga fátt sameiginlegt með fjórtándu öldinni. Vaxandi hnattvæðing — samtenging samfélaga og hagkerfa um allan heim vegna viðskipta, tækni og miðlunar menningarþátta — einkenndi þó síðmiðaldir og einkum fjórtándu öldina, þegar samskipti milli svæða jukust stöðugt.

Efnahagslegar og félagslegar breytingar í Evrópu

Stjórnmálaeiningar og heimsveldi leystust upp eða þróuðust á fjórtándu öld og hið sama átti við um samfélagsgerð og stigveldi miðalda, einkum í Vestur-Evrópu. Í mörgum miðaldaborgum öðlaðist kaupmannastéttin sífellt meiri auð og völd en í sveitunum tók lénsskipulagið, hið pólitíska og félagslega stigveldi samfélagsins, að veikjast. Lénsskipulagið byggðist á fámennum hópi erfðabundinna landeigenda sem réðu yfir lífi bænda, svonefndra ánauðugra leiguliða, sem unnu á jörðum þeirra. Leiguliðarnir greiddu fyrir afnot jarðanna með vinnu. Það batt þá yfirleitt við jörðina í ánauð og skildi þeim litlar tekjur eftir. Þetta ójafna samband tók þó að leysast upp í kjölfar hungursneyðarinnar miklu, svartadauða og Hundrað ára stríðsins.

Gríðarleg fólksfækkun og skortur á lífsbjörgum varð til þess að æ fleiri yfirgáfu staðina sem þeir höfðu áður verið bundnir við. Bændur yfirgáfu lénsjarðir þar sem fjölskyldur þeirra höfðu búið kynslóðum saman, enda buðu landeigendur annars staðar hagstæðari vinnukjör til að laða að fólk í stað þeirra sem höfðu látist. Margir héldu einnig úr sveitunum til borganna í leit að launavinnu, því hið gífurlega mannfall af völdum pestarinnar hafði valdið þar verulegum skorti á vinnuafli. Mikil eftirspurn eftir verkafólki gerði þeim sem urðu eftir í sveitunum, einkum körlum, kleift að krefjast hærri launa og aukinna réttinda.

Völd færðust þó ekki skyndilega frá landeigendaaðlinum til bænda og almennings. Valdhafar Evrópuríkja reyndu að endurreisa fyrra ástand og tryggja að aðallinn hefði nægt vinnuafl. Þeir settu því lög sem festu laun við það sem þau höfðu verið fyrir svartadauða. Árið 1349 skylduðu ensk lög verkafólk til að þiggja sömu laun og höfðu verið greidd árið 1346. Tveimur árum síðar skylduðu ensku lögin Statute of Labourers frá 1351 allt atvinnulaust og vinnufært fólk undir sextugu til að taka þeirri vinnu sem því bauðst. Sambærileg lög voru sett annars staðar í Evrópu.

Í bæjum var einnig skortur á vinnuafli og því var oft slakað á kröfum um að handverksfólk þyrfti aðild að gildi til að mega stunda iðn sína. Það auðveldaði aðkomufólki að hefja handverksframleiðslu. Gildismeistarar styttu oft námstíma lærlinga til að laða vinnufúsa unga menn að verkstæðum sínum. Sömu meistarar breyttu þó jafnframt reglum gildanna þannig að aðeins synir og tengdasynir starfandi meistara gætu sjálfir orðið meistarar. Framtakssamur bóndi gat því ef til vill komist að sem lærlingur í iðngrein en gat ekki náð æðsta stigi hennar og orðið sjálfstæður meistari eða vinnuveitandi annarra.

Bændur höfðu öðlast sterkari samningsstöðu og reiddust tilraunum aðalsins til að takmarka efnahagsleg tækifæri þeirra. Þeir hófu uppreisnir sem grófu enn frekar undan lénsskipulaginu með því að draga hefðbundin forréttindi lénsherranna í efa. Í þessum alþýðuuppreisnum tóku ekki aðeins bændur þátt heldur einnig kaupmenn, handverksfólk og annað alþýðufólk. Þeirra á meðal voru Jacquerie-uppreisnin í Norður-Frakklandi árið 1358 — en Jacquerie er franskt orð yfir flík sem tengdist bændum og bændauppreisnum — og enska bændauppreisnin árið 1381. Þótt landeigendayfirstéttin hefði að lokum betur í flestum þessara átaka breyttist hlutverk hennar hratt. Færra fólk vann jarðirnar og aflaði landeigendum tekna og því dróst samanlagður auður þeirra verulega saman. Völd aðalsmanna og landeigenda á hverjum stað viku jafnframt fyrir öflugri einvöldum og vaxandi borgarhagkerfum sem stuðluðu að vexti bæja og borga.

