2323 Meltingarkerfið

23.5 Smáþarmar og digurgirni

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

Borið saman staðsetningu og grófa byggingu smáþarma og digurgirnis
Greint þrjár meginaðlaganir í vegg smáþarma sem auka frásogsgetu þeirra
Lýst vélrænni og efnafræðilegri meltingu iðramauks eftir að það berst í smáþarma
Talið upp þrjú sérkenni veggjar digurgirnis og lýst framlagi þeirra til starfseminnar
Greint gagnleg hlutverk þarmaörveruflóru í starfsemi meltingarkerfisins
Rakið leið fæðuúrgangs frá því að hann berst í digurgirni þar til hann fer úr líkamanum sem saur

Enska orðið intestine er komið af latneskri rót sem merkir „innri“ og þarmarnir tveir fylla sannarlega stóran hluta kviðarholsins. Smáþarmar og digurgirni mynda saman mestan hluta meltingarvegarins að lengd og massa. Þar fara fram nær öll meginferli meltingarkerfisins önnur en sjálf fæðuinntakan.

Smáþarmar

Iðramauk úr maganum berst í smáþarma, þar sem meginhluti meltingar og nær allt frásog næringarefna fer fram. Smáþarmarnir eru lengsti hluti meltingarvegarins, um 3,05 metrar (10 fet) hjá lifandi fullorðnum en lengri eftir dauða þegar vöðvaspenna hverfur. Þeir eru þó nefndir smáþarmar vegna minna þvermáls, um 2,54 cm (1 tomma), samanborið við um 7,62 cm (3 tommur) í digurgirni. Fellingar, totur og örtítur stækka frásogsyfirborðið mjög. Eldri áætlanir, meðal annars 200 m² eða meira en 100 sinnum húðflöturinn, voru of háar; nútímamælingar benda til þess að yfirborð smáþarma sé nær 30 fermetrum. Hið mikla yfirborð styður flókin ferli meltingar og frásogs.

Bygging

Hlykkjótt pípa smáþarmanna skiptist í þrjá hluta. Frá nærenda við maga til fjærenda eru það skeifugörn, ásgörn og dausgörn (mynd 23.18).

Stysti hlutinn er um 25,4 cm (10 tommur) löng skeifugörn sem hefst við portvarðarvöðvann. Rétt handan vöðvans sveigist hún aftur fyrir lífhimnuna og verður aftanskinulæg. Hún myndar síðan C-laga sveigju um höfuð brissins, stígur aftur fram og tengist ásgörninni. Skeifugörn skiptist því í efri, niðurstigandi, láréttan og uppstigandi hluta.

Lifrar- og brisrásarbiðan (ampulla hepatopancreatica, Vater-biða) liggur í skeifugarnarveggnum þar sem megingallrás og meginbrisrás mætast hjá flestum. Biðan opnast í skeifugörn á stóru skeifugarnartotunni. Þrengivöðvi lifrar- og brisrásarbiðu (Oddi-vöðvi) stjórnar flæði galls og brissafa um opið. Mót forgirnis og miðgirnis ráðast af fósturfræðilegri blóðveitu og liggja í niðurstigandi skeifugörn; biðan ein skilgreinir þau ekki.

Skýringarmynd sýnir smáþarmana og merkir skeifugörn, ásgörn og dausgörn ásamt tengslum þeirra við maga, digurgirni og endaþarm. — **Mynd 23.18.** Smáþarmarnir skiptast í skeifugörn, ásgörn og dausgörn.

Ásgörnin er um 0,9 metrar (3 fet) að lengd hjá lifandi einstaklingi og liggur milli skeifugarnar og dausgarnar. Latneska heitið jejunum merkir „tóm“ og er talið vísa til þess að þessi hluti fannst oft tómur við krufningu. Engin skörp ytri mörk skilja ásgörn frá dausgörn.

