16.3 Svartidauði frá austri til vesturs
16.3 Svartidauði frá austri til vesturs
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta:
Ímyndaðu þér heim þar sem læknisfræðin stóð algerlega varnarlaus gagnvart sjúkdómi sem gat orðið fólki að bana á fáeinum klukkustundum. Bóluefni og sýklalyf höfðu ekki enn verið uppgötvuð og hvorki var vitað að sýklar væru til né hvaða hlutverki þeir gegndu í smiti. Þótt ýmsar meðferðir væru til báru þær takmarkaðan árangur og læknisfræðileg þekking var misjafnlega útbreidd eftir landsvæðum og þjóðfélagsstéttum. Varnir gegn veikindum fólust stundum í bænahaldi, spásögnum og ilmi blóma og krydda sem talinn var veita vernd. Þeir fáu sem höfðu ráð á að flýja þéttbýlið leituðu hælis í sveitum. Þannig var umhorfs við Miðjarðarhaf og í Afró-Evrasíu um miðja fjórtándu öld þegar kýlapestin herjaði á Mið-Asíu, Mið-Austurlönd, Norður-Afríku og Evrópu.
Eftir að fyrsta pestarbylgjan hafði gengið yfir á sjötta áratug fjórtándu aldar blossaði pestin nokkrum sinnum upp aftur á síðari hluta aldarinnar. Henni var aldrei útrýmt að fullu, þótt síðari bylgjur yrðu ekki jafn mannskæðar og upphaflegi faraldurinn. Undantekningar voru plágan mikla í Lundúnum á sjöunda áratug sautjándu aldar og sérlega skæður faraldur sem hófst í Kína árið 1894. Pestarfaraldrar hafa komið upp á síðari tímum í hlutum Asíu, Afríku og Rómönsku Ameríku, en eftirlit, forvarnir, snemmgreining og sýklalyfjameðferð eru enn áhrifaríkustu leiðirnar til að hefta útbreiðslu sjúkdómsins.
Uppruni og útbreiðsla kýlapestarinnar
Kýlapest er algengasta afbrigði sjúkdómsins sem bakterían Yersinia pestis veldur. Hún myndar egglaga bólgur, svonefnd kýli, við eitla hins sýkta í nára, handarkrikum og efri hluta háls. Önnur einkenni eru hiti, ógleði, uppköst, liðverkir og almenn vanlíðan. Á miðöldum lést yfirgnæfandi meirihluti sjúklinga innan þriggja daga. Kýlapestarfaraldurinn hafði víðtæk efnahagsleg, pólitísk, félagsleg og menningarleg áhrif um alla Afró-Evrasíu og varð þekktur sem svartidauði. Heitið vísaði til vefja sem sjúkdómurinn sverti en tók einnig að tákna óttann og ugginn sem fylgdi sjúkdómi með 30 til 80 prósenta dánartíðni. Það er mun hærra hlutfall en í mannskæðustu bólusóttar-, inflúensu- og mænusóttarfaröldrum nútímans. Kýlapest smitaðist ekki milli manna, en rottuflær urðu mikilvægir smitberar sem fluttu pestarbakteríuna milli lífvera.
Svartrottur voru meðal heppilegustu hýsildýra flónna sem báru pestina. Þær voru sjálfar mjög næmar fyrir sjúkdómnum og gátu leynst innan um vörur í verslunarlestum og kaupskipum. Kýlapestartilfellum fjölgaði þegar rotturnar dreifðust eftir alþjóðlegum siglinga- og verslunarleiðum silkiveganna og Miðjarðarhafsins og tóku sér bólfestu í þéttskipuðum híbýlum bæja og borga. Auknir fólksflutningar juku enn frekar útbreiðslu pestarinnar. Fyrst fóru mongólsku herirnir um gríðarlegar vegalengdir og báru óafvitandi með sér lítil spendýr sem leyndust meðal matarbirgða þeirra. Síðan dreifðist sjúkdómurinn lengra og í nýjar áttir vegna þess að Mongólar tryggðu kaupmönnum og öðrum langferðamönnum vernd á tímum Pax Mongolica. Loks sköpuðu þeir sem neyddust til að yfirgefa heimili sín vegna hungursneyðar og umhverfisbreytinga enn eina smitleiðina.
