Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

15.1 Deildir ósjálfráða taugakerfisins

Meginhlutverk ósjálfráða taugakerfisins er að stýra samvægisferlum líkamans, en innkirtlakerfið sinnir einnig slíkri stjórnun. Til að skilja ósjálfráða taugakerfið þarf að skoða svarbrautirnar, það er úttak taugakerfisins. Tvær deildir ósjálfráða taugakerfisins skipta með sér viðbrögðum okkar við umhverfinu sem varðveita innra umhverfi líkamans. Driftaugakerfið bregst við ógn og býr líkamann undir að takast á við hana eða flýja, það er berjast-eða-flýja-viðbragðið. Seftaugakerfið gegnir gagnstæðu hlutverki. Þegar engin bráð hætta stafar af ytra umhverfinu færist líkaminn í hvíldarástand og virkni meltingarkerfisins eykst.

Úttak driftaugakerfisins á upptök í hliðlægu horni brjóst- og lendumænu. Sími miðlægrar taugafrumu liggur um fremri rót mænutaugar og síðan mænutaugina til drifhnoðs, annaðhvort keðjuhnoðs eða hliðhnoðs, þar sem hann myndar taugamót við hnoðataugafrumu. Þessir fyrirhnoðaþræðir losa ACh, sem örvar hnoðataugafrumuna fyrir tilstilli nikótínviðtaka. Sími hnoðataugafrumunnar, eftirhnoðaþráðurinn, liggur síðan til markáhrifalíffæris. Þar losar hann noradrenalín sem binst adrenviðtaka og breytir lífeðlisstarfsemi líffærisins í samræmi við víðtækt og greinótt driftaugasvar. Eftirhnoðatengingar til svitakirtla í húð og æða sem sjá beinagrindarvöðvum fyrir blóði eru þó undantekningar; þeir þræðir losa ACh, sem binst múskarínviðtökum. Driftaugakerfið hefur einnig sérhæfða fyrirhnoðatengingu við nýrnahettumerg sem veldur losun adrenalíns og noradrenalíns út í blóðrásina í stað þess að örva taugafrumu sem tengist líffæri beint. Þessi hormónaþáttur gerir efnaboðum driftaugakerfisins kleift að dreifast hratt um líkamann og hafa áhrif á mörg líffærakerfi samtímis.

Úttak seftaugakerfisins á upptök í heilastofni og spjaldmænu. Taugafrumur frá tilteknum kjörnum heilastofns eða hliðlægu horni spjaldmænu, það er fyrirhnoðataugafrumur, senda síma til endahnoða eða vegghnoða sem liggja nálægt markáhrifalíffæri eða inni í vegg þess. Þessir fyrirhnoðaþræðir losa einnig ACh, sem binst nikótínviðtökum og örvar þannig hnoðataugafrumurnar. Eftirhnoðaþræðirnir tengjast síðan markvefjum líffærisins og losa ACh, sem binst múskarínviðtökum og kemur hvíldar- og meltingarviðbrögðum af stað.

Boðsameindir ósjálfráða taugakerfisins losna úr taugasímum og geta talist annaðhvort taugaboðefni, þegar þær hafa bein áhrif á áhrifalíffærið, eða hormón, þegar þær losna út í blóðrásina. Sama sameind, svo sem noradrenalín, getur því talist taugaboðefni eða hormón eftir því hvort hún losnar úr eftirhnoðaþræði driftaugakerfisins eða nýrnahettu. Taugamót ósjálfráða taugakerfisins eru ekki alltaf dæmigerð tenging á borð við þá sem fyrst var lýst við taugavöðvamót. Í stað taugamótaendahnappa við enda taugasíma geta verið taugasímsbungur eftir endilöngum þræðinum sem mynda tengslanet innan markvefjarins.

15.2 Ósjálfráð viðbrögð og samvægi

Starfsemi ósjálfráða taugakerfisins byggist á innyflaviðbragði. Það líkist sómatísku viðbragði en frálæga greinin er mynduð úr tveimur taugafrumum. Miðlæg taugafruma sendir síma frá mænu eða heilastofni og myndar taugamót við hnoðataugafrumu sem sendir síma til áhrifalíffærisins. Aðlægar greinar sómatískra viðbragða og innyflaviðbragða eru mjög áþekkar, enda koma mörg ósjálfráð svör af stað við líkamsskyn eða sérskyn. Sum innyflaskyn verða þó ekki hluti meðvitaðrar skynjunar. Ef innyflaskynjun, svo sem verkur frá hjarta, er nægilega sterk nær hún meðvitund. Skynhómúnkúlusinn gefur hins vegar mun óljósari mynd af innri byggingum en yfirborði líkamans. Innyflaskynjun birtist því oft sem staðvilluverkur, svo sem verkur í vinstri öxl og handlegg við hjartaáfall.

Hlutverk innyflaviðbragða er að viðhalda jafnvægi í starfsemi líffærakerfa líkamans. Báðar deildir ósjálfráða taugakerfisins stuðla að breytingum, yfirleitt í gagnstæðar áttir. Driftaugakerfið eykur hjartsláttartíðni en seftaugakerfið dregur úr henni. Driftaugakerfið víkkar sjáaldur augans en seftaugakerfið þrengir hann. Þessi andstæðu ílög geta lagt grunn að grunntónus líffærakerfis. Hjartsláttartíðni lýtur að jafnaði grunntónus seftaugakerfisins en blóðþrýstingur grunntónus driftaugakerfisins. Ósjálfráða taugakerfið hægir því á hjartslætti í hvíld en æðar haldast lítillega samandregnar.

