1515 Ósjálfráða taugakerfið

15.4 Lyf sem hafa áhrif á ósjálfráða taugakerfið

Námsmarkmið

Að loknum þessum kafla átt þú að geta:

Talið upp þá lyfjaflokka sem hafa áhrif á ósjálfráða taugakerfið
Greint á milli kólínvirkra og adrenvirkra efna
Greint á milli drifhermandi og driftaugahamlandi lyfja
Tengt afleiðingar misnotkunar nikótíns við ósjálfráða stjórn hjarta- og æðakerfisins

Mikilvæg leið til að skilja áhrif líkamseigin taugaefna í ósjálfráða taugakerfinu er að skoða áhrif lyfja. Þá má líta til þess hvernig lyf breyta ósjálfráðri starfsemi. Áhrifin ráðast fyrst og fremst af verkun lyfjanna á viðtaka þeirra taugaefna sem ósjálfráða taugakerfið notar. Boðsameindir taugakerfisins hafa áhrif á prótein í frumuhimnum ýmissa markfrumna. Engin áhrif verða því rakin til boðsameindanna einna án þess að viðtakarnir séu einnig teknir með í reikninginn. Efni sem líkaminn framleiðir til að bindast þessum viðtökum nefnist innrænt efni en efni sem berst inn í kerfið utan frá útrænt efni. Útræn efni geta verið náttúruleg, svo sem plöntuútdráttur, eða framleidd með efnasmíði á lyfjarannsóknastofu.

Víðtæk áhrif á ósjálfráða taugakerfið

Eitt mikilvægt efni sem hefur víðtæk áhrif á ósjálfráða taugakerfið er ekki lækningalyf sem ætlað er að verka á kerfið. Það er nikótín. Áhrif nikótíns á ósjálfráða taugakerfið skipta máli þegar metin eru áhrif reykinga á heilsu.

Allar hnoðataugafrumur ósjálfráða taugakerfisins, bæði í drifhnoðum og sefhnoðum, virkjast af ACh sem fyrirhnoðaþræðir losa. ACh-viðtakarnir á þessum taugafrumum eru nikótínviðtakar, það er bindilstýrð jónagöng. Þegar taugaboðefnið frá fyrirhnoðaþræðinum binst viðtakapróteininu opnast göng sem hleypa jákvæðum jónum yfir frumuhimnuna. Afleiðingin er afskautun hnoðataugafrumnanna. Nikótín verkar sem hliðstæða ACh við þessi taugamót. Þegar efnið berst inn í líkamann binst það því þessum ACh-viðtökum, virkjar hnoðataugafrumurnar og veldur afskautun þeirra.

Lyfið virkjar hnoð beggja deilda jafnt. Í mörgum marklíffærum líkamans verður því engin heildarbreyting. Andstæð ílög kerfanna vega hvort annað upp og ekkert markvert gerist. Driftaugakerfið veldur til dæmis samdrætti hringvöðva í meltingarveginum og takmarkar þannig áframflutning meltingarefna. Seftaugakerfið veldur hins vegar samdrætti annarra vöðva í meltingarveginum sem reyna að færa innihaldið áfram. Lokaniðurstaðan er að fæðan færist lítið sem ekkert og starfsemi meltingarkerfisins breytist ekki að marki.

Þetta getur hins vegar valdið vanda í hjarta- og æðakerfinu og er ein ástæða þess að reykingar eru áhættuþáttur hjarta- og æðasjúkdóma. Í fyrsta lagi hefur seftaugakerfið ekki marktæk áhrif á stjórn blóðþrýstings. Ílög frá seftaugakerfinu hafa aðeins áhrif á fáar æðar og nikótín færir því grunntónus æðanna fremur í átt að driftaugakerfinu, svo blóðþrýstingur hækkar. Í öðru lagi er ósjálfráð stjórnun hjartans sérstök. Ólíkt beinagrindarvöðvum og sléttum vöðvum er hjartavöðvinn sjálfvirkur og myndar eigin boðspennur. Ósjálfráða taugakerfið fær hjartað ekki til að slá heldur hraðar hjartslættinum með drifboðum eða hægir á honum með sefboðum. Þessi ferli útiloka ekki hvort annað. Hjartað getur því tekið við mótsagnakenndum boðum og hjartsláttartakturinn raskast (mynd 15.13).

