2525 Keynesíska sjónarhornið

25.4 Keynesíska sjónarhornið á markaðsöfl

Námsmarkmið

Útskýrðu keynesíska sýn á markaði og þjóðhagslegan samhæfingarvanda
Metið möguleika og takmarkanir stöðugleikastefnu hins opinbera

Frá upphafi keynesískrar hagfræði á fjórða áratug 20. aldar hefur verið deilt um hlutverk hins opinbera í hagstjórn. Kreppan mikla sýndi að markaðshagkerfi getur búið við langvarandi atvinnuleysi og vannýtta framleiðslugetu. Sumir sem kenndu sig við keynesíska stefnu vildu víðtæka áætlanagerð, en sú afstaða leiðir ekki sjálfkrafa af greiningu Keynes á heildareftirspurn.

Keynes greindi þjóðhagslegan samhæfingarvanda frá daglegri ráðstöfun á einstökum mörkuðum. Verðkerfi getur miðlað upplýsingum og ráðstafað auðlindum, en samt getur fyrirhuguð heildareftirspurn verið of lítil til að nýta vinnuafl og fjármagn með sjálfbærum hætti. Stöðugleikastefna þarf því ekki að fela í sér verðstýringu, þjóðnýtingu eða beina stjórn fyrirtækja. Hún getur beinst að eftirspurn, fjármálakerfi og sjálfvirkum sveiflujöfnurum.

Framkvæmd keynesískrar hagstjórnar vekur erfiðar spurningar. Möguleg framleiðsla og framleiðslubil eru metin með óvissu og endurskoðuð síðar. Skattar, tilfærslur og opinber kaup hafa ólíka margfaldara, tímatöf og dreifingaráhrif. Pólitískar tafir geta valdið því að aðgerð kemur of seint, og framboðsáfall verður ekki leyst með eftirspurn einni. Keynesísk greining er sérstaklega gagnleg fyrir skammtímasveiflur við tregu verði og launum, en þarf að tengjast greiningu á væntingum, framboði og langtímahagvexti.

Tengjum við raunveruleikann

Samdrátturinn vegna heimsfaraldursins og keynesíska sjónarhornið

Samdrátturinn 2020 var bæði heilbrigðis-, framboðs- og eftirspurnaráfall. Veiran olli veikindum og dauðsföllum, en sóttvarnir og sjálfviljug hegðunarbreyting takmörkuðu jafnframt þjónustu, ferðalög og vinnu. Ólíkt fjármálakreppunni 2007–2009 var upphafið ekki sprungin húsnæðisbóla, þótt fjárhagsstaða heimila, fyrirtækja og hins opinbera mótaði afleiðingarnar.

Í apríl 2020 voru yfir 20 milljónir Bandaríkjamanna atvinnulausar. Atvinnumissir, lokanir, heilbrigðisótti og óvissa drógu samtímis úr neyslu og fjárfestingu; ekki er rétt að skýra allt eftirspurnarfallið sem afleiðingu atvinnuleysis eins. Alríkisstjórnin studdi heimili, fyrirtæki og lægri stjórnsýslustig með lánum, tilfærslum og atvinnuleysisbótum, auk þess sem peningastefna var rýmkuð. Batinn síðar árið 2020 endurspeglaði bæði stuðningsaðgerðir og enduropnun, en áhrifin voru ójöfn milli geira og fólks.

Keynesískt sjónarhorn réttlætti stuðning við tekjur og heildareftirspurn meðan slaki var mikill. Eftirspurnarstuðningur gat þó ekki einn upprætt veiruna, endurheimt vinnuframboð eða leyst aðfangaskort. Mat á aðgerðum verður því að greina tímabil og áfallaleiðir: það sem var viðeigandi við lokanir og fjöldaatvinnuleysi gat orðið of þensluhvetjandi þegar framboð tók hægar við sér. Dæmið sýnir mörk einfaldrar eftirspurnargreiningar.