Flær sem báru pestina kusu yfirleitt að nærast á litlum nagdýrum á borð við rottur og múrmeldýr. Þegar nagdýrahýslar þeirra féllu fyrir pestinni bitu þær hins vegar næsta mann. Tvö enn banvænni afbrigði sjúkdómsins komu fram á fjórtándu öld: lungnapest og blóðpest. Lungnapest sýkti lungun beint og barst milli manna með hósta; dánartíðnin var 95 til 100 prósent. Blóðpest stafaði af því að pestarbakteríur bárust beint út í blóðrásina. Hún var undantekningarlaust banvæn og virtist, að sögn samtímaheimildarmanna, verða fólki að bana innan nokkurra klukkustunda frá fyrstu einkennum. Sagnfræðingar töldu um áratugaskeið að pestin hefði einkum breiðst út í einu afbrigði, sem kýlapest, og í eina átt, frá austri til vesturs. Ný gögn benda þó æ eindregnar til mun fjölbreyttara útbreiðslumynsturs.
Þótt menn á mörgum þeirra svæða sem pestin herjaði á gerðu sér að lokum grein fyrir því að hún væri smitandi voru smitleiðirnar ekki þekktar í fyrstu. Sumir litu á faraldurinn sem refsingu Guðs en aðrir töldu að sjaldgæf staða reikistjarnanna hefði skapað eitraðar aðstæður í andrúmslofti jarðar. Enn aðrir kenndu erlendum ferðamönnum, trúarlegum minnihlutahópum eða flækingum um. Örvæntingin sem linnulaus ásókn pestarinnar vakti leiddi oft til þess að jaðarsettir hópar voru gerðir að blórabögglum, einkum í Evrópu.
Margir sagnfræðingar hafa einblínt nær eingöngu á áhrif svartadauða á Evrópu og gengið út frá því að önnur svæði hafi orðið fyrir litlum áhrifum. Norður- og Suður-Ameríka og Ástralía sluppu raunar alveg vegna landfræðilegrar einangrunar. Á öðrum svæðum, svo sem á Indlandsskaga, voru faraldrarnir tiltölulega vægir. Nú vitum við þó að sjúkdómurinn lagðist á stóran hluta Asíu, Mið-Austurlanda, Evrópu og Norður-Afríku og hugsanlega einnig á sum svæði Afríku sunnan Sahara þar sem nú eru Gana, Nígería, Búrkína Fasó og Eþíópía. Nýjar vísindalegar aðferðir á borð við erfðaprófanir benda jafnframt eindregið til þess að pestin hafi þróast mun fyrr en sagnfræðingar nútímans höfðu talið. Sú útbreiðsla sem best er skjalfest fylgdi alþjóðlegum verslunarleiðum á sjó og landi á fimmta áratug fjórtándu aldar. Árið 1409 var pestin komin til hafnarborga í verslunarneti Indlandshafs í Austur-Afríku (mynd 16.13). Hvar sem svartidauði fór skildi hann eftir sig mannfjöldahrun og langvarandi skaða á félagslegum og efnahagslegum tengslanetum. Við það bættust samanlögð áhrif róttækra loftslagsbreytinga, uppreisna og uppskerubrests sem höfðu gengið á undan pestinni víða í Afró-Evrasíu í upphafi fjórtándu aldar.
