16.1 Yfirlit yfir taugaskoðun

16.1 Yfirlit yfir taugaskoðun

Taugaskoðun er klínískt matstæki sem er notað til að ákvarða hvaða hlutar miðtaugakerfisins (MTK) hafa orðið fyrir áhrifum af skaða eða sjúkdómi. Hana má framkvæma á skömmum tíma, stundum á aðeins 5 mínútum, til að meta taugastarfsemi. Á bráðamóttöku getur slíkt hraðmat ráðið úrslitum um rétta meðferð og mögulegan bata.

Skoðunin samanstendur af röð undirprófa sem skipt er í fimm meginhluta. Fyrst er mat á hugarástandi, þar sem æðri hugræn starfsemi á borð við minni, áttun og mál er metin. Því næst kemur skoðun heilatauga, sem metur starfsemi heilatauganna 12 og þar með þeirra miðlægu og útlægu bygginga sem tengjast þeim. Skoðun heilatauga metur skyn- og hreyfistarfsemi hverrar taugar eftir því sem við á. Tveir meginhlutar, skoðun skynkerfis og skoðun hreyfikerfis, meta skyn- og hreyfistarfsemi sem tengist mænutaugum. Loks metur samhæfingarskoðun hæfni til flókinna og samhæfðra hreyfinga. Göngulagsmat er oft talið sjötti meginhlutinn og metur sérstaklega hreyfistarfsemi við göngu. Það getur talist hluti samhæfingarskoðunar þar sem ganga er samhæfð hreyfing.

Taugalíffærafræði og taugaskoðun

Staðsetning virkni er sú hugmynd að afmörkuð svæði beri ábyrgð á tiltekinni starfsemi. Taugaskoðun dregur þessi tengsl fram. Hugræna starfsemin sem metin er með mati á hugarástandi á til dæmis rætur í stórheila, einkum heilaberki. Nokkur undirprófanna meta málstarfsemi. Taugabrottfall sem kemur í ljós við þau bendir yfirleitt til skaða í vinstri heilaberki. Hjá flestum er málstarfsemi staðsett í vinstri heilahveli á svæði milli efri hluta gagnaugablaðs og aftari hluta ennisblaðs, ásamt tengingum þar á milli um neðri hluta hvirfilblaðs.

Styrkur taugaskoðunar felst meðal annars í þessum tengslum byggingar og starfsemi. Með því að prófa þá ólíku starfsemi sem skoðunin tekur til má áætla nákvæmlega hvar taugakerfið kann að vera skaddað. Skoðum sjúklinginn sem lýst var í inngangi kaflans. Á bráðamóttöku er hann skoðaður hratt til að staðsetja taugabrottfallið. Vitneskja um staðsetningu skaðans leiðir til markvissustu meðferðarinnar.

Sjúklingurinn er í hraðri röð beðinn að brosa, lyfta augabrúnum, reka út úr sér tunguna og yppa öxlum. Læknirinn prófar vöðvastyrk með því að veita mótstöðu gegn handleggjum og fótleggjum meðan sjúklingurinn reynir að lyfta þeim. Með lokuð augu á hann að segja til þegar hann finnur pennaodd snerta fætur, handleggi, fingur og andlit. Hann fylgir pennaoddinum með augunum þegar læknirinn færir hann um sjónsviðið og að lokum í átt að andlitinu. Formlegt mat á hugarástandi er ekki nauðsynlegt á þessu stigi, því hugsanlegt brottfall á því sviði kemur fram í venjulegum samskiptum við skoðandann. Ef skerðing á hugrænni starfsemi eða máli er greinileg má kanna hugarástand nánar. Allt þetta tekur innan við 5 mínútur. Sjúklingurinn lýsir náladofa í vinstri handlegg og fæti og á erfitt með að finna pennaoddinn þegar þessir útlimir eru snertir. Það bendir til vanda í skynbrautum milli mænu og heila. Bráðateymið hefur því vísbendingu um hvað eigi að kanna með tölvusneiðmynd. Ef myndgreining útilokar heilablæðingu og niðurstöður samræmast heilablóðfalli getur blóðflöguhemjandi meðferð með asetýlsalisýlsýru komið til greina. Markmiðið er að draga úr myndun blóðtappa ef orsökin er blóðreki, það er fyrirstaða á borð við blóðtappa sem stöðvar blóðflæði í slagæð eða bláæð.

Orsakir skerðingar á taugastarfsemi

Skemmdir á taugakerfinu geta einskorðast við einstakar byggingar eða dreifst um stór svæði heila og mænu. Staðbundinn og afmarkaður skaði á taugakerfinu stafar oftast af truflun á blóðrás. Taugafrumur eru mjög viðkvæmar fyrir súrefnisskorti og byrja að hrörna innan 1 eða 2 mínútna; varanlegur skaði, það er frumudauði, getur orðið innan nokkurra klukkustunda. Tap á blóðflæði til hluta heilans nefnist heilaslag, eða heilaæðaslys (CVA).

Tvær megingerðir heilaslags ráðast af því hvernig blóðflæði skerðist: heilablóðfall og heilablæðing. Heilablóðfall verður þegar blóðflæði til svæðis stöðvast vegna þess að æð lokast eða þrengist. Oft veldur blóðreki því, til dæmis blóðtappi eða fitudropi. Blóðþurrð getur einnig stafað af þykknun æðaveggjar eða minnkuðu blóðmagni, sem nefnist blóðmagnsminnkun.

