1515 Ósjálfráða taugakerfið
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- asetýlkólín (ACh)
- taugaboðefni sem binst við hreyfiendaplötu og kemur afskautun af stað
- nýrnahettumergur
- innri hluti nýrnahettu sem losar adrenalín og noradrenalín sem hormón út í blóðrásina
- adrenvirkur
- um taugamót þar sem noradrenalín losnar og binst α- eða β-adrenviðtökum
- aðlæg grein
- hluti viðbragðsboga sem flytur ílag frá skyntaugafrumu, hvort sem um sérskyn eða almennt skyn er að ræða
- örvi
- útrænt efni sem binst viðtaka og veldur svipuðum áhrifum og innræni bindillinn
- α-adrenviðtaki
- önnur þeirra megingerða viðtaka sem adrenalín og noradrenalín bindast; hefur tvær undirgerðir, α1 og α2
- hamlari
- útrænt efni sem binst viðtaka og veldur áhrifum sem vinna gegn áhrifum innræna bindilsins
- andkólínvirk lyf
- lyf sem rjúfa eða draga úr starfsemi seftaugakerfisins
- grunntónus ósjálfráða taugakerfisins
- tilhneiging líffærakerfis til að lúta frekar stjórn annarrar deildar ósjálfráða taugakerfisins en hinnar, svo sem þegar sefboð lækka hjartsláttartíðni í hvíld
- blóðþrýstingsnemi
- mekanónemi sem skynjar teygju æða og nemur þannig breytingar á blóðþrýstingi
- β-adrenviðtaki
- önnur þeirra megingerða viðtaka sem adrenalín og noradrenalín bindast; hefur þrjár undirgerðir, β1, β2 og β3
- hjartahraðataugar
- fyrirhnoðaþræðir driftaugakerfisins sem auka hjartsláttartíðni þegar hjarta- og æðastöðin í mænukylfu sendir boð
- hjarta- og æðastöð
- svæði í mænukylfu sem stjórnar hjarta- og æðakerfinu með hjartahraðataugum og æðahreyfitaugum, sem tilheyra driftaugakerfinu
- iðrahnoð
- eitt hliðhnoða driftaugakerfisins sem sendir taugaþræði til meltingarkerfisins
- miðlæg taugafruma
- frumubolur taugafrumu ósjálfráða taugakerfisins sem liggur í miðtaugakerfinu, nánar tiltekið í hliðlægu horni mænunnar eða kjarna heilastofns
- kólínvirkur
- um taugamót þar sem asetýlkólín losnar og binst nikótín- eða múskarínviðtaka
- krómsæknar frumur
- taugainnkirtlafrumur í nýrnahettumerg sem losa adrenalín og noradrenalín út í blóðrásina við virkni driftaugakerfisins
- brárhnoð
- eitt endahnoða seftaugakerfisins; liggur aftarlega í augntóttinni og sendir síma til lithimnunnar
- hliðhnoð
- hnoð utan driftaugakeðjunnar sem fyrirhnoðaþræðir driftaugakerfisins liggja til; þau eru iðrahnoð og efra og neðra garnahengishnoð
- höfuð- og spjaldkerfi
- annað heiti seftaugakerfisins sem vísar til líffærafræðilegrar staðsetningar miðlægra taugafrumna í kjörnum heilastofns og hliðlægu horni spjaldmænu; einnig nefnt höfuð- og spjaldútflæði
- baklægt langknippi
- meginfrálæga braut undirstúku sem liggur niður um grátt efni heilastofns og inn í mænuna
- aftari hreyfikjarni skreyjutaugarinnar
- staður seftaugafrumna sem senda síma eftir skreyjutaug til endahnoða í brjóst- og kviðarholi
- Edinger–Westphal-kjarni
- staður seftaugafrumna sem senda síma til brárhnoðs
- frálæg grein
- hluti viðbragðsboga sem flytur úttak til áhrifalíffæris, svo sem vöðva eða kirtilvefjar
