Inngangur

Inngangur

Ósjálfráða taugakerfið er oft tengt „berjast-eða-flýja-viðbragðinu“, sem býr líkamann undir að flýja ógn eða standa gegn henni og berjast. Til að skýra merkinguna skaltu ímynda þér þær afar ólíklegu aðstæður að sjá ljónynju á veiðum á gresjunni. Slík ógn er ekki algeng í lífi nútímamanna en hún er dæmigerð fyrir það umhverfi sem mannkynið dafnaði og aðlagaðist í. Menn dreifðust um heiminn og nútíminn tók við mun hraðar en nokkur tegund getur aðlagast umhverfisálagi á borð við rándýr. Viðbrögð nútímamanna byggjast þó enn á þessum forsögulegu aðstæðum. Ef yfirmaður þinn gengur eftir ganginum síðdegis á föstudegi í leit að „sjálfboðaliðum“ til að mæta um helgina bregstu eins við og forsöguleg manneskja sem sér ljónynju hlaupa yfir gresjuna: þú berst eða flýrð.

Líklegast myndir þú flýja bæði yfirmanninn og ljónynjuna. Hlauptu! Ósjálfráða taugakerfið annast lífeðlisfræðilegu svörunina sem gerir flóttann mögulegan og vonandi árangursríkan. Adrenalín flæðir út í blóðrásina. Hjartsláttartíðnin eykst. Svitakirtlar virkjast. Berkjur lungna víkka svo loftskipti aukist. Sjáöldur víkka og auka sjónupplýsingar. Blóðþrýstingur hækkar almennt og æðar í beinagrindarvöðvum víkka. Nú þarf að hlaupa. Sambærileg lífeðlisfræðileg svörun á sér stað þegar líkaminn býr sig undir að berjast gegn ógninni.

Þessi svörun ætti að hljóma kunnuglega. Ósjálfráða taugakerfið tengist einnig tilfinningaviðbrögðum og berjast-eða-flýja-viðbragðið minnir sennilega á felmturskast. Í nútímanum tengjast slík viðbrögð kvíða ekki síður en raunverulegri ógn. Þessi viðbragðsháttur er innbyggður í taugakerfið. Aðlaganir ósjálfráða taugakerfisins urðu líklega til áður en mannkynið kom fram og eru sennilega sameiginlegar öllum spendýrum og jafnvel mörgum öðrum dýrum. Ljónynjan gæti sjálf verið í hættu við aðrar aðstæður.

Ósjálfráða taugakerfið bregst þó ekki aðeins við ógnum. Auk berjast-eða-flýja-viðbragðsins er til svörun sem nefnd er hvíldar- og meltingarviðbragð. Takist ljónynjunni vel til við veiðarnar hvílir hún sig eftir áreynsluna. Hjartsláttartíðnin lækkar. Öndunin verður aftur eðlileg. Meltingarkerfið þarf að sinna stóru verkefni. Stór hluti starfsemi ósjálfráða taugakerfisins byggist á tengingum innan ósjálfráðs viðbragðs, eða innyflaviðbragðs.