Dausgörnin er lengsti hluti smáþarmanna, um 1,8 metrar (6 fet). Í samanburði við dausgörn er ásgörn yfirleitt þykkveggjaðri, æðaríkari og með stærri og þéttari hringfellingar; einkennin breytast þó smám saman. Dausgörn tengist botnristli, fyrsta hluta digurgirnis, við dausgarnar- og botnristilsloku. Ásgörn og dausgörn festast við aftari kviðvegg með garnahengi og digurgirnið rammar inn þessa þrjá hluta smáþarmanna.

Utanlægir utansemjutaugaþræðir frá skreyjutaug og semjutaugaþræðir frá brjóstholsiðrataugum ítauga smáþarmana. Efri garnahengisslagæð er meginblóðgjafi þeirra. Bláæðar fylgja slagæðunum og tæmast í efri garnahengisbláæð. Næringarríkt blóð berst síðan til lifrar um lifrarportbláæð.

Vefjafræði

Veggur smáþarma hefur sömu fjögur meginlög og aðrir hlutar meltingarvegarins. Þrjú áberandi sérkenni slímhúðar og undirslímhúðar stækka þó frásogsyfirborðið: hringfellingar, þarmatotur og örtítur (mynd 23.19). Nútímamælingar benda til um 60–120-faldrar stækkunar af völdum þarmtota og örtítna, en nákvæm margföldun er háð mæliaðferð. Byggingarnar eru mest áberandi í nærhluta smáþarmanna og minnka smám saman í átt að dausgörn, en sérhæft frásog fer fram eftir öllum þörmunum.

Hringfellingar

Hringfelling (plica circularis) er djúpur kambur úr slímhúð og undirslímhúð. Fellingarnar hefjast í nærhluta skeifugarnar, eru mestar í ásgörn og hverfa smám saman í dausgörn. Þær stækka yfirborðið og beina iðramauki í sveigða leið, hægja á framrás þess og auka snertingu við frásogsflötinn.

Þarmatotur

Á hringfellingunum eru 0,5–1 mm langar, æðaríkar fingurlaga totur sem nefnast þarmatotur (eintala: þarmatota) og gefa slímhúðinni floskennt yfirbragð. Um 20–40 totur geta verið á hverjum fermillímetra, en þéttleiki er breytilegur. Einlaga þekja, aðallega frásogsfrumur, klæðir hverja totu. Í bandvef hennar eru sléttir vöðvaþræðir, háræðanet og blindenda iðramjólkuræð. Einsykrur og amínósýrur fara að mestu beint í portblóð. Langkeðja fitusýrur og einefnisglýseríð eru sett saman í þríglýseríð og kylómíkrónur sem berast fyrst um iðramjólkuræðar, en stuttar og miðlungs langar fitusýrur geta farið beint í portblóð.

Örtítur

Örtítur (eintala: örtíta) eru um 1 µm langir sívalir útskotshlutar á topplægu frumuhimnu þekjufrumna slímhúðarinnar. Aktínörþræðir styðja þær. Stakar örtítur sjást illa í ljóssmásjá en saman mynda þær pensilbrún, einnig nefnda burstabrún. Í himnu þeirra og við yfirborðið eru ensím sem ljúka niðurbroti kolvetna og peptíða. Áætlað er að allt að 200 milljónir örtítna séu á hverjum fermillímetra og þær stækka því himnuflöt frásogsfrumnanna mjög.

Garnakirtlar

Milli þarmtotanna opnast djúpar dældir í pípulaga garnakirtla, einnig nefnda Lieberkühn-kryptur (sjá mynd 23.19). Kirtlarnir og yfirborðsþekjan seyta vökva, slími og jónum sem mynda hluta garnasafans og skapa hentugt umhverfi við slímhúðina. Seytið er vægt basískt, oft um pH 7,4–7,8, en magn og uppruni vökva í holinu breytist með seytingu og frásogi; tölurnar 0,95–1,9 lítrar (1–2 kvart) á dag eru aðeins gróf kennslubókaráætlun.

