1313 Líffærafræði taugakerfisins

Lykilhugtök

Lykilhugtök

fráfærandataug: sjötta heilataug; veldur samdrætti eins ytri augnvöðvanna

vængplata: þroskasvæði mænunnar sem afturhorn gráa efnisins myndast úr

möndlungur: kjarni djúpt í gagnaugablaði stórheilans sem tengist minni og tilfinningahegðun

framstuðull: hvítt efni milli framhorna mænunnar sem inniheldur marga ólíka símahópa í bæði upp- og niðurstigandi brautum

framhorn: grátt efni mænunnar sem inniheldur fjölskauta hreyfitaugafrumur; einnig nefnt kviðlægt horn

fremri miðglufa: djúp miðlínubygging á framhlið mænunnar sem markar aðskilnað hægri og vinstri hluta hennar

fremri mænuslagæð: æð sem myndast þegar greinar hryggslagæðanna renna saman og liggur eftir framhlið mænunnar

skúmkorn: pokalaga útbungun skúms inn í baststokka þar sem heila- og mænuvökvi er endurupptekinn í blóðið

skúm: miðlag heilahimnanna, nefnt eftir köngulóarvefslíkum bjálkum sem ganga milli þess og reifanna

skúmbjálkar: þræðir milli skúms og reifa innan innanskúmsbilsins

uppstigandi braut: þræðir miðtaugakerfis sem flytja skynupplýsingar frá mænu eða úttaugakerfi til heilans

holhandartaug: úttaug handleggs sem á upptök í armflækju

grunnsvæði framheilans: kjarnar stórheilans sem hafa víðtækar varpanir til heilabarkar og stýra skynáreitum og athygli; tap þeirra tengist Alzheimerssjúkdómi

botnkjarnar: kjarnar stórheilans, ásamt fáeinum hlutum í efri heilastofni og milliheila, sem meta hreyfiboð barkarins og bera þau saman við heildarástand einstaklingsins með víðtækri mótunarvirkni dópamíntaugafrumna; þeir tengjast einkum hreyfistarfsemi, eins og einkenni Parkinsonsveiki og Huntingtonsveiki sýna

grunnplata: þroskasvæði mænunnar sem hliðlæg horn og framhorn gráa efnisins myndast úr

hjarnabotnsslagæð: æð sem myndast þegar hryggslagæðarnar renna saman og liggur eftir baklægu yfirborði heilastofnsins

armflækja: taugaflækja sem tengist neðri hálsmænutaugum og fyrstu brjóstmænutaug

heilastofn: svæði fullþroska heilans sem nær yfir miðheila, brú og mænukylfu og þroskast úr mesencephalon, metencephalon og myelencephalon fósturheilans

Broca-svæði: svæði ennisblaðs sem tengist hreyfiboðum sem nauðsynleg eru fyrir talmyndun og er aðeins í því heilahveli sem annast málmyndun, vinstra heilahveli hjá um 95 prósentum fólks

Brodmann-svæði: kortlagning svæða heilabarkar eftir smásærri líffærafræði sem tengir tiltekin svæði við starfrænan mun, eins og Brodmann lýsti á fyrstu árum 20. aldar

hálsslagæðargöng: op í gagnaugabeini sem innri hálsslagæðin gengur um inn í höfuðkúpuna

mænutagl: knippi mænutaugaróta sem ganga niður frá neðri enda mænunnar, neðan fyrsta lendahryggjarliðar, og liggja í hrygggangsholinu; knippið líkist hesttagli

rófukjarni: kjarni djúpt í stórheilanum sem tilheyrir botnkjörnunum og myndar rákakleggjann ásamt gráhýðinu

miðgöng: holrými innan mænunnar sem er leif miðhluta taugapípunnar

miðskora: kennileiti á yfirborði heilabarkar sem markar mörkin milli ennisblaðs og hvirfilblaðs

höfuðbeygja: beygja í miðheila fósturs sem færir framheilann kviðlægt

litli heili: svæði fullþroska heilans sem tengist einkum brúnni, þroskast úr metencephalon ásamt brúnni og ber aðallega saman upplýsingar frá stórheilanum við skynupplýsingar frá úttaugakerfinu sem berast um mænuna

heilavatnsrás: tenging heilahólfakerfisins milli þriðja og fjórða heilahólfs sem liggur í miðheilanum

heilabörkur: ysta lag gráa efnisins sem þekur framheilann og einkennist af fellingum og skorum