Myndin sýnir mænuna og ólíkar taugar sem tengjast hjartanu, marklíffærinu sem er sýnt hægra megin. — **Mynd 15.13.** Nikótínviðtakinn er á öllum ósjálfráðum taugahnoðum en tengingar hjarta- og æðakerfisins eru sérstakar. Þær fylgja ekki venjulegu mynstri andstæðra ítaugana þar sem áhrifin myndu einfaldlega vega hvort annað upp við örvun með nikótíni. Andstæðu boðin til hjartans myndu bæði afskauta og yfirskauta þær hjartafrumur sem ákvarða hjartsláttartaktinn og gætu því valdið hjartsláttartruflun. Aðeins driftaugakerfið stjórnar almennum blóðþrýstingi og nikótín myndi því hækka hann.

Áhrif á driftaugakerfið

Taugaefnafræði driftaugakerfisins byggist á adrenvirka kerfinu. Noradrenalín og epinefrín hafa áhrif á markáhrifalíffæri með því að bindast α- eða β-adrenviðtökum. Lyf sem hafa áhrif á driftaugakerfið verka á þessi efnakerfi. Flokka má lyfin eftir því hvort þau efla starfsemi driftaugakerfisins eða rjúfa hana. Lyf sem eflir adrenvirka starfsemi nefnist drifhermandi lyf en lyf sem hamlar henni driftaugahamlandi lyf.

Drifhermandi lyf

Þegar driftaugakerfið starfar ekki rétt eða samvægi líkamans er raskað verka þessi lyf á eftirhnoðaenda og taugamót í frálægri braut driftaugakerfisins. Þau bindast ýmist tilteknum adrenviðtökum og herma eftir noradrenalíni við taugamót eftirhnoðaþráða og markvefja eða auka myndun og losun noradrenalíns frá eftirhnoðaþráðum. Sum lyfjanna auka einnig virkni adrenvirkra efna sem þræðirnir losa með því að hindra brottnám eða endurupptöku taugaboðefnisins úr taugamótunum.

Algengt drifhermandi lyf er fenýlefrín, sem er algengt innihaldsefni lyfja gegn nefstíflu. Það má einnig nota til að víkka sjáaldur og hækka blóðþrýsting. Fenýlefrín er α₁-adren örvi, sem merkir að það binst tilteknum adrenviðtaka og örvar svar. Fenýlefrín binst α-adrenviðtökum í æðum slímhúðar nefsins og veldur æðasamdrætti. Við það minnkar bjúgur í slímhúðinni og auðveldara verður að losa slím úr öndunarveginum. Fenýlefrín er oft gefið með öðrum lyfjum, svo sem verkjalyfjum, í svonefndum „sinus“-útgáfum ýmissa lausasölulyfja, til dæmis Tylenol Sinus^® eða Excedrin Sinus^®, og í slímlosandi lyfjum við slímþyngslum í brjósti, svo sem Robitussin CF^®.

Skyld sameind, pseudoefedrín, var áður mun algengari í þessum tilgangi en fenýlefrín, þar til farið var að nota hana við ólöglega framleiðslu amfetamína. Fenýlefrín er síður virkt sem lyf vegna þess að hluti þess getur brotnað niður í meltingarveginum áður en það frásogast. Fenýlefrín víkkar sjáaldrið með adrenvirkri verkun, en það nefnist sjáaldursvíkkun (mynd 15.14). Í þessum tilgangi er fenýlefrín notað við augnskoðun hjá augnlækni eða sjónmælingafræðingi. Einnig má nota það til að hækka blóðþrýsting þegar hjartastarfsemi er skert, svo sem við svæfingu eða sýklasóttarlost.

Ljósmyndin sýnir auga einstaklings með tiltölulega vítt sjáaldur. — **Mynd 15.14.** Driftaugakerfið víkkar sjáaldrið þegar noradrenalín binst adrenviðtaka á geislalægum þráðum sléttra vöðva lithimnunnar. Fenýlefrín hermir eftir þessari verkun með því að bindast sama viðtaka þegar dropum er dreypt á yfirborð augans á læknastofu. (mynd: Corey Theiss / Vulegenda/Wikimedia Commons)

Önnur efni sem efla adrenvirka starfsemi tengjast ekki lækninganotkun en hafa svipuð áhrif á starfsemi driftaugakerfisins. Kókaín truflar einkum endurupptöku dópamíns við taugamót en getur einnig aukið adrenvirka starfsemi. Koffín er hamlari annars taugaboðefnaviðtaka, adenósínviðtakans. Adenósín bælir adrenvirka starfsemi, einkum losun noradrenalíns við taugamót, og koffín eykur því adrenvirka starfsemi óbeint. Nokkrar vísbendingar eru um að koffín geti stutt lækningaverkun lyfja, ef til vill með því að magna starfsemi driftaugakerfisins. Það kann að skýra koffín í lausasöluverkjalyfjum á borð við Excedrin®.

