1414 Sómatíska taugakerfið

Lykilhugtök

Lykilhugtök

alkalóíði: efni, yfirleitt úr plöntu, sem er efnafræðilega basískt með tilliti til sýrustigs og örvar beiskjunema

amakrínfruma: frumugerð í sjónhimnu sem tengist tvískautafrumum nærri ytra taugamótalagi og leggur grunn að fyrstu myndúrvinnslu innan sjónhimnunnar

lykja: í eyra, bygging við grunn bogagangs sem inniheldur hárfrumur og hvelju sem annast umbreytingu snúningshreyfinga höfuðs

lyktarskynsleysi: tap lyktarskyns, yfirleitt vegna líkamlegs rofs á fyrstu heilataug

fremri barkar- og mænubraut: hluti barkar- og mænubrautar sem gengur um framstuðul mænunnar og stjórnar ásvöðvum fyrir tilstilli miðlægra hreyfitaugafrumna í framhorninu

augvökvi: vatnskenndur vökvi sem fyllir fremra augnhólfið, þar sem hornhimna, lithimna, brárbolur og augasteinn eru

uppstigandi braut: þráðabygging sem flytur skynupplýsingar frá útlægum svæðum um mænu og heilastofn til annarra bygginga heilans

tengisvæði: svæði heilabarkar sem tengist frumskynsvæði barkarins og vinnur frekar úr upplýsingum svo flóknari skynjun verði til

heyrnarskyn: skynjun hljóðs

eyrnarblaðka: holdkennd ytri bygging eyrans

grunnhimna: í eyra, botn kuðungsgangsins sem Corti-líffærið liggur á

Betz-frumur: úttaksfrumur frumhreyfibarkar sem koma vöðvum á hreyfingu með taugamótum við hreyfitaugafrumur heilatauga og mænu

tvíaugadýptarvísbendingar: vísbendingar um fjarlægð sjónáreita sem byggjast á smávægilegum mun á myndunum sem varpast á sjónhimnurnar tvær

tvískautafruma: frumugerð í sjónhimnu sem tengir ljósnema við hnoðfrumur sjónhimnu (RGC)

Broca-svæði: svæði í ennisblaði sem tengist hreyfifyrirmælum sem eru nauðsynleg fyrir talmyndun

kapsaicín: sameind sem virkjar skaðanema með víxlverkun við hitanæm jónagöng og veldur „heitri“ skynjun við neyslu kryddaðs matar

heilasneplar: hlutar niðurstigandi hreyfibrautar sem mynda hvíta efnið kviðlægt í miðheilanum

hálsstækkun: svæði framhorns mænunnar þar sem fleiri hreyfitaugafrumur annast mikinn fjölda vöðva efri útlims og nákvæma stjórn þeirra

efnanemi: skynnemafruma sem er næm fyrir efnaáreitum, til dæmis við bragð, lykt eða sársauka

aðalskynkjarni þrenndartaugar: hluti þrenndartaugarkjarnanna sem er í brúnni

æðahimna: æðaríkur vefur í augnvegg sem sér ytri sjónhimnu fyrir blóði

brárbolur: sléttvöðvabygging á innra yfirborði lithimnu sem stjórnar lögun augasteinsins um þræði brárbeltisins

dægursveifla: innri skynjun daglegrar lotu ljóss og myrkurs sem byggist á virkni sjónhimnu í tengslum við sólarljós

kuðungur: heyrnarhluti innra eyrans sem inniheldur byggingar sem umbreyta hljóðáreitum

kuðungsgangur: rými innan heyrnarhluta innra eyrans sem inniheldur Corti-líffærið og liggur milli hljóðhimnustiga og anddyrisstiga

keiluljósnemi: önnur tveggja gerða nemafrumna sjónhimnu; sérhæfð fyrir litsjón með þremur ljóslitarefnum sem dreifast á þrjá aðskilda frumuhópa

gagnstæðu megin: orðalag sem merkir „hinum megin“, til dæmis um síma sem krossa miðlínu í þráðabraut

hornhimna: trefjahlíf framan á auganu sem er gagnsæ svo ljós komist gegnum hana

hornhimnuviðbragð: verndarsvar við örvun hornhimnu sem veldur samdrætti hringvöðva augans og blikki

barkar- og heilastofnsbraut: tenging milli heilabarkar og heilastofns sem kemur hreyfingu af stað

barkar- og mænubraut: tenging milli heilabarkar og mænu sem kemur hreyfingu af stað