heilahvel: annar helmingur tvíhliða samhverfs stórheila

stórheili: svæði fullþroska heilans sem þroskast úr telencephalon og annast æðri taugastarfsemi á borð við minni, tilfinningar og meðvitund

hálsflækja: taugaflækja sem tengist efri hálsmænutaugum

æðaflækja: sérhæfð bygging þar sem heilahólfsþekjufrumur umlykja háræðar og sía blóð til að mynda heila- og mænuvökva í heilahólfunum fjórum

slagæðahringur hjarna: sérstakt æðaskipulag umhverfis heilabotninn sem viðheldur gegnflæði heilans þótt einn hluti þess þrengist eða stíflist

hálssamslagæð: æð sem greinist frá ósæðinni, eða frá höfuð- og armsstofni hægra megin, og sér höfði og hálsi fyrir blóði

hvelatengsl: stór hvítuefnisbygging sem tengir hægra og vinstra heilahvel

heilataug: ein tólf tauga sem tengjast heilanum og annast skyn- eða hreyfistarfsemi höfuðs og háls

heilataugahnoð: skynhnoð heilataugar

niðurstigandi braut: þræðir miðtaugakerfis sem flytja hreyfiboð frá heila til mænu eða úttaugakerfis

milliheili: svæði fullþroska heilans sem heldur heiti sínu frá fósturþroska og nær meðal annars yfir stúku og undirstúku

bein braut: tengingar innan botnkjarnanna frá rákakleggja til innri hluta bleikhnattar og nethluta svartfyllu sem draga úr hömlun stúkunnar og auka stjórn barkarins á hreyfingum

afhömlun: tenging yfir tvenn taugamót þar sem fyrri tengingin hamlar annarri frumunni, sem hættir þá að hamla lokamarkfrumunni

afturrót mænutaugar: símar sem ganga inn í afturhorn mænunnar

mænuhnoða: skynhnoð sem tengist afturrót mænutaugar

bast: sterkt, trefjaríkt ysta lag heilahimnanna sem festist við innra yfirborð höfuðkúpu og hryggsúlu og umlykur allt miðtaugakerfið

baststokkur: bláæðastokkur umhverfis heilann, umlukinn basti, sem flytur blóð frá miðtaugakerfinu til hóstarbláæða og almennu bláæðablóðrásarinnar

taugaþráðahula: innsta bandvefslag taugar sem umlykur einstaka síma

iðrataugakerfi: útlægar byggingar, einkum hnoð og taugar, sem eru innbyggðar í líffæri meltingarkerfisins

iðrataugaflækja: taugaflækja í þarmavegg sem tilheyrir iðrataugakerfinu

taugarhula: ysta bandvefslagið sem umlykur alla taugina

uppstúka: svæði milliheilans sem inniheldur heilaköngulinn

vélindistaugaflækja: taugaflækja í vélindisvegg sem tilheyrir iðrataugakerfinu

ytri augnvöðvar: sex beinagrindarvöðvar sem stjórna hreyfingum augans innan augntóttar

andlitstaug: sjöunda heilataug; veldur samdrætti andlitsvöðva, tekur þátt í bragðskyni og örvar munnvatnsmyndun

taugastofn: lítið knippi tauga- eða vöðvaþráða umlukið bandvef

læristaug: úttaug framanverðs læris sem á upptök í lendaflækju

dálkssamtaug: úttaug baklægs fótleggs sem hefst sem hluti settaugar

mænuop: stórt op í hnakkabeini höfuðkúpunnar sem mænan gengur um út úr höfuðkúpunni og hryggslagæðarnar um inn í hana

framheili: fremra svæði fullþroska heilans sem þroskast úr prosencephalon og nær yfir stórheila og milliheila

fjórða heilahólf: hluti heilahólfakerfisins við heilastofninn sem opnast út í innanskúmsbilið um miðop og hliðlæg op

augnstýrisvæði ennisblaðs: svæði ennisblaðs sem tengist hreyfiboðum sem beina augunum að því sem sjónræn athygli beinist að

ennisblað: svæði heilabarkar beint undir ennisbeini höfuðkúpunnar

magataugaflækjur: tauganet í magavegg sem tilheyra iðrataugakerfinu

bleikhnöttur: kjarnar djúpt í stórheilanum sem tilheyra botnkjörnunum og skiptast í innri og ytri hluta

tungu- og koktaug: níunda heilataug; veldur samdrætti vöðva í tungu og koki, tekur þátt í bragðskyni og örvar munnvatnsmyndun

heilafelling: upphækkuð felling á yfirborði stórheila eða litla heila

afturheili: aftara svæði fullþroska heilans sem þroskast úr rhombencephalon og nær yfir brú, mænukylfu og litla heila

dreki: grátt efni djúpt í gagnaugablaði sem skiptir miklu máli við myndun langtímaminnis

tungurótartaug: tólfta heilataug; veldur samdrætti tunguvöðva

undirstúka: meginhluti milliheilans sem samhæfir stjórnun ósjálfráða taugakerfisins og innkirtlakerfisins til að viðhalda samvægi