Í undirslímhúð skeifugarnar eru slímseytandi skeifugarnarkirtlar, einnig nefndir Brunner-kirtlar. Þeir seyta bíkarbónatríku, basísku slími sem verndar nærhluta skeifugarnar og stuðlar að hlutleysingu súrs iðramauks úr maga.

Helstu frumugerðum í slímhúð smáþarma er lýst í töflu 23.7.

Frumur í slímhúð smáþarma
Frumugerð	Staðsetning í slímhúð	Helsta starfsemi
Frásogsfrumur	Þekja þarmtota og garnakirtla	Ljúka meltingu við pensilbrún og frásoga næringarefni, vatn og sölt
Bikarfrumur	Þekja og garnakirtlar	Seyta slími
Paneth-frumur	Botn garnakirtla	Seyta meðal annars lýsósími og defensínum og styðja örveruvarnir og stofnfrumuumhverfi garnakrypta
G-frumur	Einkum skeifugörn	Seyta gastríni í litlu magni samanborið við G-frumur magans
I-frumur	Skeifugörn og ásgörn	Seyta kólestókíníni (CCK), sem örvar ensímseytingu briss og samdrátt gallblöðru og hægir á magatæmingu
K-frumur	Einkum skeifugörn og ásgörn	Seyta glúkósaháðu insúlínörvandi peptíði (GIP), sem eykur insúlínseytingu eftir næringarinntöku
Mótílínseytandi M-frumur	Skeifugörn og ásgörn	Seyta mótílíni, sem tekur þátt í að koma af stað farandi hreyfifasa í maga og smáþörmum á föstu; ekki má rugla þeim saman við sýnatökufrumur ónæmiskerfisins sem einnig nefnast M-frumur
S-frumur	Einkum skeifugörn	Seyta sekretíni, sem örvar bíkarbónatseytingu briss og gallvega og hamlar magasýruseytingu og magatæmingu

Slímhúðartengdur eitilvefur smáþarma

Í eiginþynnu smáþarmaslímhúðar er mikill slímhúðartengdur eitilvefur (MALT). Þar eru stakir eitilhnútar og eitilhnútaþyrpingar, Peyers-þyrpingar, einkum í fjærhluta dausgarnar. Þær taka sýni af innihaldi þarmanna og stuðla að markvissu ónæmissvari og ónæmisþoli; hlutverk þeirra er flóknara en að hindra einfaldlega að bakteríur komist í blóð. Þyrpingarnar eru oft mest áberandi á unga aldri en slímhúðarónæmi starfar áfram alla ævi.

Vélræn melting í smáþörmum

Hreyfingar sléttra vöðva smáþarma fela bæði í sér hólfunarhreyfingar eftir máltíð og farandi hreyfifasa milli máltíða. Blandandi hreyfingar þeirra eru ekki nákvæmlega eins og blöndunarbylgjur magans.

Við hólfunarhreyfingar dragast hringvöðvar til skiptis saman og slaka þannig að iðramaukið færist fram og aftur. Hreyfingarnar blanda það meltingarsöfum og auka snertingu fæðuagna við slímhúðina fremur en að knýja það hratt áfram. Grunntíðni samdrátta er hæst í nærhluta smáþarma, oft um 12 á mínútu í skeifugörn, og lækkar í um átta á mínútu í dausgörn; raunverulegt hreyfimynstur er breytilegt (mynd 23.20).

Þriggja þrepa skýringarmynd sýnir hólfunarhreyfingar: fyrst skiptist iðramaukið milli samdráttarhringa, síðan blandast það aftur þegar aðrir hringir dragast saman og loks heldur melting og frásog áfram. — **Mynd 23.20.** Hólfunarhreyfingar skipta iðramauki og færa það síðan saman á ný. Þannig blandast það og fær meiri tíma til meltingar og frásogs.

