2222 Öndunarkerfið

Lykilhugtök

Lykilhugtök

aðhæfing að mikilli hæð: samsett aðlögun líkamans að langvarandi lægri hlutþrýstingi súrefnis í mikilli hæð, meðal annars með breytingum á loftun, sýru–basa-jafnvægi og blóðmyndun

bráð háfjallaveiki (AMS): heilkenni sem getur komið fram eftir hraða hækkun í mikla svefnhæð vegna lægri hlutþrýstings súrefnis; höfuðverkur er aðaleinkenni og honum geta fylgt ógleði, svimi eða þreyta

nefvængur: (latnesk fleirtala: alae) útvíkkaður mjúkvefshluti ytra nefs sem myndar hlið nösarinnar

nefvængsbrjósk: brjósk sem styður nefbrodd og nefvæng og mótar nösina; það tengist nefskiptisbrjóski og bandvef nefvængsins

dautt rými lungnablaðra: loft í lungnablöðrum sem eru loftaðar en taka ekki fullnægjandi þátt í loftskiptum vegna ónógs gegnflæðis

lungnablöðrugangur: smár loftvegur sem tekur við af öndunarberklingi, ber lungnablöðrur í veggnum og leiðir að lungnablöðrusekkjum

lungnablöðrustóræta: stóræta í lungnablöðrum sem gleypir agnir, frumuleifar og sýkla og tekur þátt í staðbundnum ónæmisvörnum

lungnablöðruop: op milli aðliggjandi lungnablaðra sem getur jafnað þrýsting og gert loftflæði milli þeirra mögulegt

lungnablöðrusekkur: klasi lungnablaðra sem opnast að sameiginlegu rými

lungnablaðra: smátt loftrými í lungum þar sem loftskipti fara fram yfir þunna lungnablöðru- og háræðahimnu

líffærafræðilegt dautt rými: rúmmál lofts í leiðandi öndunarvegum sem nær ekki til lungnablaðra og tekur því ekki beinan þátt í loftskiptum

nefbroddur: fremsti og neðsti oddlaga hluti ytra nefs

öndunardýpkandi brúarstöð (apneustic center; eldra heiti): eldra heiti á hluta brúarneta sem var lýst sem örvandi fyrir innöndun; nú er brúaröndunarhópurinn talinn samverkandi net sem mótar fasa og dýpt öndunar fremur en ein afmörkuð stöð

loftþrýstingur: þrýstingur sem lofttegundir andrúmsloftsins valda á yfirborð

Bohr-áhrif: áhrif sýrustigs og koltvíoxíðs á súrefnissækni blóðrauða; lægra sýrustig og hærri hlutþrýstingur koltvíoxíðs auðvelda yfirleitt losun súrefnis

lögmál Boyles: við fast hitastig og óbreytt magn lofttegundar er þrýstingur í öfugu hlutfalli við rúmmál, þannig að P₁V₁ = P₂V₂

nefbrú: efri hluti ytra nefs yfir nefbeinunum

berkjuknappur: annar tveggja útvaxta sem myndast þegar fjarendi barkakýlis- og barkaknapps greinist; þeir mynda meginberkjur og áframhaldandi neðri öndunarvegi

berkjutré: sameiginlegt heiti á greinóttu kerfi berkja og berklinga í lungum

berklingur: smár loftvegur, oft 1 millimetri eða minna í þvermál, sem tekur við af berkjum; hann greinist í endaberklinga og öndunarberklinga en hefur ekki brjósk í vegg

berkjuþrenging: minnkun holvíddar berklinga vegna samdráttar sléttra vöðva í vegg þeirra

berkjuvíkkun: aukning holvíddar berklinga vegna slökunar sléttra vöðva í vegg þeirra

berkja: loftvegur sem tengist barka og greinist áfram til að flytja loft inn í lungun og út úr þeim

karbamínóblóðrauði: blóðrauði með koltvíoxíð bundið í karbamínótengjum við amínóenda globínkeðja, ekki við járn hems

kolsýruanhýdrasi (CA): ensím sem hvatar afturkræft hvarf koltvíoxíðs og vatns í kolsýru og flýtir þannig bæði upptöku og losun koltvíoxíðs

hjartaskora: skora á fremri brún vinstra lunga sem rúmar hluta hjartans

miðlægur efnanemi: efnanemi í heilastofni, einkum við kviðlægt yfirborð mænukylfu, sem bregst við breytingu á vetnisjónastyrk í heila- og mænuvökva af völdum koltvíoxíðs; hann skynjar ekki súrefni í slagæðablóði beint

