Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

14.1 Skynjun

Skynformin eru lyktarskyn, bragðskyn, líkamsskyn (skynhrif sem tengjast húð og líkama), heyrn, jafnvægisskyn og sjón. Að líkamsskyninu undanskildu eru þetta sérskyn, það er líkamskerfi sem tengjast tilteknum líffærum á borð við tungu eða auga. Líkamsskynið tilheyrir almennu skyni, en skynbyggingar þess dreifast um líkamann og veggi ýmissa líffæra. Sérskynin tilheyra öll að mestu sómatíska taugakerfinu því heilastarfsemi gerir okkur kleift að skynja þau meðvitað, þótt sum þeirra stuðli einnig að starfsemi sjálfvirka taugakerfisins. Líkamsskyn, sem almennt er lagt að jöfnu við snertiskyn, er hluti almenns skyns en nær einnig yfir þrýsting, titring, hitastig og sársauka. Almennt skyn nær jafnframt yfir innyflaskyn, sem er aðskilið frá starfsemi sómatíska taugakerfisins að því leyti að það verður yfirleitt ekki meðvitað.

Frumur sem umbreyta skynáreitum í rafefnafræðileg boð taugakerfisins eru flokkaðar eftir byggingu eða starfsemi. Byggingarflokkunin byggist annars vegar á gerð frumunnar sem áreitið verkar á (frjáls taugaendi, hjúpaður taugaendi eða sérhæfð nemafruma) og hins vegar á staðsetningu hennar miðað við áreitið (innri skynnemi, ytri skynnemi eða stöðunemi). Starfsemisflokkunin byggist á því hvernig fruman umbreytir áreitinu í taugaboð. Efnanemar svara efnaáreitum og liggja til grundvallar lyktar- og bragðskyni. Osmónemar og skaðanemar eru skyldir efnanemum og nema annars vegar vökvajafnvægi og hins vegar sársauka. Mekanónemar svara mekanískum áreitum og liggja til grundvallar flestum þáttum líkamsskyns, auk heyrnar og jafnvægisskyns í innra eyra. Hitanemar eru næmir fyrir hitabreytingum en ljósnemar fyrir ljósorku.

Taugarnar sem flytja skynupplýsingar frá útlægum svæðum til miðtaugakerfisins eru ýmist mænutaugar, sem tengjast mænunni, eða heilataugar, sem tengjast heilanum. Í mænutaugum eru blandaðir þræðir; sumir eru hreyfiþræðir og aðrir skynþræðir. Skynþræðirnir tengjast mænunni um afturrót sem tengist mænuhnoðu. Skynupplýsingar frá líkamanum sem berast um mænutaugar varpast til gagnstæðrar hliðar heilans og eru unnar í heilaberki. Heilataugar geta eingöngu innihaldið skynþræði, eins og lyktartaug, sjóntaug og jafnvægis- og heyrnartaug, eða bæði skyn- og hreyfiþræði, eins og þrenndartaug, andlitstaug, tungu- og koktaug og skreyjutaug. Heilataugarnar tengjast sömu hlið heilans og skynupplýsingarnar koma frá.

14.2 Miðlæg úrvinnsla

Skynílag berst til heilans eftir brautum sem ganga ýmist um mænu (líkamsskynílag frá líkamanum) eða heilastofn (annað skynílag en frá sjón- og lyktarkerfinu) og þaðan til milliheila. Í milliheila ná skynbrautirnar til stúku. Öll skynkerfi þurfa að fara þessa leið til heilabarkar nema lyktarkerfið, sem tengist beint ennis- og gagnaugablaði.

Tvær meginbrautir mænunnar sem eiga upptök í skyntaugafrumum mænuhnoða eru afturstuðlakerfið og mænu- og stúkbrautin. Meginmunurinn á þeim felst í gerð upplýsinganna sem berast til heilans og því hvar brautirnar krossa miðlínu. Afturstuðlakerfið flytur einkum upplýsingar um snertingu og stöðuskyn og krossar miðlínu í mænukylfu. Mænu- og stúkbrautin annast einkum sársauka- og hitaskyn og krossar miðlínu í mænunni á því stigi þar sem þræðir hennar ganga inn. Þrenndartaugin bætir sambærilegum skynupplýsingum frá höfði við þessar brautir.

