22.7 Fósturþroski öndunarkerfisins
22.7 Fósturþroski öndunarkerfisins
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta áttu að geta:
- Sett fram tímalínu yfir þroskastig öndunarkerfis fósturs
- Rökstutt mögulegt hlutverk öndunarhreyfinga fósturs
- Útskýrt hvernig lungun þenjast út eftir fæðingu
Þroskun öndunarkerfisins hefst snemma á fósturskeiði. Hún er flókið ferli sem tekur til margra bygginga, en flestar þeirra verða til úr innlagi. Undir lok fósturþroska má sjá fóstrið gera öndunarhreyfingar. Fram að fæðingu fær fóstrið þó allt súrefni sitt úr blóði hins barnshafandi um fylgjuna, sem flytur jafnframt koltvíoxíð frá fóstrinu.
Tímalína
Þroskun öndunarkerfisins hefst um 4. viku meðgöngu. Við 28 vikna meðgöngu eru lungun enn óþroskuð; barn sem fæðist þá getur lifað með sérhæfðri nýburagjörgæslu en þarf oft öndunarstuðning. Lungnablöðrur og loftskiptayfirborð halda áfram að þroskast eftir fæðingu og langt fram á barns- og unglingsár.
Vikur 4–7
Þroskun öndunarkerfis fósturvísis hefst um 4. viku. Útlag á fremri hluta höfuðs sekkur inn aftur á við og myndar lyktargrófir sem tengjast innlagi koksins sem er að þroskast. Lyktargróf er önnur tveggja grófa sem víkka og mynda nefholið. Um svipað leyti myndast lungnaknappurinn, kúptur vefjaútvöxtur úr forgirninu, þeim hluta innlags sem liggur rétt neðan kokpokanna. Úr lungnaknappinum lengist barkakýlis- og barkaknappur. Nærendi hans, við kokið, myndar barkakýli og barka, en fjarendinn greinist í tvo berkjuknappa sem mynda meginberkjur og síðan aðrar byggingar neðri öndunarvega (mynd 22.29).
Vikur 7–16
Berkjuknapparnir greinast áfram og mynda meðal annars geiraberkjur. Um 13. viku taka hol berkjanna að víkka. Í lok gervikirtlastigsins, um 16. viku, nær greinótt kerfi leiðandi loftvega að endaberklingum; öndunarberklingar byrja að myndast síðar, á gangastiginu. Meginbyggingar leiðandi loftvega eru því komnar fram, en loftskiptahluti lungnanna er enn mjög óþroskaður.
Vikur 16–24
Á gangastiginu myndast öndunarberklingar og frumstæðir lungnablöðrugangar um leið og æðamyndun eykst verulega og háræðar færast nær þekjunni. Um 19. viku eru öndunarberklingar orðnir greinilegir. Þekjufrumur sérhæfast jafnframt í lungnablöðrufrumur af gerð I og II. Frumur af gerð II byrja að seyta litlu magni af yfirborðsvirku efni lungnablaðra, en framleiðslan eykst síðar á meðgöngu. Öndunarhreyfingar fósturs geta sést frá um 20. viku.
Frá 24. viku að fullri meðgöngu
Frá 24. viku að fullri meðgöngu vaxa lungun og þroskast hratt. Frumstæðum lungnablöðrusekkjum fjölgar, loftskiptahimnan þynnist og framleiðsla yfirborðsvirks efnis eykst. Á áttunda mánuði er magnið orðið mun meira, en nægilegt magn og eftirgefanleiki lungna ráðast af meðgöngulengd og einstaklingsþroska fremur en einum föstum tímapunkti. Háræðanetið stækkar samhliða og loftskiptayfirborð eykst. Um 28. viku getur fyrirburi lifað með sérhæfðri nýburagjörgæslu, en þarf oft meðferð með stöðugum jákvæðum loftvegaþrýstingi (CPAP), gjöf yfirborðsvirks efnis eða annan öndunarstuðning. Lungnablöðrum fjölgar áfram eftir fæðingu. Eldri kennslulíkön settu lok þessa ferlis nálægt 8 ára aldri, en nýrri gögn sýna að lungnablöðrumyndun og endurmótun geta haldið áfram fram á unglingsár.
„Öndun“ fósturs
Öndunarhreyfingar fósturs má greina frá um 20–21 vikum, þótt hlutverk þeirra sé ekki að fullu skýrt. Þær stafa af lotubundnum samdráttum þindar og brjóstveggjar sem breyta þrýstingi í vökvafylltum lungunum og hreyfa fósturlungnavökva um loftvegina; þær eru því ekki loftöndun. Hreyfingarnar koma í köstum og tímabil án þeirra geta verið eðlileg. Tíðnin breytist meðal annars með svefnástandi fósturs og þáttum hjá hinum barnshafandi. Hækkaður blóðsykur getur aukið tíðnina tímabundið, en lækkaður blóðsykur og tóbaksnotkun geta dregið úr henni. Hreyfingarnar stuðla líklega að eðlilegum vexti lungna og þjálfa öndunarvöðva fyrir fæðingu. Þær eru einn þáttur í lífeðlisfræðilegu mati á fóstri, en einstök stutt athugun staðfestir ekki ein og sér góða heilsu þess.
Fæðing
Fyrir fæðingu eru lungun fyllt fósturlungnavökva og í þeim eru einnig slím og yfirborðsvirkt efni. Hormónabreytingar fyrir og við fæðingu virkja upptöku natríums og vökva um lungnaþekjuna; vökvinn flyst síðan í millivef, blóðrás og sogæðar. Þrýstingur á brjóstkassa við fæðingu um leggöng getur lagt sitt af mörkum, en þrýstir ekki einfaldlega megninu af vökvanum út. Fyrstu árangursríku andardrættirnir hefjast yfirleitt fljótlega eftir fæðingu, oft innan fyrstu 10 sekúndnanna, og mynda loftleif í lungum. Yfirborðsvirkt efni er nauðsynlegt vegna þess að það lækkar yfirborðsspennu og auðveldar þenslu lungnablaðra. Fæðing um 26. viku fylgir mikilli hættu á andnauð og þörf fyrir gjörgæslu, en mörg börn geta lifað með nútímameðferð. Fyrir 26. viku minnka lífslíkur almennt eftir því sem meðgöngulengd styttist, því loftskiptayfirborð, æðanet og framleiðsla yfirborðsvirks efnis eru enn óþroskuð; horfur ráðast þó einnig af einstaklingsþroska og aðgengi að sérhæfðri meðferð.