klóríðskipti: rafhlutlaus skipti á bíkarbónatjónum (HCO₃^–) og klóríðjónum (Cl^–) um anjónaskiptiprótein í rauðkornahimnu

leiðslusvæði: hluti öndunarkerfisins sem flytur, hreinsar, hitar og rakamettar loft en tekur ekki beinan þátt í loftskiptum

hringbrjósk: hringlaga brjósk neðst í barkakýli, með breiða plötu að aftan og mjórri boga að framan; það liggur framan við vélinda og tengist barka að neðan

lögmál Daltons: lögmál um að hver lofttegund í blöndu kjörgasa sem hvarfast ekki innbyrðis leggi til sinn hlutþrýsting og að heildarþrýstingur sé summa hlutþrýstinganna

baklægur öndunarhópur (DRG): taugafrumuhópur í mænukylfu sem samþættir mikilvæg skynboð og tekur þátt í að móta innöndunarboð til þindar og ytri millirifjavöðva

nefryggur: langur miðhluti ytra nefs milli nefbrúar og nefbrodds, studdur af nefbeinum og nefbrjóski

barkalok: blaðlaga teygjanlegt brjósk sem tekur þátt í að verja inngang barkakýlis við kyngingu; lokun loftvegar byggist á samhæfðri hreyfingu fleiri bygginga en barkaloksins eins

útöndun: ferli sem flytur loft úr lungum; við hvíld er það að mestu óvirkt en við kröftuga útöndun dragast útöndunarvöðvar saman

útöndunarvararúmmál (ERV): viðbótarloft sem hægt er að anda frá sér með valdi eftir venjulega hvíldarútöndun

ytra nef: sýnilegur hluti nefsins utan á andliti

ytri öndun: loftskipti milli lofts í lungnablöðrum og blóðs í lungnaháræðum

kverk: opið aftast í munnholi sem tengir það við munnkok

trefja- og teygjuhimna: teygjanleg bandvefshimna sem lokar afturhlið C-laga barkahringanna og inniheldur barkavöðvann

kröftug öndun: öndun með virkri vöðvavinnu við bæði inn- og útöndun, til dæmis við mikla áreynslu; hún er ekki nákvæmt samheiti aukinnar loftunar í samræmi við efnaskiptaþörf (hyperpnea)

forgirni: höfuðlægur hluti frumgarnar fósturvísis, fóðraður innlagi, sem meðal annars gefur af sér kok, vélinda og útvöxt öndunarkerfis

starfræn loftleif (FRC): samanlagt útöndunarvararúmmál (ERV) og loftleif (RV), það er loftið sem er eftir í lungum að lokinni venjulegri útöndun

raddglufa: eiginlegu raddfellingarnar og bilið milli þeirra, þar sem loft fer um og getur komið raddfellingunum á sveiflu

Haldane-áhrif: áhrif súrefnisbindingar blóðrauða á flutning koltvíoxíðs og vetnisjóna; deoxýblóðrauði bindur þau betur en oxýblóðrauði

lögmál Henrys: við gefið hitastig er jafnvægisstyrkur uppleysts gass í réttu hlutfalli við hlutþrýsting þess og leysanleikastuðul

lungnahlið: dæld á miðmætisfleti lunga þar sem lungarótin með berkju, æðum, sogæðum og taugum fer inn í lungað og út úr því

aukin loftun í samræmi við efnaskiptaþörf (hyperpnea): aukning á dýpt og oft tíðni öndunar í samræmi við meiri súrefnisnotkun og koltvíoxíðmyndun, þannig að slagæðagös haldast yfirleitt nálægt jafnvægi

oföndun: lungnablöðruloftun sem er meiri en koltvíoxíðmyndun efnaskipta krefst og veldur því lægri hlutþrýstingi koltvíoxíðs og getur hækkað sýrustig blóðs

innöndun: ferli sem flytur loft inn í lungun þegar þrýstingur í lungnablöðrum verður lægri en loftþrýstingur

innöndunarrýmd (IC): samanlagt öndunarrúmmál (TV) og innöndunarvararúmmál (IRV), það er mesta loftmagn sem hægt er að anda að sér eftir venjulega útöndun

innöndunarvararúmmál (IRV): viðbótarloft sem hægt er að anda að sér með valdi eftir venjulega innöndun

innri öndun: loftskipti milli blóðs í háræðum meginblóðrásar og frumna eða millifrumuvökva vefja

lungnablöðruþrýstingur: þrýstingur lofts inni í lungnablöðrum; einnig nefndur þrýstingur innan lungna