Svartidauði í Asíu og Norður-Afríku
Þótt ekki sé vitað nákvæmlega hvenær svartidauði barst til Kína er fyrst getið um mannskæðan faraldur í kínverskum sagnaritum frá árunum 1331 til 1334. Skýrslur kínversku keisaralegu siglingatollþjónustunnar, sem teknar voru saman seint á nítjándu öld, benda til þess að um þrettán milljónir manna hafi farist í þessum banvæna faraldri. Í augum íbúa Kína virtust hörmungarnar líklega boða að umboð himinsins yrði tekið af valdhöfum Yuan-ættarinnar. Líta mátti á faraldra, þurrka og aðrar hamfarir sem fyrirboða vanþóknunar guðdómsins og merki um að valdhafi hefði glatað guðlegum stuðningi.
Eftir að hafa herjað á Kína barst pestin áfram vestur á bóginn eftir verslunarleiðum á landi og sjó og lagðist að lokum á stóran hluta Mið-Austurlanda. Il-khan-ríkið reiddi sig mjög á verslunarnet silkiveganna og var sérlega berskjaldað þegar pestin rauf tengsl milli verslunarsamfélaganna. Ríkið átti jafnframt í langvinnum átökum við Gullna hordið, keppinaut sinn í norðri, og var í sárum eftir innrás, deilur fylkinga og fráfall Abu Sa’id Bahadur Khan árið 1335, hugsanlega úr pestinni. Hrikaleg áhrif pestarinnar á viðskipti og fólksfækkunin juku enn á hnignun mongólskra yfirráða eftir dauða Abu Sa’id. Borgir á borð við Tabriz í Íran, sem lengi höfðu verið blómlegar verslunarmiðstöðvar, voru að mestu komnar í eyði á fimmta áratug fjórtándu aldar þegar erlendir kaupmenn flúðu og verslun hrundi. Umfang hamfaranna má bera saman við það ef þekktustu alþjóðlegu verslunarmiðstöðvar samtímans, svo sem New York, Tókýó, Lundúnir og Hong Kong, yrðu skyndilega mannlausar draugaborgir.
Hnignun Tabriz kom samtímafólki sannarlega í opna skjöldu, en fáar borgir sluppu þegar sýktar flær bárust auðveldlega með verslunarlestum yfir Mið-Asíu og inn í Mið-Austurlönd. Þótt dánartíðni væri há um öll Mið-Austurlönd byggist stór hluti þekkingar okkar á áhrifum pestarinnar í hinum íslamska heimi á sögulegum heimildum um áhrif hennar á soldánsdæmi mamlúka (1250–1517), þar sem um þriðjungur íbúanna lést.
Verslunarleiðir um óshólma Nílar, sem voru undir stjórn mamlúkavaldhafa með aðsetur í Kaíró, urðu sérlega hart úti. Líkt og í Kína undir Yuan-ættinni magnaðist pestin í Egyptalandi vegna staðbundinna hungursneyða sem röskuðu landbúnaði og ráku marga sveitabændur til stórborga á borð við Kaíró og Alexandríu í leit að ófaglærðri launavinnu. Í þéttbýlinu voru þeir mun líklegri til að smitast. Hirðingjar svæðisins höfðu lengi vitað að forðast bæri byggð þegar ókennilegir sjúkdómar komu upp og þeim tókst að mestu að komast undan pestinni með því að hörfa út í eyðimörkina. Hluti yfirstéttar mamlúka í Kaíró flúði til sveita norðan borgarinnar árið 1347, en flestir ákváðu að vera um kyrrt og verja virkið gegn hugsanlegum árásum keppinauta. Þar með urðu þeir hins vegar berskjaldaðir fyrir pestinni og dánartíðni meðal þeirra varð há.