Driftaugahamlandi lyf

Lyf sem trufla starfsemi driftaugakerfisins nefnast driftaugahamlandi lyf, á ensku sympatholytic eða sympathoplegic drugs. Þau verka einkum sem hamlarar adrenviðtaka. Þau hindra að noradrenalín eða epinefrín bindist viðtökunum og „rjúfa“ eða „lama“ þannig áhrifin, í samræmi við ensku viðskeytin „-lytic“ og „-plegic“. Einstök lyf í þessum flokki verka sértækt á α- eða β-adrenviðtaka eða tilteknar undirgerðir þeirra.

Þekktasti flokkur driftaugahamlandi lyfja er ef til vill β-blokkar. Þeir eru oft notaðir við hjarta- og æðasjúkdómum vegna þess að þeir blokka β-viðtaka sem tengjast aukinni hjartastarfsemi. Með því að koma í veg fyrir hækkun hjartsláttartíðni og draga úr álagi á hjartað geta lyfin bætt hjartastarfsemi þegar hún er skert, til dæmis hjá einstaklingi með hjartabilun eða fyrra hjartadrep. Algengir β-blokkar eru metóprólól, sem blokkar einkum β1-viðtaka, og própranólól, sem blokkar β-viðtaka ósértækt. Einnig eru til α-blokkar sem hafa sambærileg hamlandi áhrif á driftaugakerfið.

Driftaugahamlandi lyf eru einnig notuð við kvíða. Algengt dæmi er klónidín, sem er α-örvi. Driftaugakerfið tengist kvíða svo náið að viðbragð þess er stundum nefnt „berjast-, flýja- eða óttaviðbragð“. Klónidín er notað við fleiri kvillum en háþrýstingi og kvíða, meðal annars verkjum og athyglisbresti með ofvirkni.

Áhrif á seftaugakerfið

Lyf sem hafa áhrif á seftaugastarfsemi má flokka eftir því hvort þau auka eða minnka virkni við eftirhnoðaenda. Eftirhnoðaþræðir seftaugakerfisins losa ACh og viðtakarnir á markfrumunum eru múskarínviðtakar. Til eru nokkrar gerðir þeirra, M1–M5, en lyfin eru yfirleitt ekki sértæk fyrir einstakar gerðir. Seflyf geta verið múskarínörvar eða -hamlarar eða haft óbein áhrif á kólínvirka kerfið. Lyf sem efla kólínvirk áhrif nefnast sefhermandi lyf en þau sem hamla áhrifunum andkólínvirk lyf.

Pílókarpín er ósértækur múskarínörvi sem er algengur við meðferð augnsjúkdóma. Það vinnur gegn sjáaldursvíkkun, til dæmis af völdum fenýlefríns, og má gefa eftir augnskoðun. Auk þess að þrengja sjáaldrið með verkun á slétta vöðva lithimnunnar dregur pílókarpín brárvöðvann saman. Við það opnast frárennslisleiðir við mót hornhimnu og lithimnu, augvökvi rennur úr fremra augnhólfinu og augnþrýstingur vegna gláku lækkar.

Atrópín og skópólamín tilheyra flokki múskarínhamlara sem koma úr plöntum af ættkvíslinni Atropa, meðal annars belladonnu eða banvænum náttskugga (mynd 15.15). Heitið belladonna vísar til þess að útdráttur úr plöntunni var notaður sem snyrtivara til að víkka sjáöldur. Virku efnin blokka múskarínviðtaka í lithimnunni og sjáaldrið víkkar. Það var talið aðlaðandi vegna þess að augun virtust stærri. Menn dragast ósjálfrátt að stórum augum, meðal annars vegna þess að hlutfall augna og höfuðs er annað hjá ungbörnum og ungviði dýra og getur vakið tilfinningaviðbrögð. Snyrtinotkun belladonnuútdráttar nýtti þessi viðbrögð. Atrópín er ekki lengur notað í þessum tilgangi, enda er plantan einnig nefnd banvænn náttskuggi. Bæling seftaugastarfsemi getur verið banvæn, einkum þegar hún verður altæk. Stjórnun ósjálfráða taugakerfisins raskast og andkólínvirk einkenni koma fram. Ber plöntunnar eru mjög eitruð en geta líkst öðrum berjum. Pílókarpín er móteitur við atrópín- eða skópólamíneitrun.

