6.1 Leggið saman og dragið frá margliður – Grunnatriði algebru, 2. útgáfa (IS) | Námsgögn
66 Margliður
6.1 Leggið saman og dragið frá margliður
6.1 Leggið saman og dragið frá margliður
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta eigið þið að geta:
borið kennsl á margliður, einliði, tvíliði og þríliði
ákvarðað stig margliða
lagt saman og dregið frá einliði
lagt saman og dregið frá margliður
reiknað gildi margliðu fyrir gefið gildi
Berið kennsl á margliður, einliði, tvíliði og þríliði
Þið hafið lært að liður er fasti eða margfeldi fasta og einnar eða fleiri breyta. Fastinn kallast stuðull. Liður af gerðinni , þar sem er fasti og heil tala sem er ekki neikvæð, kallast einliður. Dæmi um einliði eru .
Einliður, eða tveir eða fleiri einliðir tengdir með samlagningu eða frádrætti, mynda margliðu. Sumar margliður bera sérstök heiti eftir fjölda liða. Einliður hefur nákvæmlega einn lið, tvíliður tvo liði og þríliður þrjá liði. Margliður með fleiri en þrjá liði bera engin sérstök heiti.
Hér eru nokkur dæmi um margliður.
Athugið að sérhver einliður, tvíliður og þríliður er einnig margliða. Þetta eru sérstakir meðlimir í „fjölskyldu“ margliða og bera því sérstök heiti. Við notum orðin einliður, tvíliður, og þríliður um þessar sérstöku margliður en köllum allar hinar einfaldlega margliður.
Dæmi 6.1
Ákvarðið hvort hver margliða sé einliður, tvíliður, þríliður eða annars konar margliða.
ⓐ
ⓑ
ⓒ
ⓓ
ⓔ
Lausn
Margliða
Fjöldi liða
Gerð
ⓐ
4 y2 − 8 y − 6
3
Þríliður
ⓑ
−5 a4 b2
1
Einliður
ⓒ
2 x5 − 5 x3 − 9 x2 + 3 x + 4
5
Margliða
ⓓ
13 − 5 m3
2
Tvíliður
ⓔ
q
1
Einliður
Ákvarðið stig margliða
Veldisvísar breytunnar ákvarða stig margliðu og stig liða hennar.
Sá einliður sem hefur enga breytu heldur aðeins fasta er sértilvik. Stig fasta er 0—hann hefur enga breytu.
Skoðum nokkrar margliður til að sjá hvernig þetta virkar. Við förum skref fyrir skref, byrjum á einliðum og höldum síðan áfram að margliðum með fleiri liðum.
Margliða er á staðalformi þegar liðir hennar eru ritaðir í lækkandi röð eftir stigi. Venjið ykkur á að rita liðinn með hæsta stigið fyrst.
Dæmi 6.2
Finnið stig eftirfarandi margliða.
ⓐ
ⓑ
ⓒ
ⓓ
ⓔ
Lausn
ⓐ Veldisvísir y er einn. y = y1
10 y Stigið er 1.
ⓑ Hæsta stig allra liðanna er 3.
4 x3 − 7 x + 5 Stigið er 3.
ⓒ Stig fasta er 0.
−15 Stigið er 0.
ⓓ Hæsta stig allra liðanna er 2.
−8 b2 + 9 b − 2 Stigið er 2.
ⓔ Hæsta stig allra liðanna er 3.
8 x y2 + 2 y Stigið er 3.
Leggið saman og dragið frá einliði
Þið hafið lært að einfalda stæður með því að sameina samkynja liði. Munið að samkynja liðir verða að hafa sömu breytur með sömu veldisvísum. Þar sem einliðir eru liðir jafngildir samlagning og frádráttur einliða því að sameina samkynja liði. Ef einliðirnir eru samkynja sameinum við þá með því að leggja stuðlana saman eða draga þá frá.
Dæmi 6.3
Leggið saman: .
Lausn
25 y2 + 15 y2
Sameinið samkynja liði.
40 y 2
Dæmi 6.4
Dragið frá: .
Lausn
16 p − ( −7 p )
Sameinið samkynja liði.
23 p
Munið að samkynja liðir verða að hafa sömu breytur með sömu veldisvísum.
Dæmi 6.5
Einfaldið: .
Lausn
c2 + 7 d2 − 6 c2
Sameinið samkynja liði.
−5 c2 + 7 d2
Dæmi 6.6
Einfaldið: .
Lausn
u2 v + 5 u2 − 3 v2
Enga samkynja liði er hægt að sameina.
u2 v + 5 u2 − 3 v2
Leggið saman og dragið frá margliður
Líta má á samlagningu og frádrátt margliða sem samlagningu og frádrátt runu einliða. Leitið að samkynja liðum, það er liðum með sömu breytur og sömu veldisvísa. Víxlreglan gerir okkur kleift að endurraða liðunum svo að samkynja liðir standi saman.