Ritgerðir íslamskra fræðimanna frá fimmta áratug fjórtándu aldar varpa nokkru ljósi á viðbrögð hins íslamska heims við þjáningunum. Textarnir áttu að varðveita sögu pestarinnar en veittu einnig læknisfræðilega leiðsögn og ráð um rétta breytni í farsóttum. Læknar gátu hvorki skilgreint sjúkdóminn né læknað hann og því skýrðu pestarritin faraldurinn yfirleitt út frá trúarhugmyndum og ráðleggingum sem sóttar voru í Kóraninn og trúarlög. Pestinni var oftast lýst sem ósmitandi og lesendum sagt að flýja hana ekki. Hún gæti veitt trúföstum múslimum tækifæri til píslarvættis en væri viðvörun sem Guð sendi vantrúuðum.
Aðrir arabískir höfundar samtímans lýstu pestinni sem heimsendahamförum sem stöfuðu af því að rof hefði myndast í hliðinu sem skildi mannkynið frá Gog og Magog, illum öflum sem samkvæmt arfsögnum ógnuðu hinum trúuðu með tortímingu. Þrátt fyrir heimsendablæ þessarar frásagnar einkenndust viðbrögð múslima við pestinni almennt hvorki af heimsendaspám né ofsóknum gegn minnihlutahópum eins og gerðist annars staðar, til dæmis í kristinni Evrópu. Þótt margir hafi án efa flúið pestina þvert á fyrirmæli ritgerðanna lögðu múslimskir höfundar gjarnan áherslu á sameiginleg og öguð viðbrögð sem hvöttu til þess að fólk sætti sig við vilja Guðs.
Margar atvinnugreinar sem áður höfðu blómstrað í borgum soldánsdæmis mamlúka hrundu í pestinni. Bygging madrasa-skóla, moska og grafhýsa jókst hins vegar skyndilega, enda gátu eftirlifendur þannig tjáð þakklæti sitt. Iðnaðarmönnum sem unnu við byggingarnar var því yfirleitt greitt vel fyrir kunnáttu sína. Kryddkaupmenn voru eini annar starfshópurinn sem dafnaði í kjölfar pestarinnar, enda var Egyptaland áfram mikilvæg birgðamiðstöð alþjóðlegrar kryddverslunar. Þegar landbúnaður og verslun í öðrum greinum hrundu lauk gullöld mamlúkavaldhafanna hins vegar skyndilega árið 1341. Mamlúkar héldu völdum til ársins 1517, en hörð átök og þjóðernisdeilur innan veldisins ollu verulegum pólitískum óstöðugleika og leiddu að lokum til falls þess.
Svartidauði í Evrópu
Um leið og pestin tók að valda eyðileggingu í soldánsdæmi mamlúka barst hún einnig til hafna Evrópu með verslunarlestum silkiveganna og kaupskipum sem sigldu um Svartahaf á árunum 1346–1347. Pestin skall á borgunum Astrakhan og Sarai (í Rússlandi nútímans), sem voru undir stjórn Mongóla, þegar þar voru losaðir baggar af múrmeldýrafeldum sem voru fullir af flóm. Síðan barst hún niður Don-fljót og náði til verslunarborgarinnar Caffa (Feodosiya í Úkraínu nútímans) á Krímskaga.
Caffa, innkomustaður pestarinnar til Evrópu, var einnig vettvangur umsáturs Mongóla um genóska kaupmenn sem höfðu leitað skjóls í borginni. Gabriele de Mussis, ítalskur lögbókandi sem varð vitni að umsátrinu, ritaði hryllilega frásögn af tilraunum Mongóla til að skjóta pestarsmituðum líkum inn í borgina. Þótt erfitt sé að staðfesta áreiðanleika sögunnar sýnir hún engu að síður að menn töldu lík geta verið smituppsprettur, þótt hlutverk örvera væri enn óþekkt. Líklegast er þó að rottur með sýktar flær hafi borið pestina til Caffa óháð umsátri Mongóla. Caffa hafði lengi verið mikilvæg stjórnsýslumiðstöð genóskrar verslunar og höfnin var ein helsta miðstöð kaupmennsku.
