1919 Sjónarhorn þjóðhagfræðinnar

19.3 Þróun VLF að raunvirði yfir tíma

Námsmarkmið

Að loknum þessum kaflahluta átt þú að geta:

útskýrt samdráttarskeið, kreppur, hápunkta og botna hagsveiflunnar
metið hvers vegna mikilvægt er að fylgjast með þróun VLF að raunvirði yfir tíma

Þegar fréttir greina frá hagvexti er yfirleitt átt við prósentubreytingu vergrar landsframleiðslu (VLF) að raunvirði. Fjórðungsbreyting er oft birt á árstakti: reiknað er hversu mikil breytingin yrði ef sami hraði héldist í heilt ár. Árstakturinn er því ekki mæld breyting alls ársins og getur ýkt skammtímasveiflur.

Þetta línurit sýnir breytingu VLF að raunvirði yfir tíma. Lóðrétti ásinn sýnir VLF að raunvirði í milljörðum Bandaríkjadala á verðlagi 2012, frá 0 til 20.000 í 2.000 milljarða bilum; 20.000 milljarðar jafngilda 20 billjónum Bandaríkjadala. Lárétti ásinn sýnir árin 1930 til 2020. Árið 1930 var VLF að raunvirði um 1.000 milljarðar, eða ein billjón Bandaríkjadala. Hún jókst með tímanum í meira en 18.000 milljarða, eða 18 billjónir Bandaríkjadala, árið 2020. — **Mynd 19.10.** VLF Bandaríkjanna að raunvirði var um 18,4 billjónir Bandaríkjadala árið 2020, mæld á verðlagi 2012. Eftir leiðréttingu fyrir verðbólgu sýna gögnin að framleiðsla vöru og þjónustu var nær tuttuguföld á við framleiðsluna árið 1930. Heimild: Efnahagsgreiningarstofa Bandaríkjanna (BEA).

Mynd 19.10 sýnir að VLF Bandaríkjanna að raunvirði hefur aukist til langs tíma en dregist saman um skemmri skeið. Verulegur samdráttur í raunvirði VLF nefnist samdráttarskeið. Langt og djúpt samdráttarskeið getur talist kreppa. Á myndinni sjást heimskreppan mikla á fjórða áratug tuttugustu aldar, samdrátturinn mikli 2008–2009 og snarpur samdráttur vegna kórónuveirufaraldursins árið 2020.

VLF að raunvirði er mikilvægur mælikvarði á umsvif í hagkerfinu. Hún tengist meðal annars atvinnustigi og atvinnuleysi. Þegar framleiðsla eykst fjölgar störfum að jafnaði, en sambandið er hvorki fullkomið né samstundis.

Samdráttur getur haft mikinn mannlegan kostnað. Minni framleiðsla og eftirspurn leiða oft til fækkunar starfa eða styttri vinnutíma. Atvinnumissir skerðir tekjur og getur haft víðtæk áhrif á líðan og fjölskyldur. Þau sem halda starfi geta einnig orðið fyrir hægari launaþróun eða launalækkun.

Tafla 19.7 sýnir samdrátt og þenslu í bandaríska hagkerfinu frá 1900. Hápunktur er efsti punktur hagsveiflunnar áður en samdráttur hefst; botn er lægsti punkturinn áður en bati tekur við. Samdráttarskeið nær frá hápunkti til botns og þensluskeið frá botni til næsta hápunkts. Ferlið í heild nefnist hagsveifla. Þenslan frá júní 2009 til febrúar 2020 stóð í 128 mánuði og var sú lengsta sem NBER hafði skráð. Kórónuveirufaraldurinn batt enda á hana. Samdrátturinn frá febrúar til apríl 2020 var aðeins tveir mánuðir og því sá stysti í skránni, þótt hann hafi verið óvenju snarpur. Samdrátturinn mikli frá desember 2007 til júní 2009 stóð hins vegar í 18 mánuði.

Botn	Hápunktur	Mánuðir samdráttar	Mánuðir þenslu
desember 1900	september 1902	18	21
ágúst 1904	maí 1907	23	33
júní 1908	janúar 1910	13	19
janúar 1912	janúar 1913	24	12
desember 1914	ágúst 1918	23	44
mars 1919	janúar 1920	7	10
júlí 1921	maí 1923	18	22
júlí 1924	október 1926	14	27
nóvember 1927	ágúst 1929	23	21
mars 1933	maí 1937	43	50
júní 1938	febrúar 1945	13	80
október 1945	nóvember 1948	8	37
október 1949	júlí 1953	11	45
maí 1954	ágúst 1957	10	39
apríl 1958	apríl 1960	8	24
febrúar 1961	desember 1969	10	106
nóvember 1970	nóvember 1973	11	36
mars 1975	janúar 1980	16	58
júlí 1980	júlí 1981	6	12
nóvember 1982	júlí 1990	16	92
mars 1991	mars 2001	8	120
nóvember 2001	desember 2007	8	73
júní 2009	febrúar 2020	18	128
apríl 2020	Ekki ákvarðað	2	Ekki ákvarðað

Bandaríska rannsóknastofnunin National Bureau of Economic Research (NBER) tímasetur hápunkta og botna hagsveiflunnar. Dagsetning botns merkir að samdrætti umsvifa sé lokið samkvæmt skilgreiningu nefndarinnar; hún merkir ekki að framleiðsla, störf eða tekjur hafi þegar náð fyrra hámarki. Áhrif alvarlegs samdráttar geta því varað lengur.