hvelja: sérhæfð bygging við grunn bogagangs sem sveigir skynhár hárfrumna þegar höfuðið snýst og vökvinn innan gangsins hreyfist miðað við hann

krossa: að ganga yfir miðlínu, til dæmis um þræði sem varpa frá annarri hlið líkamans til hinnar

afturstuðlakerfi: uppstigandi braut mænunnar sem tengist fínni snertiskynjun og stöðuskyni

baklæg sjónúrvinnslubraut: tengingar milli barkarsvæða frá hnakkablaði til hvirfilblaðs sem annast skynjun sjónrænnar hreyfingar og stýra líkamshreyfingum í samræmi við hana

hjúpaður taugaendi: gerð skynnema þar sem griplar taugafrumunnar eru umluktir sérhæfðum byggingum sem auðvelda umbreytingu tiltekins skynáreitis, til dæmis í lagkornum djúpt í leðurhúð og undirhúð

jafnvægisskyn: skynjun jafnvægis sem felur í sér stöðu og hreyfingu höfuðs

stýrifærni: hugrænir ferlar framennisbarkar sem beina markmiðsbundinni hegðun og eru undanfari framkvæmdar hreyfifyrirmæla

ytra eyra: byggingar á hliðlægu yfirborði höfuðs, þar á meðal eyrnarblaðka og hlust sem nær að hljóðhimnu

ytri skynnemi: skynnemi sem er staðsettur þannig að hann túlkar áreiti úr ytra umhverfi, til dæmis ljósnemi í auga eða líkamsskynsnemi í húð

ytri augnvöðvi: einn af sex vöðvum sem eiga upptök í augntóttarbeinum, festast á yfirborð augans og hreyfa það

utanstrýtukerfi: brautir milli heila og mænu sem liggja aðskildar frá barkar- og mænubrautinni og móta hreyfingar sem sú meginbraut kemur af stað

fleygknippi: hliðlægur hluti afturstuðlakerfisins sem er gerður úr þráðum skyntaugafrumna efri hluta líkamans

grannknippi: miðlægur hluti afturstuðlakerfisins sem er gerður úr þráðum skyntaugafrumna neðri hluta líkamans

trefjahjúpur: ysta lag augans, að mestu úr bandvef sem myndar augnhvítu og hornhimnu

miðgróf: nákvæm miðja sjónhimnunnar þar sem sjónáreiti beinast svo sjónskerpa verði mest; sjónhimnan er þar þynnst og inniheldur aðeins ljósnema

frír taugaendi: gerð skynnema þar sem griplar taugafrumunnar liggja í bandvef líffæris, til dæmis leðurhúð, og nema oftast efna-, hita- og mekanísk áreiti

augnstýrisvæði ennisblaðs: svæði framennisbarkar sem hreyfir augun til að beina athygli að sjónáreitum

almennt skyn: skynkerfi sem dreifist um líkamann og er hluti líffæra margra annarra kerfa, til dæmis veggja meltingarlíffæra eða húðar

bragðskyn: skynjun bragðs

bragðnemafrumur: skynfrumur í bragðlauk sem umbreyta efnaáreitum bragðskyns

hárfrumur: mekanónemafrumur í innra eyra sem umbreyta áreitum fyrir heyrnar- og jafnvægisskyn

steðji: heyrnarbein í miðeyra sem tengir hamar við ístað

neðri hóll: síðasta byggingin í heyrnarbraut heilastofns sem varpar til stúku og efri hóls

neðri skávöðvi auga: ytri augnvöðvi sem snýr auganu út til hliðar

neðri beini augnvöðvi: ytri augnvöðvi sem beinir auganu niður

innra eyra: bygging innan gagnaugabeins sem inniheldur skynbúnað heyrnar og jafnvægis

innri hluti ljósnema: í auga, hluti ljósnema sem inniheldur kjarna og önnur helstu frumulíffæri fyrir eðlilega frumustarfsemi

innra taugamótalag: lag sjónhimnunnar þar sem tvískautafrumur tengjast hnoðfrumum sjónhimnu

styrkmunur milli eyrna: vísbending sem auðveldar staðsetningu hljóðs í láréttu plani með samanburði á hlutfallslegum hljóðstyrk í eyrunum tveimur; eyrað sem er nær hljóðgjafanum nemur örlítið sterkara hljóð

tímamunur milli eyrna: vísbending sem auðveldar staðsetningu hljóðs í láréttu plani með samanburði á komutíma hljóðs til eyrnanna tveggja; eyrað sem er nær hljóðgjafanum nemur áreitið örsekúndum fyrr