óbein braut: tengingar innan botnkjarnanna frá rákakleggja um ytri hluta bleikhnattar og framstúkukjarna til innri hluta bleikhnattar og nethluta svartfyllu sem valda hömlun stúkunnar og draga úr stjórn barkarins á hreyfingum

neðri hóll: sá helmingur miðheilasúðar sem tilheyrir heyrnarbraut heilastofnsins

neðri ólífa: kjarni í mænukylfu sem tekur þátt í úrvinnslu upplýsinga sem tengjast hreyfistjórn

millirifjataug: úttaug í brjóstholi sem liggur milli tveggja rifja

innri hálsslagæð: grein hálssamslagæðar sem gengur inn í höfuðkúpuna og sér heilanum fyrir blóði

millihólfagöt: op milli hliðarheilahólfanna og þriðja heilahólfsins sem heila- og mænuvökvi streymir um

hóstarbláæðar: æðar sem flytja súrefnissnautt blóð frá höfði og hálsi aftur til hjartans

hreyfiskyn: almennt skyn á hreyfingu líkamans

hliðlæg op: par opa frá fjórða heilahólfi út í innanskúmsbilið sitt hvorum megin, milli mænukylfu og litla heila

hliðarstuðull: hvítt efni mænunnar milli afturhorns og síma frá framhorni sömu megin; inniheldur marga ólíka símahópa í upp- og niðurstigandi brautum sem flytja hreyfiboð til og frá heila

hliðlægt horn: svæði gráa efnisins í brjóst- og efri lendarmænu sem myndar miðlægan þátt driftaugadeildar ósjálfráða taugakerfisins; sambærilegt svæði í spjaldmænu tilheyrir seftaugadeildinni

hliðarskora: kennileiti á yfirborði heilabarkar sem markar mörkin milli gagnaugablaðs annars vegar og ennis- og hvirfilblaðs hins vegar

hliðarheilahólf: hlutar heilahólfakerfisins sem liggja í stórheilanum

randbörkur: safn bygginga heilabarkar sem taka þátt í tilfinningum, minni og hegðun og tilheyra stærra randkerfinu

randkerfi: byggingar við mörk framheila og afturheila sem tengjast einkum tilfinningahegðun og myndun minnis

langglufa: stór miðlæg glufa sem aðskilur heilahvelin tvö

lendaflækja: taugaflækja sem tengist lendamænutaugum

mænuástunga: aðgerð þar sem heila- og mænuvökvi er tekinn úr neðri lendahluta hryggsúlunnar; þar er lítil hætta á skemmdum á miðtaugavef vegna þess að mænan endar við efri lendahryggjarliði

miðop: einstakt miðlægt op frá fjórða heilahólfi út í innanskúmsbilið milli mænukylfu og litla heila

miðtaug: úttaug handleggs sem liggur milli ölnartaugar og sveifartaugar

heilahimnur: verndandi ytri bandvefshimnur miðtaugakerfisins

mesencephalon (miðheili): frumheilablaðra fósturheilans sem breytist lítið við áframhaldandi fósturþroska og verður að miðheila

metencephalon: afleidd heilablaðra fósturheilans sem verður að brú og litla heila

miðheili: miðsvæði fullþroska heilans sem þroskast úr mesencephalon

myelencephalon: afleidd heilablaðra fósturheilans sem verður að mænukylfu

taugaflækja: net taugaþráða án frumubola taugafrumna

taugakambur: vefur sem losnar frá brúnum taugaskorunnar og flyst um fósturvísinn til að mynda útlægar byggingar bæði tauga- og annarra vefja

taugafelling: upphækkuð brún taugaskorunnar

taugaskora: svæði taugaplötunnar sem fellur inn í baklægt yfirborð fósturvísisins og lokast svo úr verður taugapípan

taugaplata: þykknað taugaþekjulag sem liggur langsum eftir baklægu yfirborði fósturvísis og myndar vefi taugakerfisins

taugapípa: forveri bygginga miðtaugakerfisins sem myndast þegar taugaþekjan fellur inn og aðskilst