fleiðruþrýstingur: þrýstingur í þunnu vökvafylltu fleiðruholinu milli lungnafleiðru og veggfleiðru

barkakýlishnúður (Adamsepli): framstæður hluti þar sem tvær plötur skjaldbrjósks mætast fremst á barkakýli

barkakok: neðsti hluti koks, milli munnkoks og vélinda, sem flytur bæði loft að inngangi barkakýlis og fæðu að vélinda

barkakýlis- og barkaknappur: fósturfræðilegur útvöxtur úr lungnaknappi; nærendi hans myndar barkakýli og barka en fjarendinn greinist í tvo berkjuknappa

barkakýli: brjóskgrind milli koks og barka sem ver neðri öndunarveg við kyngingu, stýrir loftopi og hýsir raddfellingar sem mynda rödd

tungukirtill: eitilvefur við tungurót sem er hluti hálskirtlahringsins

lunga: parað líffæri öndunarkerfisins sem tekur við lofti og annast loftskipti milli lungnablaðra og blóðs

lungnaknappur: miðlægur útvöxtur á kviðlægri hlið innlags forgirnis sem verður upphaf neðri öndunarvega

nefgangur: eitt af þremur loftrýmum — efra, mið- eða neðra — undir samsvarandi nefskel; saman auka þau yfirborð nefholsins og stýra loftflæði um það

nös: (latnesk fleirtala: nares) annað tveggja fremri opa nefholsins

nefbein: annað tveggja lítilla höfuðkúpubeina undir nefrót og nefbrú sem tengjast ennisbeini og efri kjálkabeinum

nefskipt: veggur úr beini, brjóski og slímhúð sem aðskilur hægra nefhol frá því vinstra

nefkok: efsti hluti koks aftan við nefhol og ofan við mjúka góminn; hann er eingöngu leið fyrir loft

lyktargróf: lægð í útlagi fremst á höfði fósturvísis sem tekur þátt í myndun nefhols

munnkok: miðhluti koks aftan við munnhol, milli nefkoks og barkakoks, sem flytur bæði loft og fæðu

súrefnissundrunarkúrfa: S-laga ferill sem sýnir samband hlutþrýstings súrefnis og súrefnismettunar blóðrauða við tilteknar aðstæður

oxýblóðrauði: (Hb–O₂) form blóðrauða með súrefni bundið við járn hems

gómlokirtill: annar tveggja eitilvefskirtla í hliðarvegg munnkoks milli gómboganna

afhola nefs: ein af loftfylltum holum í ennis-, efri kjálka-, fleyg- eða sáldbeini sem opnast í nefhol, framleiðir slím og tekur þátt í ómun raddar og léttingu höfuðkúpu

veggfleiðra: ytra fleiðrulagið sem klæðir innanverðan brjóstvegg, miðmæti og þind

hlutþrýstingur: sá hluti heildarþrýstings gasblöndu sem ein lofttegund leggur til

útlægur efnanemi: efnanemi í hálsslagæðarhnetti eða ósæðarhnetti sem bregst meðal annars við lágum hlutþrýstingi súrefnis í slagæðablóði og breytingum á koltvíoxíði og sýrustigi

kokkirtill: eitilvefur í þaki og afturvegg nefkoks; stækkaður kokkirtill er oft nefndur nefkirtill

kok: vöðva- og slímhúðarpípa aftan við nef- og munnhol sem tengist barkakýli og vélinda og skiptist í nefkok, munnkok og barkakok

miðskora efri varar (philtrum): lóðrétt dæld í miðlínu efri varar, milli nefs og vararauða

fleiðruhol: þunnt rými milli lungnafleiðru og veggfleiðru sem inniheldur lítið magn fleiðruvökva

fleiðruvökvi: lítið magn vökva í fleiðruholi sem minnkar núning og hjálpar, með yfirborðsspennu, lungunum að fylgja hreyfingu brjóstveggjar