Dæmi 6.7
Finnið summuna:
Lausn
Berið kennsl á samkynja liði.
Endurraðið svo að samkynja liðir standi saman.
Sameinið samkynja liði.
Dæmi 6.8
Finnið mismuninn:
Lausn
Margfaldið inn í svigana og berið kennsl á samkynja liði.
Endurraðið liðunum.
Sameinið samkynja liði.
Dæmi 6.9
Dragið frá .
Lausn
Margfaldið inn í svigana og berið kennsl á samkynja liði.
Endurraðið liðunum.
Sameinið samkynja liði.
Dæmi 6.10
Finnið summuna: .
Lausn
( u2 − 6 u v + 5 v2 ) + ( 3 u2 + 2 u v )
Margfaldið inn í svigann.
u2 − 6 u v + 5 v2 + 3 u2 + 2 u v
Endurraðið liðunum svo að samkynja liðir standi saman.
u2 + 3 u2 − 6 u v + 2 u v + 5 v2
Sameinið samkynja liði.
4 u2 − 4 u v + 5 v2
Dæmi 6.11
Finnið mismuninn: .
Lausn
( p2 + q2 ) − ( p2 + 10 p q − 2 q2 )
Margfaldið inn í svigann.
p2 + q2 − p2 − 10 p q + 2 q2
Endurraðið liðunum svo að samkynja liðir standi saman.
p2 − p2 − 10 p q + q2 + 2 q2
Sameinið samkynja liði.
−10 p q + 3 q2
Dæmi 6.12
Einfaldið: .
Lausn
( a3 − a2 b ) − ( a b2 + b3 ) + ( a2 b + a b2 )
Margfaldið inn í svigann.
a3 − a2 b − a b2 − b3 + a2 b + a b2
Endurraðið liðunum svo að samkynja liðir standi saman.
a3 − a2 b + a2 b − a b2 + a b2 − b3
Sameinið samkynja liði.
a3 − b3
Reiknið gildi margliðu fyrir gefið gildi
Við höfum þegar lært að reikna gildi stæða. Þar sem margliður eru stæður notum við sömu aðferð til að reikna gildi margliðu. Við setjum gefna gildið inn fyrir breytuna og einföldum síðan samkvæmt forgangsröð reikniaðgerða.
Dæmi 6.13
Reiknið gildi þegar
ⓐ
ⓑ
ⓒ
Lausn
ⓐ x = 4
Reiknið veldin.
Margfaldið.
Einfaldið.
ⓑ x = −2
Reiknið veldin.
Margfaldið.
Einfaldið.
ⓒ x = 0
Reiknið veldin.
Margfaldið.
Einfaldið.
Dæmi 6.14
Margliðan gefur hæð bolta sekúndum eftir að honum er sleppt af 250 feta hárri byggingu. Finnið hæðina eftir sekúndur.
Lausn
−16 t2 + 250
Setjið inn t = 2.
−16 ( 2 ) 2 + 250
Einfaldið.
−16 · 4 + 250
Einfaldið.
−64 + 250
Einfaldið.
186
Eftir 2 sekúndur er boltinn í 186 feta hæð.
Dæmi 6.15
Margliðan gefur kostnað í dollurum við að framleiða rétthyrndan kassa. Botn og lok hans eru ferningar með hliðarlengdina x fet og hliðarveggirnir eru y fet á hæð. Finnið kostnaðinn við að framleiða kassa þar sem fet og fet.
Lausn
Einfaldið.
Einfaldið.
Einfaldið.
Það kostar $456 að framleiða kassann.
Verkefni úr hluta 6.1
Æfingin skapar meistarann
Berið kennsl á margliður, einliði, tvíliði og þríliði
Í eftirfarandi verkefnum skuluð þið ákvarða hvort hver margliða sé einliður, tvíliður, þríliður eða annars konar margliða.
1.
ⓐⓑⓒ ⓓ 5 ⓔ
2.
ⓐⓑⓒⓓⓔ 19
3.
ⓐⓑⓒⓓⓔ
4.
ⓐⓑⓒⓓⓔ
Ákvarðið stig margliða
Í eftirfarandi verkefnum skuluð þið ákvarða stig hverrar margliðu.
5.
ⓐⓑⓒⓓⓔ
6.
ⓐⓑⓒⓓⓔ 17
7.
ⓐⓑⓒⓓⓔ
8.
ⓐⓑ 15 ⓒⓓⓔ
Leggið saman og dragið frá einliði
Í eftirfarandi verkefnum skuluð þið leggja einliðina saman eða draga þá frá.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
Leggið saman:
30.
Leggið saman:
31.
Dragið frá .
32.
Dragið frá .