Í fáeinum líffærakerfum eru andstæð ílög deildanna tveggja ekki meginreglan. Grunntónus driftaugakerfisins í æðum stafar af því að almenna blóðrásin fær nánast engin sefílög. Aðeins tiltekin svæði fá sefílög sem slaka á sléttum vöðvum æðaveggja. Svitakirtlar eru annað dæmi, því þeir fá eingöngu ílög frá driftaugakerfinu.

15.3 Miðlæg stjórnun

Ósjálfráða taugakerfið samþættir skynupplýsingar og æðri hugræna ferla og myndar þannig úttak sem styður samvægi. Meginmiðstöð ósjálfráðrar stjórnunar er undirstúkan. Hún samhæfir frálægar brautir drif- og seftaugakerfisins og stjórnar þannig starfsemi líffærakerfa líkamans. Meginhluti úttaks undirstúkunnar liggur um miðlæga framheilaknippið og baklæga langknippið og hefur áhrif á hluta ósjálfráða taugakerfisins í heilastofni og mænu. Miðlæga framheilaknippið tengir undirstúkuna einnig við æðri stöðvar randkerfisins þar sem tilfinningar geta haft áhrif á innyflasvör. Möndlungurinn er bygging innan randkerfisins sem hefur áhrif á stjórnun undirstúkunnar á bæði ósjálfráða taugakerfinu og innkirtlakerfinu.

Þessar æðri stöðvar stjórna ósjálfráða taugakerfinu með niðurstigandi boðum um stöðvar í heilastofni, einkum hjarta- og æðastöðina í mænukylfu. Þessi hópur kjarna stjórnar bæði hjartastarfsemi og blóðþrýstingi. Skynboð frá hjarta, ósæð og hálsslagæðastokkum berast til þessara svæða mænukylfunnar. Einskjarninn mótar grunntónus driftaugakerfisins í hjarta- og æðakerfi fyrir tilstilli hjartahraðatauga og æðahreyfitauga. Óræði kjarninn og aftari hreyfikjarni skreyjutaugarinnar senda báðir þræði um skreyjutaugina, sem hægir á hjartslætti og miðlar þannig sefviðbragði hjartans.

15.4 Lyf sem hafa áhrif á ósjálfráða taugakerfið

Ýmis útræn efni hafa áhrif á ósjálfráða taugakerfið, bæði lækningalyf og ólögleg vímuefni. Þau verka með því að herma eftir innrænum efnum eða trufla þau eða viðtaka þeirra. Samanburður á áhrifum ólíkra lyfja á ósjálfráða starfsemi varpar ljósi á hlutverk taugaboðefna og hormóna í kerfinu. Líta má á lyf sem efnafræðileg verkfæri sem valda tiltölulega nákvæmum breytingum eftir því hvar þau verka.

Nikótín er ekki notað sem lækningalyf nema sem stuðningur við að hætta reykingum. Þegar það berst inn í líkamann með nikótínvörum hefur það víðtæk áhrif á ósjálfráða taugakerfið og eykur hættu á hjarta- og æðasjúkdómum. Nikótín örvar bæði drifhnoð og sefhnoð við taugamót fyrirhnoðaþráða. Í flestum líffærakerfum vega andstæð ílög eftirhnoðaþráðanna tveggja í meginatriðum hvort annað upp. Áhrifin á hjarta- og æðakerfið eru þó önnur. Þar sem seftaugakerfið hefur nánast engin áhrif á almennan blóðþrýsting styrkir nikótín drifílögin og hækkar blóðþrýsting. Áhrif ósjálfráða taugakerfisins á hjartað eru einnig sérstök. Í öðrum líffærum örvar kerfið eða hamlar sléttum vöðvum eða kirtilvef. Hjartavöðvinn er hins vegar sjálfvirkur og ósjálfráða taugakerfið mótar starfsemi hans. Andstæð boð vega þá ekki einfaldlega hvort annað upp heldur raska reglulegum hjartslætti og geta valdið hjartsláttartruflunum. Bæði háþrýstingur og hjartsláttartruflanir eru áhættuþættir hjartasjúkdóma.

Önnur lyf hafa áhrif á aðra hvora deild ósjálfráða taugakerfisins. Drifhermandi lyf herma eftir áhrifum adrenvirkra sameinda, það er noradrenalíns og adrenalíns. Lyf á borð við fenýlefrín bindast adrenviðtökum og örva markáhrifalíffæri á svipaðan hátt og driftaugavirkni. Driftaugahamlandi lyf blokka hins vegar adrenvirka starfsemi og draga þannig úr áhrifum driftaugakerfisins á markáhrifalíffærið. Lyf sem verka á seftaugakerfið efla eða blokka sömuleiðis eftirhnoðaboðin. Múskarínörvi, eða sefhermandi lyf, verkar eins og ACh sem eftirhnoðaþráður seftaugakerfisins losar. Andkólínvirk lyf blokka múskarínviðtaka og hamla þannig áhrifum seftaugakerfisins á líffærið.