öndunartakmarkandi brúarstöð (pneumotaxic center; eldra heiti): eldra heiti á hluta brúarneta sem var lýst sem hamlandi fyrir innöndun; nú er brúaröndunarhópurinn talinn móta skipti milli öndunarfasa, tíðni og dýpt í samspili við önnur net

lungnaslagæð: slagæð sem greinist frá lungnaslagæðarstofni og flytur súrefnissnautt blóð frá hægra slegli til háræða við lungnablöðrur

lungnaflækja: taugaflækja ósjálfráða taugakerfisins við lungarót sem flytur meðal annars skreyju- og semjutaugaboð til lungna

yfirborðsvirkt efni lungnablaðra: blanda fosfólípíða og próteina sem frumur af gerð II mynda og sem lækkar yfirborðsspennu í lungnablöðrum og dregur úr samfallshneigð þeirra

lungnaloftun: hreyfing lofts inn í lungun og út úr þeim; hún er forsenda loftskipta en er ekki sjálf flæði lofttegunda yfir öndunarhimnu

hvíldaröndun (eupnea): sjálfvirkt, reglubundið öndunarmynstur í hvíld sem krefst yfirleitt virkrar innöndunar en að mestu óvirkrar útöndunar og getur jafnframt verið viljastýrt tímabundið

loftleif (RV): loftmagn sem verður eftir í lungum eftir mestu mögulegu útöndun

öndunarberklingur: berklingur með lungnablöðrum í vegg sem markar upphaf loftskiptasvæðis og greinist áfram í lungnablöðruganga

öndunarlota: ein röð innöndunar og útöndunar

öndunarþekja: að mestu sýndarlagskipt bifhærð stuðulþekja á leiðslusvæði sem myndar og flytur slím og hjálpar að fjarlægja agnir og sýkla

öndunarhimna: afar þunn hindrun milli lofts og blóðs, gerð úr lungnablöðruþekju, samliggjandi grunnhimnum og háræðaþeli, sem lofttegundir flæða yfir niður hlutþrýstingsstigul

öndunartíðni: fjöldi heilla öndunarlota á mínútu

lungnarúmmál: tiltekið loftmagn í lungum á ákveðnum tímapunkti eða loftmagn sem hreyfist inn eða út í tilteknum hluta öndunarlotunnar

loftskiptasvæði: hluti öndunarkerfisins sem tekur beinan þátt í loftskiptum og nær yfir öndunarberklinga, lungnablöðruganga og lungnablöðrur

nefrót: efsti hluti ytra nefs milli augabrúna

eftirgefanleiki brjóstveggjar: rúmmálsbreyting brjósthols fyrir tiltekna breytingu á þrýstingi yfir brjóstvegg

skjaldbrjósk: stærsta brjósk barkakýlis, myndað úr tveimur plötum sem mætast fremst og mynda barkakýlishnúð

öndunarrúmmál (TV): loftmagn sem fer inn í lungun eða út úr þeim í einum venjulegum hvíldarandardrætti

lífeðlisfræðilegt dautt rými: samanlagt líffærafræðilegt dautt rými og dautt rými lungnablaðra

heildarlungnarýmd (TLC): mesta heildarloftmagn sem lungun geta rúmað; summa TV, ERV, IRV og RV

heildarþrýstingur: summa hlutþrýstinga allra lofttegunda í gasblöndu

barki: loftvegur úr C-laga brjóskhringjum, bandvef og vöðva sem tengir barkakýli við meginberkjur og flytur loft til og frá lungum

barkavöðvi: sléttur vöðvi í trefja- og teygjuhimnu sem tengir aftari enda C-laga barkahringanna

þanþrýstingur lungna: lungnablöðruþrýstingur að frádregnum fleiðruþrýstingi; þessi þrýstingsmunur stuðlar að því að halda lungunum þöndum

raddfelling (raddband): önnur tveggja ljósra slímhúðarfellinga með frjálsa innri brún sem sveiflast þegar loft fer um raddglufu og myndar hljóð

lungnablöðrufruma af gerð I: flöt þekjufruma sem þekur megnið af loftskiptayfirborði lungnablaðra og er mjög þunn til að auðvelda flæði lofttegunda

lungnablöðrufruma af gerð II: teningslaga þekjufruma sem myndar yfirborðsvirkt efni lungnablaðra og getur endurnýjað frumur af gerð I og II eftir skaða

loftun: hreyfing lofts inn í lungun og út úr þeim með innöndun og útöndun

kviðlægur öndunarhópur (VRG): langt taugafrumunet í mænukylfu sem tekur þátt í taktmynstrun öndunar og virkjar inn- og útöndunarvöðva eftir þörfum, einkum þegar loftun þarf að aukast

anddyrafelling (falskt raddband): önnur tveggja slímhúðarfellinga ofan eiginlegra raddfellinga sem ver inngang barkakýlis og getur lokast við kyngingu eða álag en myndar venjulega ekki rödd

lungnafleiðra: innra fleiðrulagið sem liggur þétt á yfirborði lungna og klæðir einnig lungnaglufur

öndunarrýmd (VC): samanlagt TV, ERV og IRV; mesta loftmagn sem hægt er að anda frá sér eftir mestu mögulegu innöndun