Milli máltíða, þegar lítið er af fæðu í maga og smáþörmum, kemur farandi hreyfifasi reglulega fram. Hann er lotubundið hreyfimynstur sem hreinsar leifar áfram eftir meltingarveginum. Mótílín tekur þátt í að virkja farandi hreyfifasann, en tauga- og hormónastjórnunin er flóknari en ein seyting frá skeifugarnarslímhúð. Samdráttarbylgjur hefjast í maga eða nærhluta smáþarma og færast í átt að dausgörn. Ein lota endurtekur sig gjarnan á um 90–120 mínútna fresti á föstu og fæðuinntaka stöðvar mynstrið tímabundið.

Dausgarnar- og botnristilslokan er oftast samandregin en slaknar þegar hreyfingar í dausgörn aukast og hleypir þá innihaldi í botnristil. Tauga- og hormónaboð samhæfa þetta ferli. Þensla maga getur kallað fram maga- og dausgarnarviðbragð sem eykur hreyfingar dausgarnar, og gastrín getur lagt sitt af mörkum. Þensla botnristils og þrýstingsmunur hjálpa síðan til við lokun og draga úr bakflæði. Flutningstími um smáþarma er breytilegur; kennslubókin nefnir um 3–5 klukkustundir en ekki er rétt að fullyrða að hver hádegismáltíð sé alltaf komin alveg í gegnum smáþarma fyrir kvöldmat.

Efnafræðileg melting í smáþörmum

Melting próteina og kolvetna hefst áður en fæða berst í smáþarma en lýkur að mestu þar með ensímum frá brisi og pensilbrún. Stærstur hluti lípíðmeltingar fer einnig fram í smáþörmum; gallsölt fleyta fitudropa og brislípasi og hjálparprótein hans kljúfa þríglýseríð.

Seyti þarma, briss og gallvega mynda saman vökvafasa sem styður meltingu og frásog. Meginhluti vatns frásogast í smáþörmum, einkum vegna osmótískra halla sem flutningur jóna og næringarefna skapar. Frásogsfrumur mynda einnig ensím sem eru bundin pensilbrúninni. Ensímvirkni fer því bæði fram í þarmaholinu og við yfirborð slímhúðarfrumna.

Maginn skammtar iðramauki hægt og í litlum skömmtum í skeifugörn. Súrt og oft yfirþrýst iðramauk þarf að hlutleysa og blanda saman við gall og brissafa. Mikill skammtur í einu gæti dregið vatn inn í þarmaholið, þanið skeifugörn og truflað meltingu og blóðvökvajafnvægi. Tauga- og hormónaboð frá skeifugörn stilla því portvarðarstarfsemi og magatæmingu að samsetningu iðramauksins og vinnslugetu smáþarmanna.

Truflanir í...

Smáþörmum: laktósaóþol

Laktósaóþol merkir að einkenni koma fram eftir neyslu laktósa vegna þess að laktasi í pensilbrún nægir ekki til að melta mjólkursykurinn. Laktasaskortur eða laktósavanfrásog eitt og sér veldur ekki alltaf einkennum. Hjá flestum spendýrum minnkar laktasavirkni eftir fráfærur. Sumir hópar manna hafa hins vegar arfgenga laktasaþolni og viðhalda mikilli ensímvirkni á fullorðinsárum.

Ómeltur laktósi dregur vatn inn í þarma og berst í ristil, þar sem örverur gerja hann og mynda meðal annars vetni. Einkenni geta verið uppþemba, vindgangur, kviðverkir og niðurgangur. Hvort einkenni koma fram og hversu mikil þau verða ræðst meðal annars af skammti, örveruflóru, flutningshraða og einstaklingsbundnu næmi; margir þola lítið eða miðlungs magn laktósa.

Vetnisöndunarpróf getur stutt greiningu á laktósavanfrásogi. Eftir staðlaðan laktósaskammt er vetni í útöndun mælt, því ristilörverur mynda það við gerjun og hluti þess frásogast í blóð og berst til lungna. Prófið þarf að túlka með einkennum og öðrum mögulegum skýringum. Laktósaskertar vörur og laktasaensím með mat geta hjálpað, en ekki þurfa allir að útiloka allar mjólkurvörur.