Frá Caffa barst pestin til Ítalíu sumarið 1347 þegar rottur sem báru hana komust um borð í skip sem sigldu yfir Svartahaf, um Dardanellasund og áfram til hafnanna í Messína og Genúa. Þaðan barst sjúkdómurinn til hafnarinnar í Marseille og dreifðist inn í Evrópu eftir fljótum, stígum og vegum. Allt að tuttugu og fjórar milljónir manna kunna að hafa látist, eða um 30 prósent af þáverandi íbúum álfunnar.
Pestin barst til Evrópu eftir samdráttarskeið í efnahagslífinu sem fylgdi röð hungursneyða og uppskerubrests fyrr á fjórtándu öld. Í upphafi aldarinnar höfðu fólksfjölgun og hlutfallsleg minnkun framleiðni í landbúnaði valdið efnahagskreppu og versnandi lífskjörum allra nema þeirra forréttindamestu. Lækkandi laun skertu ráðstöfunarfé yfirgnæfandi meirihluta þeirra sem stóðu neðst í efnahagslegu stigveldi og leiddu til lakara mataræðis og útbreiddrar vannæringar. Löngu áður en pestin barst á fimmta áratug aldarinnar hafði efnahagshnignun og lélegt mataræði árum saman leikið íbúa Evrópu grátt. Það kann að hafa veikt ónæmiskerfi þeirra og gert suma berskjaldaðri fyrir smitsjúkdómum.
Auk lýðfræðilegra og efnahagslegra áhrifa svartadauða tóku listræn og bókmenntaleg tjáningarform miklum breytingum vegna eyðileggingar pestarinnar. Í myndlist vakti nálægð dauða og rotnunar mikinn ótta og leiddi til nýrrar áherslu á raunsæi og stef um hjálpræði og dauðleika. Hrollvekjandi myndir af dánarbeðum og dansandi beinagrindum urðu áberandi áminningar um óumflýjanleika dauðans og óttann við helvíti og fordæmingu (mynd 16.14). Myndtákn dauðans endurspegluðu sameiginlegt menningarlegt áfall af völdum pestarinnar en minntu fólk jafnframt kröftuglega á að fagna lífinu andspænis dauðanum.
Miðaldahöfundar reyndu einnig að skilja svartadauða með því að skrá reynsluna af því að lifa í heimsfaraldrinum og kanna stef um hverfulleika og dauðleika. Í hinu fræga smásagnasafni Giovanni Boccaccio, Tídægru, dvelur til dæmis skáldaður hópur ungra karla og kvenna í sveitasetri utan Flórens til að leita skjóls fyrir pestinni og styttir sér stundir með sögum um ást, missi og hverfulleika gæfunnar. Tídægra beinir einnig sjónum að víðtækari félagslegum viðbrögðum við mannfjöldahruni pestarinnar, svo sem auknu vægi kaupmanna vegna áframhaldandi vaxtar heimsviðskipta og minnkandi trausti fólks á kristinni kirkju Evrópu.
Þótt kristna kirkjan væri mörgum áfram uppspretta andlegrar huggunar meðan svartidauði gekk yfir spönnuðu viðbrögð samfélagsins í Evrópu miðalda allt frá aukinni guðrækni og nautnahyggju til uppgjafar gagnvart óumflýjanlegum dauðanum. Þeir sem höfðu efni á flúðu þéttsetnar borgir en flestir höfðu ekki tök á því. Borgir miðalda í Evrópu voru áfram gróðrarstíur smits þrátt fyrir tilraunir sumra ítalskra borga til að koma á sóttkví og ferðatakmörkunum. Sumar borgir lokuðu mörkuðum og bönnuðu samkomur við jarðarfarir en aðrar kröfðust þess að smitaðir yrðu fluttir á pestarsjúkrahús. Læknar þekktu ekki sýklakenningu um smit og gátu því hvorki skýrt pestina til fulls né ráðið niðurlögum hennar. Aldalöng reynsla af læknisfræðilegum athugunum varð þó til þess að margir reyndu aðferðir sem höfðu nýst í öðrum farsóttum. Margir trúaðir skildu ekki hvernig eða hvers vegna sjúkdómurinn breiddist út og leituðu því til klerkastéttarinnar. Klerkar létust einnig í áður óþekktum mæli, einkum vegna þess að þeir önnuðust sjúka, en gátu ekki heldur stöðvað linnulaust mannfall af völdum pestarinnar.