taugakerfisás: miðás taugakerfisins frá aftari til fremri enda taugapípunnar, það er frá neðri enda mænunnar að fremra yfirborði stórheilans

hnakkablað: svæði heilabarkar beint undir hnakkabeini höfuðkúpunnar

hnakkastokkar: baststokkar meðfram brúnum hnakkablaða stórheilans

augnhreyfitaug: þriðja heilataug; veldur samdrætti fjögurra ytri augnvöðva og vöðva efra augnloks og þrengir ljósopið

lyktarskyn: sérskyn sem annast lykt og hefur einstaka beina tengingu við stórheilann

lyktartaug: fyrsta heilataug; annast lyktarskyn

sjóntaug: önnur heilataug; annast sjónskyn

réttstöðuviðbragð: driftaugaviðbragð sem viðheldur blóðþrýstingi þegar staðið er upp og vegur á móti auknum áhrifum þyngdarafls

hliðhryggjarhnoð: ósjálfráð hnoð ofan við keðjuhnoð driftaugakerfisins

hvirfilblað: svæði heilabarkar beint undir hvirfilbeini höfuðkúpunnar

hvirfil- og hnakkaskora: skora í heilaberki sem markar mörkin milli hvirfil- og hnakkabarkar

taugarstofnshula: bandvefslag sem umlykur taugastofna innan taugar

þindartaug: úttaug frá hálsflækju sem ítaugar þindina

reifar: þunn innsta heilahimnan sem þekur yfirborð miðtaugakerfisins beint

flækja: net tauga eða taugavefs

aftari miðlæg heilafelling: heilafelling rétt aftan miðskoru í hvirfilblaði þar sem fyrsta úrvinnsla líkamsskyns fer fram í stórheilanum

afturstuðlar: hvítt efni mænunnar milli afturhorna gráa efnisins, stundum nefnt baklægir stuðlar; gert úr símum uppstigandi brauta sem flytja skynupplýsingar upp til heilans

afturhorn: svæði gráa efnis mænunnar sem tekur við skynboðum; einnig nefnt baklægt horn

aftur- og miðskor: miðlínukennileiti aftan á mænunni sem markar aðskilnað hægri og vinstri hluta hennar

aftur- og hliðlæg skor: kennileiti aftan á mænunni sem markar innkomu afturróta og skilin milli aftur- og hliðarstuðla hvíta efnisins

fremri miðlæg heilafelling: heilafelling í ennisblaði rétt framan miðskoru þar sem frumhreyfibörkurinn liggur

framennisblað: sérstakt svæði ennisblaðs framan við sérhæfð hreyfisvæði sem tengist snemmáætlun hreyfinga og ásetningi og getur því tengst persónuleika

forhreyfisvæði: svæði ennisblaðs sem áætlar hreyfingar sem frumhreyfibörkurinn framkvæmir

franhryggjarhnoð: ósjálfráð hnoð framan við hryggsúluna sem tengjast keðjuhnoðum driftaugakerfisins að hlutverki

frumheilablaðra: ein af fyrstu víkkunum fremri hluta taugapípunnar á fósturskeiði sem verða að framheila, miðheila og afturheila

stöðuskyn: almennt skyn sem veitir upplýsingar um staðsetningu og hreyfingu líkamshluta, það er skyn líkamans á sjálfum sér

prosencephalon (framheili): frumheilablaðra fósturheilans sem verður að framheila, þar á meðal stórheila og milliheila

gráhýði: kjarni djúpt í stórheilanum sem tilheyrir botnkjörnunum og myndar rákakleggjann ásamt rófukjarnanum

sveifartaug: úttaug handleggs; fjarlægur hluti hennar liggur nærri sveifarlegg framhandleggsins

dreif: dreift svæði gráa efnisins um heilastofninn sem stjórnar svefni, vöku og meðvitundarástandi

rhombencephalon (afturheili): frumheilablaðra fósturheilans sem verður að afturheila, þar á meðal brú, litla heila og mænukylfu

spjaldflækja: taugaflækja sem tengist neðri lendamænutaugum og spjaldmænutaugum

innanlærstaug: úttaug innanverðs neðri fótleggs sem greinist frá læristauginni

settaug: úttaug frá spjaldflækju sem samanstendur af sköflungstaug og dálkssamtaug og liggur yfir mjaðmarlið og rassvæði niður í efri hluta baklægs læris

settaugarverkur: sársaukafullt ástand vegna bólgu eða þrýstings í settaug eða einhverri þeirra mænutauga sem mynda hana