Dauði margra klerka í svartadauða varð auk þess til þess að einvaldar reiddu sig í auknum mæli á kaupmannastéttina við störf sem kröfðust menntunar. Vaxandi vægi kaupmanna og aukin miðstýring konungsvalds drógu smám saman úr hefðbundnum forréttindum og valdheimildum landeigendayfirstéttarinnar. Sum svæði álfunnar voru áfram valddreifð og sundruð í fjölmörg furstadæmi, einkum þýsku lönd Heilaga rómverska ríkisins. Undir lok fjórtándu aldar höfðu England og Frakkland hins vegar tekið að leggja grunn að miðstýrðum þjóðríkjum nútímans og draga til sín völd aðalsins.

Hundrað ára stríðið stuðlaði einnig að uppgangi miðstýrðra konungsríkja og minnkandi völdum aðalsins. Átökin styrktu nývaknaðar hugmyndir um þjóðarvitund, breyttu eðli hernaðar og drógu úr hefðbundnu hernaðarhlutverki aðalsmanna sem dýrt þjálfaðra og vel búinna riddaraliðsforingja. Ný vopn og hernaðaraðferðir gerðu riddaraliðsheri lénstímans nánast úrelta, því stórir atvinnuherir í fastri þjónustu einvalda gátu sigrað riddara á hestbaki með langbogum. Hin nýja gerð hernaðar gróf þannig undan hefðbundnum forréttindum og virðingu yfirstéttar lénssamfélagsins. Vöxtur atvinnuherja gaf bændum einnig kost á félagslegum hreyfanleika, því þeir gátu aflað reglulegra launa fyrir herþjónustu og jafnframt fengið hlutdeild í herfangi.

Að lokum leiddi samspil fólksfækkunar, breyttra hernaðarhátta og samþjöppunar konungsvalds til endaloka lénsskipulagsins. Þótt djúpstæður félagslegur ójöfnuður héldi áfram eftir hnignun þess tóku aukin tækifæri til félagslegs hreyfanleika og tilkoma miðstýrðra stjórnsýslukerfa konungsvaldsins að draga úr stéttaskiptingu lénssamfélagsins milli almennings, ánauðugra leiguliða, aðalsmanna og auðugustu landeigendanna.

Trúarlegar breytingar

Kóraninn og hadíþurnar, skráðar athafnir og ummæli Múhameðs, voru áfram meginundirstaða allra greina íslams. Ólíkar túlkanir á helgisiðum og hlutverki dulrænnar reynslu mótuðu þó í auknum mæli hinar fjölmörgu greinar trúarinnar. Súfismi, dulræn grein íslams sem kom fyrst fram á áttundu öld, fléttaðist sérstaklega inn í daglegt trúarlíf. Hann gat birst með ýmsum hætti, en áhersla hans á innri, persónulega íhugun og tengsl hins trúaða við hið guðlega varð sérlega aðlaðandi á tímum óstöðugleika og óvissu eftir fall Il-khan-ríkisins.

Undir lok fjórtándu aldar voru flestir íbúar svæðisins frá Norður-Afríku til austurhluta Persíu múslimar. Fjölbreytileiki tungumála og menningar einkenndi þetta samfélag trúaðra í síauknum mæli. Sameiginleg söguleg hefð og grundvallartrúarkenningar sköpuðu þó einingu og samheldni, ásamt félagsnetum, skólum og moskum hinna trúuðu. Samheldnin og áframhaldandi vöxtur gerðu íslam kleift að breiðast út til Afríku sunnan Sahara og Suðaustur-Asíu og lögðu grunn að auknu áhrifavaldi múslima á fimmtándu öld.

Á meðan íslam breiddist út um Mið- og Suður-Asíu einbeitti Kína sér að því að endurheimta trúarlegar og heimspekilegar hefðir sínar eftir áralöng yfirráð Mongóla. Ming-tímabilið varð því tími sjálfsskoðunar og einangrunar. Zhu Di tók sér keisaraheitið Yongle-keisari og ríkti frá 1402 til 1424 sem þriðji keisari Ming-ættarinnar. Hann endurreisti helgisiði og fræðastarf sem byggðust á konfúsíanisma með því að fjármagna samningu gríðarstórrar alfræðibókar sem hafði að geyma ritverk þúsunda konfúsískra fræðimanna. Konfúsíanismi var iðkaður samhliða búddisma og daóisma í Kína undir stjórn Ming-ættarinnar og féll vel að þessum hefðum fremur en að keppa við þær.

Á sama tíma komu brestir í undirstöður kristninnar, helstu trúarhefðar Vestur-Evrópu. Undir lok fjórtándu aldar höfðu valdkreppur tengdar páfastólnum í Avignon og klofningnum mikla í vestri stórskaðað orðspor páfastólsins og fengið marga til að efast um guðrækni og heilindi kirkjunnar. Eftir að klofningnum mikla lauk var reynt að eyða slíkum efasemdum með kirkjuþingahreyfingunni, sem vildi færa kirkjuþingum klerka aukin völd á kostnað páfa. Hreyfingin vakti nokkra von um að unnt væri að endurbæta kirkjuna innan frá en mætti harðri andstöðu páfa sem kröfðust óskoraðs æðsta valds.