Digurgirni

Digurgirnið er síðasti hluti meltingarvegarins. Þar frásogast mest af því vatni og söltum sem eftir eru, þarmaörverur umbreyta efnum og mynda meðal annars sum vítamín, og innihaldið þéttist í saur sem er geymdur og losaður. Örverurnar, en ekki líffærið sjálft, mynda vítamínin.

Bygging

Digurgirnið nær frá dausgarnar- og botnristilsmótum að bakrauf og rammar smáþarmana inn á þremur hliðum. Það er um helmingi styttra en smáþarmarnir en nefnt digurt vegna þess að þvermálið er meira, um 3 tommur samkvæmt grófu mati frumtextans. Botnlanginn er blindur viðauki botnristils, ekki upphafspunktur alls digurgirnis.

Meginsvæði

Digurgirni skiptist í fjögur meginsvæði: botnristil, ristil, endaþarm og endaþarmsgöng. Dausgarnar- og botnristilslokan við mót dausgarnar og botnristils stjórnar flæði innihalds úr smáþörmum í digurgirni.

Botnristill

Fyrsti hluti digurgirnis er botnristill, pokalaga blindendi neðan dausgarnar- og botnristilslokunnar. Hann er um 6 cm (2,4 tommur) að lengd, tekur við innihaldi dausgarnar og heldur áfram frásogi vatns og salta. Ormlaga botnlanginn tengist botnristlinum og er að meðaltali um 7,6 cm (3 tommur), en lengd er mjög breytileg. Í honum er mikill eitilvefur og hann tekur þátt í ónæmi slímhúðar; því er villandi að kalla hann einfaldlega óvirka þróunarleif. Tilgáta er um að hann geti einnig verið griðastaður gagnlegra þarmaörvera eftir niðurgang, en það hlutverk er ekki endanlega sannað. Botnlangahengið tengir botnlangann við garnahengi dausgarnar.

Ristill

Botnristillinn tengist ristli, sem heldur áfram upp sem risristill hægra megin í kvið. Undir lifur sveigist hann við hægri ristilbeygju, einnig nefnd lifrarbeygja, og verður að þverristli. Fósturfræðilegt miðgirni nær yfir nær tvo þriðju hluta þverristils, en fjarlægi þriðjungurinn og svæðið þaðan að efri enda endaþarmsganga tilheyra afturgirni. Undir milta beygir ristillinn við vinstri ristilbeygju, eða miltabeygju, og verður að fallristli. Í mjaðmagrind heldur hann áfram sem S-laga bugaristill sem liggur að miðlínu og tengist endaþarmi (mynd 23.21). Ris- og fallristill eru að mestu aftanskinulægir, en þver- og bugaristill festast við aftari kviðvegg með ristilhengi. Endaþarmur er að hluta þakinn lífhimnu en ekki rétt lýst sem einfaldlega allur aftanskinulægur.

Skýringarmynd merkir botnristil og botnlanga, risristil, hægri ristilbeygju, þverristil, vinstri ristilbeygju, fallristil, bugaristil, endaþarm og endaþarmsgöng ásamt aðlægri dausgörn. — **Mynd 23.21.** Digurgirnið nær yfir botnristil, ristil, endaþarm og endaþarmsgöng.

Röskun á samvægi

Krabbamein í ristli og endaþarmi

Krabbamein í ristli og endaþarmi er meðal algengari krabbameina og ein algengasta orsök krabbameinstengdra dauðsfalla. Bandaríska krabbameinsfélagið áætlar um 158.850 ný tilfelli og 55.230 dauðsföll í Bandaríkjunum árið 2026; slíkar árstölur þarf að uppfæra reglulega. Hár aldur, fjölskyldusaga, arfgeng heilkenni og bólgusjúkdómar í þörmum geta aukið áhættu. Reykingar, mikil áfengisneysla, offita, hreyfingarleysi og mikil neysla unnins kjöts tengjast einnig aukinni áhættu. Fullyrðing frumtextans um að trefjar og kalsíum dragi ekki úr áhættu er of afdráttarlaus; núverandi gögn styðja trefjaríkt mataræði og minni neyslu unnins kjöts sem hluta almennra forvarna, en áhrif einstakra næringarefna eru flókin.

