Samantekt kaflans
Samantekt kaflans
26.1 Líkamsvökvar og vökvahólf
Vatn er stór hluti líkamsmassans, en hlutfallið er breytilegt eftir aldri, kyni, líkamsbyggingu og fituhlutfalli. Líkamsvökvar eru vatnslausnir með mismunandi styrk leystra efna. Stjórnun vatns og leystra efna innan lífeðlisfræðilegra marka er nauðsynleg fyrir frumustarfsemi. Of mikill vatnsmissir úr frumum getur raskað starfsemi þeirra, en mikil vatnsupptaka getur valdið frumubjúg og í alvarlegum tilvikum rofi frumuhimnu. Mismunur á vökvastöðuþrýstingi og kvoðuosmósuþrýstingi hefur áhrif á rúmmálsflæði milli háræða og millifrumurýmis, en sogæðakerfið skilar síuðum vökva til blóðrásar. Osmósa flytur vatn milli vökvahólfa eftir áhrifum osmótískt virkra efna. Virkur flutningur notar orku beint eða óbeint til að flytja efni gegn rafefnafræðilegum stigli, en óvirkur flutningur ræðst af rafefnafræðilegum stigli og gegndræpi himnunnar.
26.2 Vatnsjafnvægi
Vatnsjafnvægi felur í sér að vatnsinntaka og vatnstap séu jöfn yfir tíma. Mest vatn kemur úr drykkjum og fæðu, en efnaskiptavatn sem myndast við oxun næringarefna er minni og breytilegur hluti, oft um 10 prósent í einföldu kennsludæmi. Nýrun ráða mestu um stillanlegt vatnstap með því að breyta magni og osmólaliteti þvags. Við vatnsskort eykst þorsti og losun þvagtemprandi hormóns (ADH), sem bindst V2-viðtökum aðalfrumna safnrása og eykur akvapórín 2 í topplægri himnu. Við umframvatn minnkar þessi svörun og þynnra þvag myndast. Önnur vatnsleiðir, svo sem uppgufun, öndun, sviti og saur, breytast einnig eftir aðstæðum.
26.3 Rafvakajafnvægi
Jónir sem í klínísku samhengi eru nefndar rafvakar taka þátt í rafboðum tauga- og vöðvafrumna, ensímstarfsemi, hormónalosun, vökvadreifingu og sýru-basa-jafnvægi. Styrkur þeirra er stjórnaður með samspili nýrna, hormóna og flutningsprótína. Aldósterón eykur endurupptöku natríums og seytingu kalíums í fjærhluta nýrungs og safnrásum; angíótensín II hefur bæði æða- og pípluáhrif, en endurupptaka vatns í fjærhluta nýrungs er háð gegndræpi sem ADH stýrir. Kalsíum og fosfat lúta samþættri stjórn kalkkirtlahormóns (PTH), kalsítríóls og vaxtarþáttar trefjakímfrumna 23 (FGF23); kalsítónín hefur minni þátt í daglegri stjórnun fullorðinna.
26.4 Sýru-basa-jafnvægi
Stuðpúðakerfi, lungu og nýru vinna saman að því að halda pH-gildi slagæðablóðs yfirleitt á bilinu 7.35–7.45. Stuðpúði dregur úr skyndilegri pH-breytingu með afturkræfri bindingu eða losun H+. Veik sýra getur hlutleyst OH− með því að gefa frá sér H+, en samsvarandi basi hennar getur tekið við H+. Prótín, blóðrauði, fosfat og vetniskarbónat–koltvísýringskerfið eru mikilvægir stuðpúðar í ólíkum vökvahólfum. Vetniskarbónat–koltvísýringskerfið er meginutanfrumustuðpúðinn. Lungun stjórna CO2 með lungnablöðruloftun, en nýrun endurheimta síað vetniskarbónat, mynda nýtt vetniskarbónat og skilja út nettósýru sem ammóníum og títranlega sýru.
26.5 Raskanir á sýru-basa-jafnvægi
Sýring og lýting eru undirliggjandi ferli, en pH-gildi undir 7.35 nefnist blóðsúr og gildi yfir 7.45 blóðlútur. Efnaskiptasýring og efnaskiptalýting eru frumkomnar breytingar á en öndunarsýring og öndunarlýting frumkomnar breytingar á PaCO2. Öndunar- og nýrnauppbót færa pH-gildið í átt að lífeðlisfræðilegum mörkum án þess að leiðrétta frumorsökina; nær eðlilegt pH-gildi getur því falist í uppbættri eða blandaðri sýru-basa-röskun.