innhýði: hluti niðurstigandi hreyfibrautar sem liggur milli rófukjarna og gráhýðis

innri skynnemi: skynnemi sem er staðsettur þannig að hann túlkar áreiti frá innri líffærum, til dæmis teygjunemi í æðavegg

sömu megin: orðalag sem merkir á sömu hlið, til dæmis um síma sem krossa ekki miðlínu í þráðabraut

lithimna: litaði hluti augans framanverðs sem umlykur sjáaldrið

hreyfiskyn: skynjun líkamshreyfinga sem byggist á boðum frá beinagrindarvöðvum, sinum, liðamótum og húð

táragöng: göng í miðlægum augnkrók sem flytja tár í nefhol

tárakirtill: kirtill hliðlægt við augntótt sem myndar tár sem renna yfir yfirborð augans

hliðlæg barkar- og mænubraut: hluti barkar- og mænubrautar sem gengur um hliðarstuðul mænunnar og stjórnar útlimavöðvum fyrir tilstilli hliðlægra hreyfitaugafrumna í framhorninu

hliðlægur hnékjarni: marksvæði hnoðfrumna sjónhimnu í stúku sem varpar til sjónbarkar

hliðlægur beini augnvöðvi: ytri augnvöðvi sem færir augað út til hliðar

augasteinn: hluti augans sem beinir ljósi að sjónhimnu

lyftivöðvi efra augnloks: vöðvi sem lyftir efra augnloki og er stjórnað af þráðum augnhreyfitaugar

lendarstækkun: svæði framhorns mænunnar þar sem fleiri hreyfitaugafrumur annast mikinn fjölda vöðva neðri útlims

skynblettur: skynsvæði í skjóðu og posa sem inniheldur hárfrumur og umbreytir línulegri hröðun og halla höfuðs

hamar: heyrnarbein sem festist beint við hljóðhimnuna

mekanónemi: nemafruma sem umbreytir mekanísku áreiti í rafefnafræðilegt boð

miðlægur hnékjarni: marksvæði heyrnarbrautar heilastofns í stúku sem varpar til heyrnarbarkar

miðlykkja: þráðabraut afturstuðlakerfisins sem gengur frá grannkjarna og fleygkjarna til stúku og krossar miðlínu

miðlægur beini augnvöðvi: ytri augnvöðvi sem færir augað að miðlínu

miðheilakjarni þrenndartaugar: hluti þrenndartaugarkjarnanna sem er í miðheilanum

miðeyra: rými innan gagnaugabeins milli hlustar og beinvölundar þar sem heyrnarbeinin magna hljóðbylgjur frá hljóðhimnu til egglaga glugga

fjölskynssamþættingarsvæði: svæði heilabarkar þar sem upplýsingar frá fleiri en einu skynformi eru unnar og leiða til æðri barkarstarfsemi á borð við minni, nám eða hugsun

taugahjúpur: lag augans sem inniheldur taugavef, það er sjónhimnuna

skaðanemi: nemafruma sem nemur sársaukafull áreiti

fleygkjarni: kjarni í mænukylfu þar sem fyrstu taugafrumur afturstuðlakerfisins frá efri hluta líkamans og handleggjum mynda taugamót

grannkjarni: kjarni í mænukylfu þar sem fyrstu taugafrumur afturstuðlakerfisins frá neðri hluta líkamans og fótleggjum mynda taugamót

lyktarsameindir: rokgjörn efni sem bindast viðtakaprótínum í lyktartaugafrumum og örva lyktarskyn

lyktarskyn: skynjun lyktar

lyktarklumba: miðlægt marksvæði fyrstu heilataugar á kviðlægu yfirborði ennisblaðs stórheilans

lyktarþekja: svæði nefþekju þar sem lyktartaugafrumur eru

lyktarskyntaugafruma: nemafruma lyktarkerfisins sem er næm fyrir efnaáreitum lyktar og myndar með símum sínum fyrstu heilataug

opsín: prótín sem inniheldur ljósnæma hjálparþáttinn retínal og tekur þátt í ljósumbreytingu

sjóntaugakross: krossunarstaður í sjónkerfinu þar sem þræðir miðlægrar sjónhimnu ganga yfir á gagnstæða hlið heilans

sjóntaugardopp: staður á sjónhimnu þar sem símar hnoðfrumna ganga út úr auganu og æðar innri sjónhimnu liggja um

sjóntaug: önnur heilataug; annast sjónskyn

sjónbraut: heiti þráðabyggingarinnar sem inniheldur síma frá sjónhimnu aftan sjóntaugakross og liggur því innan miðtaugakerfisins