Möguleg einkenni eru viðvarandi breyting á hægðavenjum, blóð í hægðum, kviðverkir, blóðleysi og óútskýrt þyngdartap, en sjúkdómurinn getur verið einkennalaus snemma. Mörg æxli þróast úr kirtilsepum og skimun getur greint forstig eða krabbamein snemma. Ristilspeglun getur bæði greint og fjarlægt sepa, en hægðapróf og aðrar mynd- eða speglunaraðferðir eru einnig viðurkenndir kostir. Hjá fólki í meðaláhættu mæla bandarískar leiðbeiningar nú almennt með að skimun hefjist við 45 ára aldur, ekki 50, og val og tíðni ráðast af áhættu og prófgerð.

Endaþarmur

Innihald úr bugaristli berst í endaþarm í mjaðmagrind, við þriðja spjaldhryggjarlið. Endaþarmur og endaþarmsgöng mynda síðustu um 20,3 cm (8 tommur) meltingarvegarins samkvæmt mælingu frumtextans. Endaþarmurinn fylgir sveigju spjaldbeins og rófubeins og hefur þrjár hliðarsveigjur sem mynda þverlægar endaþarmsfellingar. Þær styðja innihaldið og móta holið; fullyrðingin að þær aðskilji saur frá lofti og komi þannig í veg fyrir samtímis losun er einfölduð og ekki algilt hlutverk.

Endaþarmsgöng

Að lokum berst innihaldið í endaþarmsgöng, síðasta hluta digurgirnis í spönginni utan kviðarholsins. Göngin eru um 3,8–5 cm (1,5–2 tommur) og opnast út um bakrauf. Innri þrengivöðvi bakraufar er úr sléttum vöðva og stjórn hans er að mestu ósjálfráð. Ytri þrengivöðvi endaþarmsganga er úr rákóttum beinagrindarvöðva og er undir viljastjórn. Báðir viðhalda lokun milli hægðalosana, en samhæfð slökun þeirra er hluti losunarinnar.

Vefjafræði

Veggir smáþarma og digurgirnis eru aðlagaðir ólíkri starfsemi (mynd 23.22). Í ristli eru engar hringfellingar eða þarmatotur og lítið af meltingarensímseytandi frumum. Utan endaþarmsganga er slímhúðin að mestu einlaga stuðlaþekja með frásogsfrumum og fjölmörgum bikarfrumum. Langir, beinir garnakirtlar liggja þétt í slímhúðinni. Bikarfrumur seyta slími sem smyr saur og ver þekjuna. Frásogsfrumur taka upp vatn og sölt og líkaminn getur einnig tekið upp sum efni sem þarmaörverur mynda, þar á meðal K-vítamín og tiltekin B-vítamín.

Líffærafræði

Þrjú áberandi sérkenni ristils eru ristildreglar, ristilkýlar og ristilaukar (mynd 23.23). Ristildreglar eru þrír þéttir langvöðvabálkar í ytra vöðvahjúpi ristils, en renna saman í samfellt lag í endaþarmi. Stöðug spenna dreglanna dregur ristilinn saman í poka sem nefnast ristilkýlar (eintala: ristilkýll) og gefa honum hólfað yfirbragð. Meðfram ristildreglunum hanga litlir fitufylltir lífhimnusekkir, ristilaukar; nákvæmt hlutverk þeirra er ekki fullskýrt. Endaþarmur og endaþarmsgöng hafa hvorki ristildregla né ristilkýla en öflug vöðvalög sem styðja hægðalosun.

