Upprifjun kafla

Upprifjun kafla

4.1 Tegundir vefja

Mannslíkaminn inniheldur meira en 200 frumugerðir sem allar má flokka í fjóra vefjaflokka: þekjuvef, bandvef, vöðvavef og taugavef. Þekjuvefur þekur yfirborð og stjórnar flutningi efna yfir það. Bandvefur samþættir ólíka hluta líkamans og veitir líffærum stuðning og vernd. Vöðvavefur gerir líkamanum kleift að hreyfast. Taugavefur flytur upplýsingar.

Rannsókn á lögun og skipan frumna í vef nefnist vefjafræði. Allar frumur og allir vefir líkamans eiga uppruna sinn í þremur kímlögum fósturvísisins: útlagi, miðlagi og innlagi.

Ólíkar vefjagerðir mynda himnur sem umlykja líffæri, gera líffærum kleift að hreyfast hvert gagnvart öðru án núnings og halda þeim saman. Liðhimnur eru bandvefshimnur sem vernda og klæða liðina. Þekjuhimnur eru úr þekjuvef sem tengist bandvefslagi. Þekjuhimnur eru af þremur gerðum: slímhimnur sem innihalda kirtla, hálahimnur sem seyta vökva og húðhimnan sem myndar húðina.

4.2 Þekjuvefur

Í þekjuvef liggja frumurnar þétt saman og lítið eða ekkert millifrumuefni er á milli þeirra, að grunnþynnunni undanskilinni sem skilur þekjuna frá undirliggjandi vef. Meginhlutverk þekju eru vernd gegn umhverfinu, yfirborðsþekja, seyting og útskilnaður, frásog og síun. Þéttitengi binda frumurnar saman og mynda ógegndræpa hindrun. Frumurnar geta einnig tengst með gatatengjum sem leyfa frjáls skipti leysanlegra sameinda milli frumna og festitengjum sem festa frumu við aðra frumu eða við millifrumuefni. Gerðir þekjuvefs einkennast af lögun og skipan frumnanna: flöguþekju, teningsþekju eða stuðulþekju. Eitt frumulag myndar einfalda þekju en mörg lög mynda lagskipta þekju. Mjög fáar háræðar ganga inn í þessa vefi.

Kirtlar eru seytandi vefir og líffæri sem eiga uppruna í þekjuvef. Útkirtlar losa afurðir sínar um ganga. Innkirtlar seyta hormónum beint út í millifrumuvökva og blóðrás. Kirtlar eru flokkaðir bæði eftir gerð seytis og byggingu. Merókrínir kirtlar seyta afurðum jafnóðum og þær myndast. Apókrínir kirtlar losa seyti með því að topplægur hluti frumunnar klemmist af en frumur hólókrínra kirtla geyma seyti sitt þar til þær rofna og losa innihaldið. Þá verður fruman sjálf hluti seytisins.

4.3 Bandvefur styður og verndar

Bandvefur er fjölbreyttur vefur með margs konar frumulögun og innri gerð. Allar gerðir bandvefs innihalda frumur sem liggja í millifrumuefni sem prótín veita stöðugleika. Efnasamsetning og eðlisleg skipan millifrumuefnisins og prótínanna er afar breytileg milli vefja og endurspeglar fjölbreytt hlutverk bandvefs í líkamanum. Bandvefir aðskilja líffæri og mynda púða um þau og verja þau þannig gegn tilfærslu og áverkum. Þeir veita stuðning og aðstoða við hreyfingu, geyma og flytja orkusameindir, verja gegn sýkingum og stuðla að samvægi líkamshita.

Margar ólíkar frumur taka þátt í myndun bandvefja. Þær eiga uppruna í miðlagi fósturvísisins og sérhæfast úr bandvefskími og blóðmyndandi vef í beinmerg. Bandvefsfrumur eru algengastar og seyta mörgum gerðum prótínþráða, fitufrumur sérhæfast í fitugeymslu, blóðmyndandi frumur úr beinmerg mynda allar blóðfrumur, brjóskfrumur mynda brjósk og beinfrumur mynda bein. Millifrumuefnið inniheldur vökva, prótín, fjölsykruafleiður og, í beini, steindarkristalla. Prótínþræðir skiptast í þrjá meginflokka: kollagenþræði sem eru þykkir, sterkir og sveigjanlegir og standast tog; netjuþræði sem eru grannir og mynda stoðnet; og elastínþræði sem eru grannir og teygjanlegir.