Corti-líffæri: bygging í kuðungi þar sem hárfrumur umbreyta hreyfingum hljóðbylgna í rafefnafræðileg boð

osmónemi: nemafruma sem nemur mun á styrk líkamsvökva út frá osmótískum þrýstingi

heyrnarbein: þrjú smábein í miðeyra

jafnvægiskorn: lag kalsíumkarbónatkristalla ofan á jafnvægiskornahimnu

jafnvægiskornahimna: hlaupkennt efni í skjóðu og posa innra eyrans sem inniheldur kalsíumkarbónatkristalla og skynhár hárfrumna ganga inn í

ytri hluti ljósnema: í auga, hluti ljósnema sem inniheldur opsínsameindir sem umbreyta ljósáreitum

ytra taugamótalag: lag sjónhimnunnar þar sem ljósnemar tengjast tvískautafrumum

egglaga gluggi: himna við grunn kuðungs sem ístaðið festist við og markar upphaf anddyrisstiga

augnlokstára: himna sem klæðir innra yfirborð augnloka og leggst yfir fremri augnhvítu en ekki hornhimnu

tungutota: við bragðskyn, hnúðlaga útbungun á yfirborði tungu sem inniheldur bragðlauka

ljóshverfun: efnabreyting í retínalsameind sem breytir tengjum svo 11-cis-retínal samsætan verður að all-trans-retínal samsætunni

ljóseind: stakur orkuskammtur ljóss

ljósnemi: nemafruma sem er sérhæfð til að svara ljósáreitum

forhreyfibörkur: barkarsvæði framan frumhreyfibarkar sem annast áætlanagerð hreyfinga

frumskynbörkur: svæði heilabarkar sem tekur fyrst við skynílagi frá uppstigandi braut um stúku og vinnur úr því svo meðvituð skynjun viðkomandi skynforms verði til

stöðuskyn: skynjun stöðu og hreyfingar líkamans

stöðunemi: nemafruma sem nemur breytingar á stöðu og hreyfiskyni líkamans

sjáaldur: op í miðju lithimnu sem ljós gengur um inn í augað

strýtukross: staður þar sem þræðir barkar- og mænubrautar krossa miðlínu og skiptast í fremri og hliðlægan hluta brautarinnar

strýtur: hluti niðurstigandi hreyfibrautar sem liggur fremst í mænukylfunni

nemafruma: fruma sem umbreytir umhverfisáreiti í taugaboð

rauðkjarni: kjarni í miðheila sem sendir leiðréttandi fyrirmæli til mænunnar eftir rauðkjarna- og mænubraut út frá misræmi milli upphaflegra fyrirmæla og skynendurgjafar frá hreyfingu

dreif- og mænubraut: utanstrýtutengingar milli heilastofns og mænu sem móta hreyfingar, stuðla að líkamsstöðu og stjórna vöðvaspennu

sjónhimna: taugavefur augans þar sem ljósumbreyting fer fram

retínal: hjálparþáttur í opsínsameind sem tekur lífefnafræðilegum breytingum þegar ljóseind skellur á honum; áhersla er á síðasta atkvæði

hnoðfruma sjónhimnu (RGC): taugafruma sjónhimnu sem sendir síma sinn um aðra heilataug

ródopsín: ljóslitarefnissameind í stafljósnemum

stafljósnemi: önnur tveggja gerða nemafrumna sjónhimnu; sérhæfð fyrir sjón í daufu ljósi

kringlóttur gluggi: himna sem markar enda hljóðhimnustiga

rauðkjarna- og mænubraut: niðurstigandi hreyfistjórnunarbraut frá rauðkjarna sem miðlar stjórn útlima út frá úrvinnslu litla heilans

posi: bygging í innra eyra sem umbreytir línulegri hröðun í lóðréttu plani

hljóðhimnustigi: hluti kuðungs sem nær frá kuðungstoppi að kringlóttum glugga

anddyrisstigi: hluti kuðungs sem nær frá egglaga glugga að kuðungstoppi

augnhvíta: hvíti hluti augans

bogagangar: byggingar í innra eyra sem umbreyta upplýsingum um snúningshreyfingar

skynhómúnkúlus: staðfræðileg framsetning líkamans í líkamsskynberki sem sýnir samsvörun milli taugafrumna sem vinna áreiti og næmni líkamssvæða

skynform: tiltekið kerfi taugakerfisins til að túlka og skynja áreiti úr umhverfinu