Heyrnarbrautin gengur um marga kjarna í heilastofni, þar sem frekari upplýsingar eru unnar úr grunntíðniáreitunum sem kuðungurinn vinnur úr. Starfsemi þessara bygginga heilastofns gerir kleift að staðsetja hljóð. Anddyriskerfið gengur inn í heilastofn og hefur áhrif á starfsemi litla heila, mænu og heilabarkar.

Sjónbrautin aðgreinir upplýsingar frá augunum tveimur þannig að annar helmingur sjónsviðsins varpast til gagnstæðrar hliðar heilans. Innan sjónsvæða heilabarkar berast upplýsingar um skynjun áreitanna og staðsetningu þeirra eftir tveimur brautum, annarri kviðlægri og hinni baklægri. Kviðlæga sjónúrvinnslubrautin tengist byggingum í gagnaugablaði sem eru mikilvægar fyrir myndun langtímaminninga. Baklæga sjónúrvinnslubrautin vinnur með líkamsskynberki hvirfilblaðs og saman geta þau haft áhrif á starfsemi ennisblaðs svo líkaminn hreyfist í samræmi við sjónupplýsingar.

14.3 Hreyfisvörun

Hreyfiþættir sómatíska taugakerfisins hefjast í ennisblaði heilans, þar sem framennisbörkurinn annast æðri starfsemi á borð við vinnsluminni. Samþættingar- og tengistarfsemi framennisblaðsins miðlar upplýsingum til annars stigs hreyfisvæða sem taka þátt í áætlanagerð hreyfinga. Forhreyfibörkur og viðbótarhreyfisvæði miðla þeim síðan til frumhreyfibarkar sem kemur hreyfingum af stað. Stórar Betz-frumur varpa eftir barkar- og heilastofnsbraut og barkar- og mænubraut og mynda taugamót við neðri hreyfitaugafrumur í heilastofni og framhorni mænu. Þessar tengingar koma hreyfingum beinagrindarvöðva af stað.

Utanstrýtukerfið nær yfir vörp frá heilastofni og æðri stöðvum sem hafa áhrif á hreyfingar, einkum til að viðhalda jafnvægi, líkamsstöðu og vöðvaspennu. Efri hóll og rauðkjarni í miðheila, anddyriskjarnar í mænukylfu og dreif um allan heilastofn senda hvert um sig brautir til mænunnar innan þessa kerfis. Niðurstigandi ílag frá annars stigs hreyfisvæðum, botnkjörnum og litla heila tengist upptökum brautanna í heilastofni.

Allar þessar hreyfibrautir varpa til mænunnar og mynda taugamót við hreyfitaugafrumur í framhorni hennar. Þessar neðri hreyfitaugafrumur tengjast beinagrindarvöðvum og valda samdrætti þeirra. Taugafrumurnar ganga um mænutaugar og tengjast vöðvunum á tauga- og vöðvamótum. Ein hreyfitaugafruma tengist mörgum vöðvaþráðum í markvöðva. Fjöldi vöðvaþráða sem ein hreyfitaugafruma ítaugar fer eftir þeirri nákvæmni og krafti sem hreyfieiningin þarf að mynda. Ein hreyfitaugafruma stjórnar til dæmis mörgum þráðum í fjórhöfðavöðva vegna þess að öflugir samdrættir hans þurfa ekki að vera mjög nákvæmir. Hver hreyfitaugafruma stjórnar hins vegar aðeins fáum þráðum í ytri augnvöðvum vegna þess að augnhreyfingar krefjast lítils krafts en mikillar nákvæmni.

Viðbrögð eru einföldustu rásir sómatíska taugakerfisins. Fráhvarfsviðbragð við sársaukafullu áreiti krefst aðeins skynþráðar sem gengur inn í mænuna og hreyfitaugafrumu sem varpar til vöðva. Samhæfa má mótverkandi vöðva og stöðuvöðva við fráhvarfið og gera tengingarnar þannig flóknari. Einföld tenging einnar taugafrumu við aðra liggur til grundvallar sómatískum viðbrögðum. Hornhimnuviðbragð er samdráttur hringvöðva augans sem veldur blikki þegar aðskotahlutur snertir yfirborð augans. Teygjuviðbrögð halda lengd vöðva stöðugri með því að valda samdrætti sem vegur upp á móti teygju sem sérhæfður nemi, vöðvaspólan, nemur.