Skýringarmynd af hluta ristils sýnir þrjá langlæga ristildregla, hólflaga ristilkýla og litla fitufyllta ristilauka á ytra borðinu. — **Mynd 23.23.** Ristildreglar, ristilkýlar og ristilaukar

Fjöllaga flöguþekja í neðri endaþarmsgöngum tengist húðinni umhverfis bakrauf og þolir núning betur en stuðlaþekja ristils. Slímhúðin myndar langlæga endaþarmsstólpa sem innihalda greinar æða. Bláæðaflækjur eru bæði ofan og neðan í göngunum; útvíkkun og tilfærsla æðapúða geta valdið gyllinæð.

Milli endaþarmsstólpanna eru endaþarmsskútar sem kirtlar opnast í og slím úr þeim smyr göngin. Kambalína, einnig nefnd tennt lína, liggur hringinn rétt neðan skútanna og markar mikilvæg fósturfræðileg, þekjufræðileg og taugalíffræðileg skil. Ofan línunnar berast skynboð að mestu með iðrataugum og sársaukaskyn er daufara, en neðan hennar er svæðið ítaugað af líkamsskyntaugum og þar er sársaukanæmi mikið.

Þarmaörveruflóra

Sýra, ensím, slímhúðarvarnir og ónæmiskerfið móta hvaða örverur lifa í meltingarveginum, en þær drepa ekki einfaldlega flestar bakteríur sem þangað berast. Mjög fjölbreytt samfélag baktería, arkea, sveppa og veira býr einkum í ristli og nefnist þarmaörveruflóra. Tegundafjöldi og samsetning eru einstaklingsbundin og eldri talan meira en 700 bakteríutegundir er ekki föst heildartala. Örverurnar gerja efni sem mannensím brjóta ekki niður, mynda meðal annars stuttar fitusýrur og sum vítamín og móta slímhúðarónæmi. Slím, þéttitengi, sýklavarnarefni, seyti-IgA og ónæmisfrumur halda sambýlisörverum yfirleitt frá vefjum. M-frumur og angafrumur taka sýni af holinni með stjórnuðum hætti og kynna vaka í slímhúðartengdum eitilvef; angafrumur opna ekki almennt þéttitengin til að hleypa örverum inn. Jafnvægið stuðlar bæði að þoli gagnvart skaðlausum örverum og markvissu svari við sýklum.

Meltingarstarfsemi digurgirnis

Leifar iðramauks sem berast í digurgirni innihalda fá auðmelt næringarefni en talsvert vatn. Dvalartími er mjög breytilegur; 12–24 klukkustundir eru aðeins gróf viðmiðun. Þótt hægt sé að lifa án digurgirnis hefur brottnám þess veruleg áhrif á vökva- og saltbúskap, tíðni og þéttleika hægða og lífsgæði. Vegna alvarlegs bólgusjúkdóms eða annars sjúkdóms má fjarlægja ristil. Stundum er myndaður poki úr dausgörn og tengdur við endaþarmsgöng; annars er dausgörn leidd út um kviðvegg sem dausgarnarop og þunnt innihaldið safnast í stómapoka.

Vélræn melting

Vélrænar hreyfingar digurgirnis hefjast þegar innihald dausgarnar fer um dausgarnar- og botnristilslokuna í botnristil. Hreyfingar dausgarnar geta aukist eftir máltíð og þensla botnristils eykur lokunartónus og dregur úr bakflæði. Þegar innihald berst inn hefjast staðbundnar hreyfingar ristils.

