4.5 Taugavefur miðlar skynjun og viðbrögðum
4.5 Taugavefur miðlar skynjun og viðbrögðum
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta áttu að geta:
- borið kennsl á flokka frumna sem mynda taugavef
- útskýrt hvernig taugavefur miðlar skynjun og viðbrögðum
Taugavefur er örvanlegur og getur sent og tekið við rafefnafræðilegum boðum sem veita líkamanum upplýsingar. Tveir meginflokkar frumna mynda taugavef: taugafrumur og taugatróður (Mynd 4.19). Taugafrumur flytja upplýsingar með rafefnafræðilegum boðum sem nefnast boðspennur. Lífefnafræðileg tengsl eru milli boðspennanna og losunar efnaboða. Taugatróður gegnir nauðsynlegu hlutverki við að styðja taugafrumur og stýra boðflutningi þeirra.
Taugafrumur hafa einkennandi lögun sem hentar vel hlutverki þeirra sem leiðnifrumna og skiptast í þrjá meginhluta. Frumubolurinn inniheldur stærstan hluta umfrymisins, frumulíffærin og kjarnann. Griplur greinast frá frumubolnum og líkjast grönnum útskotum. Langur „hali“, síminn, gengur frá frumubolnum og getur verið umlukinn einangrandi lagi úr mýelíni sem stoðfrumur mynda. Taugamót eru tengisvæði milli taugafrumna eða milli taugafrumu og markfrumu hennar, til dæmis vöðvafrumu eða kirtilfrumu. Þar berst boðið yfir taugamótaglufu með efnasamböndum sem nefnast taugaboðefni. Fjölskauta taugafrumur hafa margar griplur og einn áberandi síma. Tvískauta taugafrumur hafa eina griplu og einn síma og frumubolurinn liggur á milli þeirra. Einskauta taugafrumur hafa hins vegar aðeins eitt útskot frá frumubolnum og það greinist í starfræna griplu og starfrænan síma. Þegar taugafruma örvast nægilega myndar hún boðspennu sem berst eftir símanum að taugamótunum. Ef nægilegt magn taugaboðefna losnar í taugamótunum til að örva næstu taugafrumu eða markfrumu kallast fram viðbragð.
Annar meginflokkur frumna í taugavef er taugatróður, eða tróðfrumur, sem áður var einkum talinn gegna einföldu stuðningshlutverki. Orðið glia er komið úr grísku og merkir „lím“. Nýlegar rannsóknir varpa ljósi á flóknara hlutverk taugatróðs í starfsemi heilans og taugakerfisins. Stjarnfrumur, sem eru nefndar eftir einkennandi stjörnulögun sinni, eru algengar í miðtaugakerfinu. Þær gegna mörgum hlutverkum, meðal annars að stjórna jónastyrk í millifrumurými, taka upp og/eða brjóta niður sum taugaboðefni og mynda blóð-heilaþröskuldinn, himnuna sem skilur blóðrásarkerfið frá heilanum. Smátróðfrumur verja taugakerfið gegn sýkingum en teljast ekki til taugavefs vegna þess að þær eru skyldar stórætum. Fágriplufrumur mynda mýelín í miðtaugakerfinu, það er heila og mænu, en Schwann-frumur mynda mýelín í úttaugakerfinu (Mynd 4.20).