afleidd heilablaðra: ein af fimm blöðrum sem myndast úr frumheilablöðrunum þegar sérhæfing fósturheilans heldur áfram

bugastokkar: baststokkar sem tæmast beint í hóstarbláæðar

líkamsskyn: almenn skyn tengd líkamanum, einkum snertiskyn, þar á meðal sársauki, hitaskyn og stöðuskyn

aukataug: ellefta heilataug; veldur samdrætti hálsvöðva

mænutaug: ein af 31 pörum tauga sem tengjast mænunni

beinn stokkur: baststokkur sem flytur blóð frá djúpum miðhluta heilans og sameinar það blóði úr öðrum stokkum

rákakleggi: rófukjarni og gráhýði saman; hluti botnkjarnanna sem tekur við boðum frá heilaberki

innanskúmsbil: bil milli skúms og reifa sem inniheldur heila- og mænuvökva og trefjatengingar skúmbjálkanna

neðanbarkarkjarni: yfirheiti allra kjarna sem liggja undir heilaberki, þar á meðal botnkjarna og kjarna grunnsvæðis framheilans

þétthluti svartfyllu: kjarni innan botnkjarnanna sem losar dópamín og mótar starfsemi rákakleggjans; hluti hreyfibrautar

nethluti svartfyllu: kjarni innan botnkjarnanna sem myndar eina úttaksstöð þeirra; hluti hreyfibrautar

framstúka: svæði milliheilans sem inniheldur framstúkukjarnann, en hann tengist botnkjörnunum og tilheyrir óbeinu brautinni

heilaskora: skora sem myndast af fellingum á yfirborði heilabarkar

efri hóll: sá helmingur miðheilasúðar sem samstillir rúmskyn sjónar, heyrnar og líkamsskyns

efri þykktarstokkur: baststokkur sem liggur eftir efri brún langglufunnar og tekur við blóði frá stærstum hluta ytra yfirborðs stórheilans

keðjuhnoð driftaugakerfisins: ósjálfráð hnoð í keðju meðfram fram- og hliðlægum fleti hryggsúlunnar sem taka þátt í samvægisstjórnun ósjálfráða taugakerfisins

úttaug eftir flækju: taug í úttaugakerfinu handan við taugaflækju eða mænutaug

miðheilasúð: svæði miðheilans sem myndar þak heilavatnsrásarinnar og skiptist í efri og neðri hóla

miðheilahulda: svæði miðheilans sem myndar gólf heilavatnsrásarinnar og heldur áfram inn í brú og mænukylfu sem gólf fjórða heilahólfs

telencephalon (endheili): afleidd heilablaðra fósturheilans sem verður að stórheila

gagnaugablað: svæði heilabarkar beint undir gagnaugabeini höfuðkúpunnar

endahnoð: ósjálfrátt hnoð nærri eða innan veggjar líffæris sem tekur þátt í samvægisstjórnun ósjálfráða taugakerfisins

stúka: meginhluti milliheilans sem miðlar upplýsingum milli stórheila annars vegar og afturheila, mænu og úttaugakerfis hins vegar

þriðja heilahólf: hluti heilahólfakerfisins sem liggur í milliheilanum

sköflungstaug: úttaug baklægs fótleggs sem hefst sem hluti settaugar

þverstokkar: baststokkar sem liggja sitt hvorum megin við bilið milli hnakkablaða og litla heila og flytja blóð þaðan

þrenndartaugahnoð: skynhnoð sem leggur skynþræði til þrenndartaugar

þrenndartaug: fimmta heilataug; annast húðskyn andlits og veldur samdrætti tyggingarvöðva

trissutaug: fjórða heilataug; veldur samdrætti eins ytri augnvöðvanna

ölnartaug: úttaug handleggs sem liggur nærri ölninni, öðru beina framhandleggsins

skreyjutaug: tíunda heilataug; annast ósjálfráða stjórn líffæra í brjóstholi og efri hluta kviðarhols

framrót mænutaugar: símar sem ganga út úr framhorni eða hliðlægu horni mænunnar

heilahólf: leifar holrýmis taugapípunnar sem mynda rými þar sem heila- og mænuvökvi streymir um heilann

hryggslagæðar: slagæðar sem ganga upp sitt hvorum megin hryggsúlunnar um þvertindargöt hálshryggjarliða og inn í höfuðkúpuna um mænuopið

jafnvægis- og heyrnartaug: áttunda heilataug; annast heyrnarskyn og jafnvægisskyn