Leggið saman og dragið frá margliður
Í eftirfarandi verkefnum skuluð þið leggja margliðurnar saman eða draga þær frá.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
Dragið frá .
48.
Dragið frá .
49.
Dragið frá .
50.
Dragið frá .
51.
Finnið summu og .
52.
Finnið summu og .
53.
Finnið summu og .
54.
Finnið summu og .
55.
Finnið mismun og .
56.
Finnið mismun og .
57.
Finnið mismun og .
58.
Finnið mismun og .
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
Reiknið gildi margliðu fyrir gefið gildi
Í eftirfarandi verkefnum skuluð þið reikna gildi hverrar margliðu fyrir gefið gildi.
71.
Reiknið gildi þegar:
ⓐⓑⓒ
72.
Reiknið gildi þegar:
ⓐⓑⓒ
73.
Reiknið gildi þegar:
ⓐⓑⓒ
74.
Reiknið gildi þegar:
ⓐⓑⓒ
75.
Málari missir pensil af 75 feta háum palli. Margliðan gefur hæð pensilsins sekúndum eftir að hann féll. Finnið hæðina eftir sekúndur.
76.
Stúlka sleppir bolta fram af kletti niður í sjó. Margliðan gefur hæð boltans sekúndum eftir að honum er sleppt af 250 feta háum kletti. Finnið hæðina eftir sekúndur.
77.
Framleiðandi hljómtækjahátalara hefur komist að því að tekjur af sölu hátalara á p dollara stykkið fást með margliðunni Finnið tekjurnar þegar .
78.
Framleiðandi nýjustu körfuboltaskónna hefur komist að því að tekjur af sölu skóparanna á p dollara parið fást með margliðunni Finnið tekjurnar þegar .
Stærðfræði daglegs lífs
79.
Eldsneytisnýting Eldsneytisnýting bíls, í mílum á gallon, þegar ekið er á hraðanum mílur á klukkustund er gefin með margliðunni . Finnið eldsneytisnýtinguna þegar .
80.
Stöðvunarvegalengd Fjöldi feta sem þarf til að stöðva bíl sem ekið er á hraðanum mílur á klukkustund á þurru, sléttu steinsteyptu yfirborði er gefinn með margliðunni . Finnið stöðvunarvegalengdina þegar .
81.
Leigukostnaður Kostnaður við að leigja teppahreinsivél í daga er gefinn með margliðunni . Finnið kostnaðinn við að leigja vélina í 6 daga.
82.
Hæð skotins hlutar Hæð hlutar sem skotið er upp, mæld í fetum, er gefin með margliðunni þar sem táknar tíma í sekúndum. Finnið hæðina eftir sekúndur.
83.
Umreikningur hitastigs Hitastig í Fahrenheit-gráðum er gefið með margliðunni þar sem táknar hitastig í Celsíusgráðum. Finnið hitastigið í Fahrenheit-gráðum þegar
Ritunarverkefni
84.
Útskýrið með eigin orðum muninn á einlið, tvílið og þrílið.
85.
Útskýrið með eigin orðum muninn á margliðu með fimm liðum og margliðu af stigi 5.
86.
Ariana telur að summan sé . Hvað er rangt við röksemdafærslu hennar?
87.
Jonathan telur að og séu bæði einliðir. Hvað er rangt við röksemdafærslu hans?
Sjálfsmat
ⓐ Þegar þið hafið lokið verkefnunum skuluð þið nota þennan gátlista til að meta hversu vel þið hafið náð markmiðum þessa hluta.
ⓑ Ef flest gátmerkin ykkar voru við:
… af öryggi. Til hamingju! Þið hafið náð markmiðum þessa hluta. Íhugið hvaða námsaðferðir þið notuðuð svo þið getið haldið áfram að beita þeim. Hvað gerðuð þið til að öðlast öryggi í þessum viðfangsefnum? Nefnið tiltekin atriði.
… með nokkurri hjálp. Bregðast þarf fljótt við því viðfangsefni sem þið hafið ekki náð tökum á geta orðið hindranir á leiðinni að árangri. Í stærðfræði byggir hvert viðfangsefni á fyrri vinnu. Mikilvægt er að tryggja traustan grunn áður en haldið er áfram. Hvern getið þið beðið um aðstoð? Samnemendur og kennarinn eru góðir aðilar til að leita til. Er aðstaða í skólanum þar sem stærðfræðileiðbeinendur eru tiltækir? Getið þið bætt námsaðferðir ykkar?
…nei—ég skil þetta ekki! Þetta er viðvörunarmerki sem þið megið ekki hunsa. Þið skuluð leita hjálpar tafarlaust, annars getur námsefnið fljótt orðið yfirþyrmandi. Ræðið stöðuna við kennarann eins fljótt og auðið er. Saman getið þið gert áætlun um að fá þá aðstoð sem þið þurfið.