einskjarni: kjarni í mænukylfu sem tekur við bragðupplýsingum frá andlitstaug og tungu- og koktaug

líkamsskyn: almennt skyn sem nær yfir skynform sem flokkuð eru saman sem snertiskyn

sérskyn: skynkerfi sem tengist sérstöku líffæri, það er lykt, bragð, sjón, heyrn eða jafnvægi

mænukjarni þrenndartaugar: hluti þrenndartaugarkjarnanna sem er í mænukylfunni

mænu- og stúkbraut: uppstigandi braut mænunnar sem tengist sársauka- og hitaskyni

snigilshnoð: staður frumubola taugafrumna sem flytja heyrnarupplýsingar eftir áttundu heilataug

ístað: heyrnarbein í miðeyra sem festist við innra eyrað

skynhár: röð útvaxta á topphimnu hárfrumu sem umbreytir hreyfingum þegar útvextirnir sveigjast

teygjuviðbragð: svar við virkjun vöðvaspólu sem veldur samdrætti vöðvans svo hann haldi stöðugri lengd

undirform: sértæk skynjun innan víðara skynforms, svo sem sætt bragð innan bragðskyns eða litur innan sjónskyns

efri hóll: bygging í miðheila sem sameinar sjón-, heyrnar- og líkamsskynsílag til að samhæfa rýmis- og staðfræðilega framsetningu skynkerfanna þriggja

efri skávöðvi auga: ytri augnvöðvi sem snýr auganu inn að miðlínu

efri beini augnvöðvi: ytri augnvöðvi sem beinir auganu upp

viðbótarhreyfisvæði: barkarsvæði framan frumhreyfibarkar sem annast áætlanagerð hreyfinga

yfirkrossbrúarkjarni: marksvæði sjónhimnu í undirstúku sem hjálpar til við að stilla dægursveiflu líkamans eftir nærveru eða fjarveru dagsbirtu

bragðlaukar: byggingar í tungutotu sem innihalda bragðnemafrumur

þekjuhimna: hluti Corti-líffærisins sem liggur yfir hárfrumum og skynhár þeirra ganga inn í

þak- og mænubraut: utanstrýtutengingar milli efri hóls og mænu

hitanemi: skynnemi sem er sérhæfður fyrir hitaáreiti

staðfræðilegur: sem varðar upplýsingar um staðsetningu

skynumbreyting: ferli þar sem umhverfisáreiti er breytt í rafefnafræðileg boð taugakerfisins

trissa: brjóskbygging sem verkar eins og trissa fyrir efri skávöðva augans

hljóðhimna: himna sem skilur hlust frá miðeyra

umami: undirform bragðskyns sem nemur styrk amínósýra; einnig nefnt bragðmikið eða kjötkennt bragð

skjóða: bygging í innra eyra sem umbreytir línulegri hröðun í láréttu plani

æðahjúpur: miðlag augans, að mestu úr æðaríkum bandvef

aftari kviðlægur kjarni stúku: kjarni í stúku sem tekur við bragðskynsboðum og varpar til heilabarkar

kviðlæg sjónúrvinnslubraut: tengingar milli barkarsvæða frá hnakkablaði til gagnaugablaðs sem annast greiningu sjónáreita

anddyrishnoð: staður frumubola taugafrumna sem flytja jafnvægisupplýsingar eftir áttundu heilataug

anddyriskjarnar: marksvæði anddyrishluta áttundu heilataugar

anddyri innra eyrans: hluti innra eyrans sem annast jafnvægisskyn

anddyris-augnviðbragð (VOR): viðbragð sem byggist á tengingum anddyriskerfisins við þær heilataugar sem stjórna augnhreyfingum og heldur myndum stöðugum á sjónhimnu þegar höfuð og líkami hreyfast

anddyris- og mænubraut: utanstrýtutengingar milli anddyriskjarna heilastofns og mænu sem móta hreyfingar og stuðla að jafnvægi út frá jafnvægisskyni

innyflaskyn: skynjun sem tengist innri líffærum

sjón: sérskyn sem byggist á umbreytingu ljósáreita

sjónskerpa: eiginleiki sjónar sem varðar skerpu myndarinnar og er mismunandi eftir staðsetningu á sjónhimnu

glerhlaup: seigfljótandi efni sem fyllir aftara augnhólfið

vinnsluminni: starfsemi framennisbarkar sem viðheldur framsetningu upplýsinga sem eru ekki í nánasta umhverfi

þræðir brárbeltis: trefjatengingar milli brárbols og augasteins