Þótt sumir kenndu jarðskjálftum, stjörnuspekilegum öflum eða eitruðum þokum um pestina voru flestir íbúar kristinnar Evrópu sammála um að hún væri merki um vanþóknun Guðs. Í sumum bæjum var talið að hreinsa þyrfti samfélagið af „siðferðilega mengandi fólki“, svo sem vændiskonum og betlurum. Þessi hugmynd varð einnig til þess að gyðingar voru gerðir að blórabögglum og ranglega sakaðir um að valda pestinni með því að eitra brunna. Þótt samfélög gyðinga þjáðust einnig af pestinni sættu þeir víðtækum ofsóknum sem mögnuðust sums staðar upp í fjöldamorð (mynd 16.15). Þeir sem ofsóttu jaðarsetta hópa voru knúnir áfram af refsiboðskap og kreddutrú síðmiðaldakristninnar. Þeir reyndu að friða Guð með því að reisa kirkjur, koma á dýrkun pestardýrlinga á borð við heilagan Roche og elta uppi trúvillinga og utangarðsfólk sem þeir töldu hafa vakið vanþóknun Guðs.
Örvæntingin og ofstækið sem mótuðu sum viðbrögð við pestinni í Evrópu miðalda birtust ef til vill skýrast með tilkomu sjálfspíslara. Þeir trúðu að með því að hýða sig opinberlega gætu þeir friðþægt fyrir syndir mannkyns og mildað refsingu Guðs. Hugmyndin kom fram í Austur-Evrópu og festi rætur í Þýskalandi. Þaðan fóru sjálfspíslararnir milli bæja, fluttu iðrunarvers og börðu sig með leðursvipum þar til blæddi úr þeim. Bæjarbúar tóku þeim yfirleitt fagnandi í von um að þeir gætu bundið enda á pestarfaraldurinn. Stundum varð málflutningur þeirra gyðingfjandsamlegur og þeir sökuðu gyðinga um að hafa valdið pestinni til að tortíma hinum kristna heimi. Sjálfspíslararnir voru virkir víða um Evrópu á fyrstu árum faraldursins og kunna jafnvel að hafa dreift sjúkdómnum með sýktu blóði sínu. Hreyfingin varð þó sífellt róttækari og árið 1349 fordæmdi Klemens VI páfi hana formlega. Á fimmtándu öld hvarf hún síðan af sjónarsviðinu.
Pestin hafði langvarandi efnahagslegar og lýðfræðilegar afleiðingar á öllum þeim svæðum sem hún náði til. Íbúum fækkaði víða og sjúkdómurinn blossaði ítrekað upp á fjórtándu og fimmtándu öld. Gamlar trúarhugmyndir voru dregnar í efa og rótgróið félagslegt stigveldi tók breytingum vegna hins mikla mannfalls. Dánartíðni var yfirleitt hæst meðal bænda, verkafólks og þeirra sem stóðu neðst í félags- og efnahagslegu stigveldi. Hjá þeim sem lifðu af leiddi mikill skortur á vinnuafli þó til þess að sumar atvinnugreinar liðu undir lok en starfsskilyrði bötnuðu í öðrum. Hinir bágstöddu tóku að efast um að yfirstéttir samfélagsins nytu sérstakrar hylli Guðs, eins og stigveldishugmyndir samtímans boðuðu. Fólk úr efri stéttunum féll einnig fyrir pestinni og brást skyldu sinni til að annast þá sem það bar ábyrgð á.