- innrænn
- um efni sem myndast í mannslíkamanum
- innrænt efni
- efni sem myndast og losnar innan líkamans til að hafa áhrif á viðtakaprótein
- adrenalín
- boðsameind sem nýrnahettumergur losar út í blóðrásina sem hluta af driftaugasvörun
- útrænn
- um efni sem myndast utan mannslíkamans
- útrænt efni
- efni utan líkamans, hvort sem það kemur frá annarri lífveru, svo sem plöntu, eða verður til við efnasmíði á rannsóknarstofu, og binst viðtakapróteini sem liggur þvert yfir frumuhimnu
- berjast-eða-flýja-viðbragð
- safn svarana sem driftaugavirkni kemur af stað og búa líkamann undir að flýja ógn eða takast á við hana; í nútímasamfélagi tengjast svörin oft kvíðatilfinningu
- G-prótíntengdur viðtaki
- himnuprótínflóki sem samanstendur af viðtakapróteini sem binst boðsameind og G-prótíni sem virkjast við bindinguna og virkjar síðan áhrifaprótein, það er ensím sem myndar annars stigs boðefni í umfrymi markfrumunnar
- hnoðataugafruma
- frumubolur taugafrumu ósjálfráða taugakerfisins sem liggur í taugahnoði
- gráar tengigreinar
- (singular = ramus communicans) ómýldar byggingar sem mynda stutta tengingu frá keðjuhnoði driftaugakerfisins til mænutaugar og flytja eftirhnoðaþræði driftaugakerfisins
- stærri iðrataug
- taug sem inniheldur þræði miðlægra driftaugafrumna sem mynda ekki taugamót í keðjuhnoðum heldur liggja til iðrahnoðs
- neðra garnahengishnoð
- eitt hliðhnoða driftaugakerfisins sem sendir taugaþræði til meltingarkerfisins
- vegghnoð
- endahnoð seftaugakerfisins sem liggja inni í vegg markáhrifalíffæris
- minni iðrataug
- taug sem inniheldur þræði miðlægra driftaugafrumna sem mynda ekki taugamót í keðjuhnoðum heldur liggja einkum til ósæðar- og nýrnahnoðs og efra garnahengishnoðs
- bindilstýrð katjónagöng
- jónagöng, svo sem nikótínviðtakinn, sem hleypa jákvætt hlöðnum jónum sértækt í gegn og opnast þegar sameind á borð við taugaboðefni binst þeim
- randblað
- byggingar sem liggja umhverfis jaðra hvelheilans og koma að minni og tilfinningum
- langt viðbragð
- viðbragðsbogi sem tekur til miðtaugakerfisins
- miðlægt framheilaknippi
- þráðabraut sem liggur fram í grunnhluta framheilans, gengur um undirstúku og nær niður í heilastofn og mænu
- vöðvahjúpsflækja
- taugavefur í vegg meltingarvegar sem inniheldur taugafrumur sem fyrirhnoðaþræðir ósjálfráða taugakerfisins liggja til og senda síma til sléttra vöðva og kirtilvefjar meltingarlíffærisins
- múskarínviðtaki
- gerð asetýlkólínviðtaka sem einnig bindur múskarín og er efnaskiptatengdur viðtaki
- sjáaldursvíkkun
- víkkun sjáaldurs, yfirleitt vegna sjúkdóms, áverka eða lyfja
- nikótínviðtaki
- gerð asetýlkólínviðtaka sem einnig bindur nikótín og er jónagengur viðtaki
- noradrenalín
- boðsameind sem flestir eftirhnoðaþræðir driftaugakerfisins losa sem taugaboðefni við driftaugasvörun eða nýrnahettumergur losar sem hormón út í blóðrásina
- óræður kjarni
- kjarni í heilastofni sem inniheldur taugafrumur sem senda síma eftir skreyjutaug til endahnoða í brjóstholi og tengjast sérstaklega hjartanu