Meginflokkar bandvefs eru eiginlegur bandvefur, stoðbandvefur og fljótandi bandvefur. Til lauss eiginlegs bandvefs teljast fituvefur, netjubandvefur og netjuvefur. Þeir halda líffærum og öðrum vefjum á sínum stað en fituvefur einangrar einnig og geymir orkuforða. Millifrumuefnið er umfangsmesti hluti lauss bandvefs, þótt lítið sé af því í fituvef. Þéttur eiginlegur bandvefur er ríkari af þráðum og getur verið reglulegur, með samsíða þræði eins og í liðböndum og sinum, eða óreglulegur, með þræði í margar áttir. Líffærahýði, sem er kollagenríkt, og slagæðaveggir, sem eru teygjuþráðaríkir, innihalda þéttan óreglulegan bandvef. Brjósk og bein eru stoðbandvefir. Brjósk inniheldur brjóskfrumur og er nokkuð sveigjanlegt. Glærbrjósk er slétt og glært, þekur liðfleti og finnst á vaxtarsvæðum beina. Trefjabrjósk er sterkt vegna aukins magns kollagenþráða og myndar meðal annars trefjabrjósksskífurnar milli hryggjarliða. Teygjubrjósk getur teygst og náð aftur fyrri lögun vegna mikils magns teygjuþráða. Millifrumuefni brjósks inniheldur mjög fáar æðar. Bein eru úr stífu, steingerðu millifrumuefni með kalsíumsöltum og kristöllum og beinfrumur liggja í holrýmum þess. Beinvefur er æðaríkur. Frauðbein er svampkennt og ekki jafn þétt og þéttbein. Fljótandi bandvefur, til dæmis blóð og vessi, einkennist af fljótandi millifrumuefni án stoðþráða.

4.4 Vöðvavefur og hreyfing

Vöðvafrumur eru af þremur gerðum: beinagrindarvöðvafrumur, hjartavöðvafrumur og sléttvöðvafrumur. Lögun þeirra hæfir sérstöku hlutverki hverrar gerðar í líkamanum. Beinagrindarvöðvi er viljastýrður og bregst við meðvituðu áreiti. Frumurnar eru þverrákóttar og fjölkjarna og líkjast löngum, ógreindum sívalningum. Hjartavöðvi er ósjálfráður og finnst aðeins í hjartanu. Hver fruma er þverrákótt og með einum kjarna og frumurnar tengjast hver annarri og mynda langa þræði. Þær tengjast við milliskífur og eru vélrænt og rafefnafræðilega samtengdar svo þær mynda starfræna samfrumu. Hjartavöðvafrumur dragast sjálfkrafa og ósjálfrátt saman. Sléttvöðvi er ósjálfráður. Hver fruma er spólulaga þráður með einum kjarna. Engar þverrákir sjást því aktín- og mýósínþræðirnir raðast ekki samsíða í umfryminu.

4.5 Taugavefur miðlar skynjun og viðbrögðum

Áberandi fruma taugavefsins, taugafruman, einkennist fyrst og fremst af hæfileikanum til að taka við áreiti og svara því með rafboði sem nefnist boðspenna og getur borist hratt um langar vegalengdir í líkamanum. Dæmigerð taugafruma hefur einkennandi lögun: frá stórum frumubol ganga stutt útskot sem nefnast griplur og taka við efnaboðum frá öðrum taugafrumum, og langur sími sem flytur boð frá frumunni til annarra taugafrumna, vöðva eða kirtla. Um marga síma er mýelínslíður, lípíðafleiða sem einangrar og flýtir flutningi boðspennunnar. Aðrar frumur taugavefsins, taugatróður, eru meðal annars stjarnfrumur, smátróðfrumur, fágriplufrumur og Schwann-frumur.

4.6 Vefjaskaði og öldrun

Bólga er hið dæmigerða viðbragð líkamans við skaða og fylgir sameiginlegri atburðarás. Skaðasvæðið roðnar, er heitt viðkomu, bólgnar og verður aumt. Skaddaðar frumur, mastfrumur og staðbundnar stórætur losa efnaboð sem valda æðavíkkun og leka vökva út í nærliggjandi vef. Viðgerðarfasinn felur í sér blóðstorknun og síðan endurnýjun vefsins þegar bandvefsfrumur mynda kollagen. Sumir vefir endurnýjast greiðar en aðrir. Í þekjuvef og bandvef koma stofnfrumur fullorðinna í stað skaddaðra eða dauðra frumna. Vöðvavefur og taugavefur endurnýjast annaðhvort hægt eða geta alls ekki gert við skemmdir.

Aldur hefur áhrif á alla vefi og líffæri líkamans. Skaddaðar frumur endurnýjast ekki jafnhratt og hjá yngra fólki. Skynjun og geta taugakerfisins til að bregðast við skerðast. Vöðvar rýrna og bein missa massa og verða stökk. Magn kollagens minnkar í sumum bandvefjum og liðir stífna.