Hreyfingar ristils fela í sér staðbundna blöndun, hægar áframknýjandi bylgjur og háspennuhreyfingar sem færa innihald langa leið. Við ristilkýlasamdrátt færist innihald milli aðliggjandi kýla, blandast og snertir frásogsflötinn. Tölur frumtextans, samdráttur á um 30 mínútna fresti sem varir 1 mínútu, eru aðeins einfölduð lýsing á mjög breytilegu mynstri. Öflug fjöldahreyfing getur flutt innihald hratt í átt að endaþarmi og kemur oft fram eftir vöknun eða máltíð. Þensla maga og boð frá smáþörmum geta aukið hreyfingar ristils með maga- og ristilviðbragði. Hæfilegt magn fæðutrefja styður yfirleitt mjúkar, fyrirferðarmiklar hægðir og reglulega starfsemi, en áhrif ráðast af trefjagerð, vökva og einstaklingi.

Efnafræðileg melting

Kirtlar digurgirnis seyta slími en lítið sem ekkert af meltingarensímum. Þarmaörverur annast því meginhluta efnafræðilegrar umbreytingar í ristilholinu. Við sykrugerjun brjóta þær niður hluta ófrásogaðra kolvetna og trefja og mynda meðal annars stuttar fitusýrur, vetni, koltvísýring og hjá sumum metan. Loft í ristli myndast við gerjun eða berst þangað með kyngdu lofti; allt að 1.500 mL á dag er aðeins gróf meðaltalsáætlun. Baunir og önnur gerjanleg kolvetni geta aukið myndunina, en vindgangur ræðst einnig af upptöku, örverusamsetningu og útskilnaði.

Frásog, saurmyndun og hægðalosun

Smáþarmar frásoga stærstan hluta vatns sem berst í meltingarveginn, bæði úr fæðu og meltingarseyti; hlutfallið 90 prósent er gróf kennslubókaráætlun. Digurgirnið tekur upp megnið af því sem eftir er og breytir fljótandi innihaldi í hálffastan saur. Saur inniheldur vatn, ómeltar fæðuleifar, efni sem frásoguðust ekki, mikinn fjölda örvera, losnaðar þekjufrumur og ólífræn sölt. Daglegt magn er mjög breytilegt. Algengt lífeðlisfræðilegt mat er að um 1.500 mL (51 únsur) berist í ristil á dag og um 100 mL (3,4 únsur) vatns skiljist út með saur; frumtextinn vanmetur innflæðið.

Samdrættir endaþarms og samhæfð slökun þrengivöðva við bakrauf losa saur. Aukinn kviðþrýstingur getur hjálpað þegar þind og kviðvöðvar dragast saman, stundum með lokaðri raddglufu; þetta nefnist Valsalva-átak. Það er valfrjálst hjálparátak en ekki nauðsynlegur hluti hverrar hægðalosunar, og langvarandi eða kröftugt rembingsátak getur verið skaðlegt.

Hægðalosun hefst oft þegar fjöldahreyfing flytur saur í endaþarm og teygja á veggnum virkjar viðbrögð endaþarms og endaþarmsvöðva. Innri þrengivöðvi bakraufar slaknar tímabundið við staðbundið hamlandi viðbragð, en utansemjuboð frá spjaldmænu auka samdrátt endaþarms og bugaristils. Ytri þrengivöðvi endaþarmsganga og grindarbotn viðhalda fyrst lokun. Skynboð gera einstaklingi kleift að meta innihaldið og velja að slaka á ytri vöðvanum og grindarbotni eða fresta losun. Við frestun slaknar endaþarmur að hluta og þörfin getur minnkað tímabundið þar til ný hreyfing eykur fyllingu á ný.

Langvarandi hæg framrás getur aukið vatnsfrásog og gert saur harðan og þannig stuðlað að hægðatregðu. Of hröð framrás dregur úr frásogi og getur valdið niðurgangi; orsakir eru margar, meðal annars sýkingar, lyf, bólga og starfrænar truflanir. Tíðni hægða ræðst af mataræði, vökva, hreyfingu, heilsu, lyfjum og einstaklingi. Svið frá um þrisvar á dag til þrisvar í viku er oft notað sem almennt viðmið, en breyting frá eigin venju og einkenni skipta meira máli en ein tala.