Ljósmyndin sýnir belladonnuplöntu. — **Mynd 15.15.** Plantan af ættkvíslinni *Atropa,* sem nefnist belladonna eða banvænn náttskuggi, var notuð sem snyrtivara til að víkka sjáöldur en getur verið banvæn við inntöku. Berin virðast girnileg en innihalda sömu andkólínvirku efni og aðrir hlutar plöntunnar.

Áhrif ólíkra lyfjaflokka á drif- og seftaugakerfið
Lyfjaflokkur	Dæmi	Áhrif á driftaugakerfið	Áhrif á seftaugakerfið	Heildarniðurstaða
Nikótínörvar	Nikótín	Herma eftir ACh við fyrirhnoðataugamót, virkja eftirhnoðaþræði og valda losun noradrenalíns við marklíffærið	Herma eftir ACh við fyrirhnoðataugamót, virkja eftirhnoðaþræði og valda losun ACh við marklíffærið	Flest andstæð boð vega hvert annað upp en hjarta- og æðakerfið er viðkvæmt fyrir háþrýstingi og hjartsláttartruflunum
Drifhermandi lyf	Fenýlefrín	Bindast adrenviðtökum eða herma eftir driftaugaverkun með öðrum hætti	Engin áhrif	Auka grunntónus driftaugakerfisins
Driftaugahamlandi lyf	β-blokkar, svo sem própranólól eða metóprólól; α-örvar, svo sem klónidín	Hamla bindingu adrenvirkra boðefna eða draga úr adrenvirkum boðum	Engin áhrif	Auka grunntónus seftaugakerfisins
Seftaugahermar/múskarínörvar	Pílókarpín	Engin áhrif, nema á svitakirtla	Bindast múskarínviðtaka líkt og ACh	Auka grunntónus seftaugakerfisins
Andkólínvirk lyf/múskarínhamlarar	Atrópín, skópólamín, dímenhýdrínat	Engin áhrif	Blokka múskarínviðtaka og hamla starfsemi seftaugakerfisins	Auka grunntónus driftaugakerfisins

Truflanir í...

Ósjálfráða taugakerfinu

Um það bil 33 prósent fólks finna fyrir vægri ferðaveiki en allt að 66 prósent fá ferðaveiki við erfiðar aðstæður, svo sem í veltandi báti án útsýnis til sjóndeildarhrings. Tengingar milli svæða heilastofns og ósjálfráða taugakerfisins valda ógleði, köldum svita og uppköstum.

Heilasvæðið sem kemur af stað uppköstum nefnist aftasti reiturinn (area postrema). Hann liggur við fjórða heilahólf og er ekki varinn af blóð-heilaþröskuldi. Því getur hann brugðist við efnum í blóðrásinni, einkum eiturefnum sem örva uppköst. Miklar tengingar eru milli aftasta reitsins, einskjarna og aftari hreyfikjarna skreyjutaugarinnar. Þessi tengsl kjarnanna við ósjálfráða taugakerfið tengjast einkennum ferðaveiki.

Ferðaveiki stafar af ósamræmdum upplýsingum frá sjónkerfi og jafnvægiskerfi. Ef sjónkerfið skynjar hreyfingu án samsvarandi áreitis frá jafnvægiskerfinu, eða jafnvægiskerfið skynjar hreyfingu án sjónrænnar staðfestingar, örvar heilinn uppköst og tengd einkenni. Aftasti reiturinn virðist einn og sér geta örvað uppköst sem svar við eiturefnum í blóði en hann tengist einnig ósjálfráða taugakerfinu og getur kallað fram sambærilegt svar við hreyfingu.

Lyf sem verka á ósjálfráða taugakerfið eru notuð gegn ferðaveiki. Þótt skópólamíni sé oft lýst sem hættulegu og banvænu efni er það notað við ferðaveiki. Algeng meðferð er skópólamínplástur sem gefur lyfið um húð. Skópólamín og atrópín eru bæði unnin úr plöntum af ættkvíslinni Atropa. Í stórum skömmtum eru efnin eitruð og geta valdið alvarlegu driftaugaheilkenni. Plásturinn stýrir hins vegar losun lyfsins og heldur styrknum svo lágum að hættunni er afstýrt. Þeir sem hafa áhyggjur af því að nota „hættulegasta lyf heims“, eins og það er stundum nefnt á vefsíðum, geta notað andhistamín á borð við dímenhýdrínat (Dramamine®).