- seftaugakerfi
- deild ósjálfráða taugakerfisins sem annast starfsemi tengda hvíld og meltingu
- sefhermandi lyf
- lyf sem efla eða herma eftir starfsemi seftaugakerfisins
- hliðhryggjarhnoð
- hnoð driftaugakerfisins sem liggja beggja vegna hryggsúlunnar og mynda driftaugakeðjuna
- eftirhnoðaþráður
- sími hnoðataugafrumu í ósjálfráða taugakerfinu sem liggur til markáhrifalíffæris og myndar taugamót við það; stundum nefndur eftirhnoðataugafruma
- fyrirhnoðaþráður
- sími miðlægrar taugafrumu í ósjálfráða taugakerfinu sem liggur til hnoðataugafrumu og myndar taugamót við hana; stundum nefndur fyrirhnoðataugafruma
- franhryggjarhnoð
- ósjálfráð hnoð sem liggja framan við hryggsúluna og tengjast driftaugakeðjunni að starfsemi
- staðvilluverkur
- meðvituð skynjun innyflaáreitis sem varpað er á annað svæði líkamans, svo sem verkur í vinstri öxl og handlegg sem getur verið teikn um hjartaáfall
- viðbragðsbogi
- boðrás viðbragðs sem felur í sér skynílög og hreyfiúttak, eða aðlæga og frálæga grein, ásamt samþættingarstöð sem tengir greinarnar saman
- hvíld og melting
- safn starfsemi sem tengist seftaugakerfinu og stuðlar að hvíld og meltingu
- stutt viðbragð
- viðbragðsbogi sem tekur ekki til neins hluta miðtaugakerfisins
- sómatískt viðbragð
- viðbragð sem hefur beinagrindarvöðva að áhrifalíffæri og lýtur stjórn líkamstaugakerfisins
- efsta hálshnoð
- eitt hliðhryggjarhnoða driftaugakerfisins sem sendir taugaþræði til höfuðs
- efra garnahengishnoð
- eitt hliðhnoða driftaugakerfisins sem sendir taugaþræði til meltingarkerfisins
- keðjuhnoð driftaugakerfisins
- röð hnoða meðfram hryggsúlunni sem taka við ílagi frá miðlægum driftaugafrumum
- driftaugakerfi
- deild ósjálfráða taugakerfisins sem tengist berjast-eða-flýja-viðbragðinu
- driftaugahamlandi lyf
- lyf sem rýfur eða „leysir upp“ starfsemi driftaugakerfisins
- drifhermandi lyf
- lyf sem eflir eða hermir eftir starfsemi driftaugakerfisins
- markáhrifalíffæri
- líffæri, vefur eða kirtill sem bregst við stjórnun ósjálfráðra, sómatískra eða innkirtlaboða
- endahnoð
- hnoð seftaugakerfisins sem liggja nálægt markáhrifalíffæri eða inni í því; hnoð inni í vegg áhrifalíffæris nefnast einnig vegghnoð
- brjóst- og lendakerfi
- annað heiti driftaugakerfisins sem vísar til líffærafræðilegrar staðsetningar miðlægra taugafrumna í hliðlægu horni brjóstmænu og efri lendarmænu
- taugasímsbunga
- bygging í sumum ósjálfráðum taugatengingum sem er ekki dæmigerður taugamótaendahnappur heldur ein af röð bunga eftir endilöngum þræði sem mynda tengslanet við markáhrifalíffærið
- æðahreyfitaugar
- fyrirhnoðaþræðir driftaugakerfisins sem valda æðasamdrætti sem svar við boðum frá hjarta- og æðastöðinni
- innyflaviðbragð
- viðbragð sem hefur innra líffæri að áhrifalíffæri og lýtur stjórn ósjálfráða taugakerfisins
- hvítar tengigreinar
- (singular = ramus communicans) mýldar byggingar sem mynda stutta tengingu frá mænutaug til keðjuhnoðs driftaugakerfisins og flytja fyrirhnoðaþræði driftaugakerfisins