Skylt heilaæðaatvik er skammvinnt blóðþurrðarkast (TIA), sem veldur skammvinnum staðbundnum taugaeinkennum vegna blóðþurrðar án bráðs vefjadreps. Eldri, tímamiðuð skilgreining taldi einkenni sem gengu til baka innan 24 klukkustunda til TIA en einkenni sem vörðu að minnsta kosti 24 klukkustundir til heilaslags. Nútímaskilgreiningin er hins vegar vefjamiðuð og byggist á því hvort brátt drep hafi orðið, ekki eingöngu á lengd einkenna. TIA er brýnt viðvörunarmerki um hættu á heilaslagi.

Þótt heilablæðing geti náð yfir stórt svæði miðtaugakerfisins, til dæmis djúpt hvítt efni heilahvels, geta önnur atvik valdið útbreiddum skaða og skerðingu á taugastarfsemi. Smitsjúkdómar geta skert starfsemi víða í miðtaugakerfinu þegar frumur taugavefjar, einkum stjarnfrumur og smátróðfrumur, bregðast við sýkingunni. Sljór áverki, til dæmis við umferðarslys, getur valdið beinum skemmdum á miðtaugakerfinu.

Taugahrörnunarsjúkdómar eru flokkur raskana sem hafa áhrif á taugakerfið. Til þeirra teljast Alzheimer-sjúkdómur, Parkinson-sjúkdómur, Huntingtonssjúkdómur, hreyfitaugungahrörnun (ALS), Creutzfeldt-Jakob-sjúkdómur, heila- og mænusigg (MS) og aðrir sjúkdómar sem stafa af hrörnun taugavefjar. Í sjúkdómum á borð við Alzheimer-sjúkdóm, Parkinson-sjúkdóm og ALS deyja taugafrumur, en í MS verður mýlisslíður fyrir skaða. Sumir þessara sjúkdóma skerða hreyfistarfsemi en aðrir birtast meðal annars sem heilabilun. Niðurstöður taugaskoðunar eru mismunandi eftir sjúkdómi en skerðingin er oft víðtæk. Minnisskerðing getur til dæmis haft áhrif á marga þætti mats á hugarástandi og hreyfiskerðing á þætti skoðunar heilatauga, hreyfikerfis eða samhæfingar. Orsakir sjúkdómanna eru einnig ólíkar. Sumir stafa af erfðum, svo sem Huntingtonssjúkdómur, og aðrir af sjálfsofnæmi, svo sem MS. Orsakir Alzheimer-sjúkdóms og Parkinson-sjúkdóms eru hins vegar ekki að fullu þekktar. Rannsóknir benda til að ýmsir þessara sjúkdóma eigi sameiginlega þætti í hrörnunarferlinu og að skyldar meðferðir kunni því að nýtast við fleiri en einum þeirra.

Algeng orsök breytinga á taugastarfsemi felst einnig í taugaþroskaröskunum. Erfðaþættir eða umhverfi á þroskaskeiði geta leitt til þess að taugastarfsemi verði önnur en algengast er. Erfitt er að afmarka taugaþroskaraskanir vegna þess að þær eiga rætur í frávikum sem urðu fyrr á ævinni og röskuðu eðlilegum þroska miðtaugakerfisins. Slík frávik fela líklega í sér marga umhverfis- og erfðaþætti og oft er ekki vitað hvað veldur öðru en að orsökin er flóknari en einn þáttur. Hvert frávik um sig þarf auk þess ekki að valda vanda, en samverkandi áhrif margra frávika geta raskað þroskaferlum sem sjálfir eru ekki að fullu þekktir. Heilaslag getur til dæmis skemmt ákveðið heilasvæði og valdið því að hæfni til að þekkja andlit glatast; það nefnist andlitsókenni eða andlitsblinda. Tengsl frumudauða í snældulaga heilafellingu við einkennið eru tiltölulega auðskilin. Svipaðir erfiðleikar geta hins vegar komið fram hjá börnum með einhverfurófsröskun (ASD), án þess að snældulaga heilafellingu vanti eða sýnilegur skaði eða byggingargalli sé á svæðinu. Ein möguleg, en ófullnægjandi, skýring er að tengsl svæðisins við önnur heilasvæði starfi með öðrum hætti.

Sýkingar, áverkar og meðfæddar raskanir geta öll valdið greinilegum teiknum sem koma fram við taugaskoðun. Mikilvægt er að greina brátt staðbundið atvik, svo sem heilaslag, frá dreifðri skerðingu, til dæmis eftir sljóan áverka, eða langvinnu ástandi. Svör við taugaskoðun geta hjálpað til við það. Tap sem nær til allra þátta málstarfsemi bendir fremur til víðtækrar skerðingar en afmarkaðs taps á einni færni, svo sem hæfninni til að segja ákveðnar gerðir orða. Hafa þarf þó í huga að skerðing á einni tiltekinni starfsemi, til dæmis stjórn talvöðva, getur hulið aðra málstarfsemi. Ólík undirpróf mats á hugarástandi varpa ljósi á þessi blæbrigði og hjálpa til við að skýra undirliggjandi orsök taugabrottfallsins.