22.2 Lungun
22.2 Lungun
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta áttu að geta:
- Lýst meginhlutverki lungnanna
- Dregið saman blóðflæðismynstrið sem tengist lungunum
- Lýst líffærafræði blóðveitu lungnanna í meginatriðum
- Lýst fleiðrum lungnanna og hlutverkum þeirra
Hvort lunga er eitt af meginlíffærum öndunarkerfisins og geymir byggingarhluta bæði leiðslusvæðis og loftskiptasvæðis. Meginhlutverk lungnanna er að sjá um skipti á súrefni og koltvísýringi milli lofts í lungunum og blóðs. Lofttegundirnar fara yfir mjög stórt þekjuyfirborð, oft metið um 70 fermetra hjá fullorðnum, sem er mjög gegndræpt fyrir þær; raunverulegt flatarmál er þó breytilegt eftir einstaklingi og mæliaðferð.
Stórsæ líffærafræði lungnanna
Lungun eru um það bil pýramídalaga, pöruð líffæri sem tengjast barkanum með hægri og vinstri meginberkju. Á neðra borði hvíla þau á þindinni, hvolflaga vöðva sem myndar botn brjóstholsins. Fleiðrur umlykja lungun og veggfleiðran klæðir meðal annars miðmætisflöt brjóstholsins. Hægra lungað er styttra og breiðara en það vinstra og vinstra lungað hefur minna rúmmál. Hjartaskoran er dæld á yfirborði vinstra lungans sem skapar rými fyrir hjartað (mynd 22.13). Lungnatoppurinn er efsti hluti lungans en lungagrunnurinn liggur neðar, að þindinni. Rifjaflötur lungans snýr að rifjunum og miðmætisflöturinn að miðmætinu.
Hvort lunga skiptist í smærri einingar sem nefnast lungnablöð og skiljast að með lungnaglufum. Hægra lungað hefur þrjú blöð, efra, mið- og neðra blað, en vinstra lungað hefur tvö, efra og neðra blað. Berkju- og lungageiri er afmarkaður hluti lungnablaðs og í hverju blaði eru nokkrir slíkir geirar. Hver geiri fær loft um sína geiraberkju, það er þriðja stigs berkju, og blóð frá samsvarandi grein lungnaslagæðar; greinar lungnabláæða liggja að mestu í skilum geiranna. Sumir lungnasjúkdómar afmarkast við einn eða fleiri berkju- og lungageira. Þá getur stundum verið unnt að fjarlægja sjúka geira með skurðaðgerð án þess að skerða nálæga geira verulega. Síð-lungableðill er enn minni eining sem myndast þegar smærri berkjur greinast í berklinga. Inn í hvern slíkan bleðil gengur berklingur sem greinist áfram. Millibleðilsþil er bandvefsveggur sem aðskilur aðliggjandi bleðla.
Blóðveita og ítaugun lungnanna
Blóðveita lungnanna er forsenda loftskipta og blóðið flytur öndunarlofttegundir milli lungna og vefja líkamans. Hjásemju-, semju- og skyntaugar taka jafnframt þátt í stjórnun loftveganna, meðal annars með áhrifum á vídd þeirra, slímseytingu og viðbrögð.
Blóðveita
Meginhlutverk lungnanna er að annast loftskipti og til þess þarf blóð úr lungnahringrásinni. Súrefnissnautt blóð berst frá hægri slegli til lungnanna, þar sem rauð blóðkorn taka upp súrefni sem síðan er flutt til vefja líkamans. Lungnaslagæðastofninn skiptist í hægri og vinstri lungnaslagæð. Hvor lungnaslagæð flytur súrefnissnautt blóð og greinist endurtekið samhliða berkjunum í sífellt smærri æðar. Slagæðlingur sér hverjum síð-lungableðli fyrir blóði og bláæðlingur tekur við blóði frá honum. Nálægt lungnablöðrunum greinast smæstu lungnaslagæðlingarnir í lungnaháræðanet. Háræðarnar eru örsmáar, hafa mjög þunna veggi og ekkert samfellt lag sléttra vöðvafruma. Háræðanetið fylgir smágerð lungnablaðranna og umlykur þær. Þar liggja háræðaveggur og lungnablöðruveggur þétt saman og mynda öndunarhimnuna. Eftir súrefnistöku safnast blóðið í lungnabláæðar sem ganga út um lungnahlið og flytja það til vinstri gáttar.
Ítaugun
Taugakerfið tekur þátt í að stjórna vídd loftveganna með áhrifum á slétta vöðva þeirra. Kólínvirk hjásemjuboð um skreyjutaug valda yfirleitt berkjuþrengingu og auka slímseytingu. Hjá mönnum er bein semjuítaugun sléttra vöðva loftveganna hins vegar lítil; berkjuvíkkun verður einkum þegar adrenalín í blóði virkjar β2-viðtaka og fyrir tilstilli hamlandi taugaferla sem hvorki eru adrenvirkir né kólínvirkir. Skynþræðir, einkum í skreyjutaug, koma af stað viðbrögðum á borð við hósta. Stjórnun öndunar með hliðsjón af súrefni, koltvísýringi og sýrustigi byggist jafnframt á efnanemum og öndunarstjórnstöðvum heilastofns en ekki aðeins á ósjálfráðri ítaugun lungnanna. Hjásemjuþræðir berast með skreyjutaug og semjuþræðir frá efri brjósthluta mænu um semjustofna. Lungnaflækja er tauganet við lungarótina, umhverfis lungnahlið. Þaðan fylgja taugar berkjum og æðum inn í lungun og greinast til sléttra vöðva, kirtla og æða.
Fleiðrur lungnanna
Hvort lunga liggur í lokuðum fleiðrusekk sem fleiðran myndar. Fleiðra (fleirtala: fleiðrur) er hálahimna sem þekur lungað og klæðir aðlæga fleti brjóstholsins. Hægri og vinstri fleiðrusekkur umlykja hvort sitt lunga og miðmætið skilur þá að. Fleiðran myndar tvö samfelld lög. Lungnafleiðran liggur þétt að yfirborði lungans og gengur inn í lungnaglufurnar (mynd 22.14). Veggfleiðran er ytra lagið og klæðir brjóstvegg, miðmæti og þind. Lungnafleiðra og veggfleiðra ganga hvor yfir í aðra við lungnahlið. Fleiðruholið er örþunnt mögulegt rými milli laganna og inniheldur lítið magn fleiðruvökva.
Fleiðrurnar gegna tveimur meginhlutverkum: Þær mynda fleiðruvökva og afmarka hægri og vinstri fleiðrusekk. Fleiðruvökvi myndast við seytingu frá miðþekjufrumum beggja fleiðrulaga og smyr yfirborð þeirra. Smyrjandi áhrifin draga úr núningi milli laganna við öndun. Yfirborðsspenna og samloðunarkraftar í þunnri vökvafilmunni hjálpa einnig til við að tengja hreyfingu lungnanna við brjóstvegginn; þrýstingur í fleiðruholi, sem er að jafnaði lægri en loftþrýstingur, og teygjukraftar lungna og brjóstveggjar eru jafnframt nauðsynlegir fyrir þessa vélrænu tengingu. Þegar brjóstholið þenst út við innöndun fylgja lungun því og fyllast lofti. Aðskildir fleiðrusekkir gera líffærum brjóstholsins kleift að hreyfast með litlum núningi og geta takmarkað beina útbreiðslu sumra ferla, en koma ekki með öllu í veg fyrir að sýking dreifist.