Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

13.1 Fósturfræðilegt sjónarhorn

Þroskun taugakerfisins hefst snemma á fósturskeiði. Ysta lag fósturvísisins, útlagið, myndar húðina og taugakerfið. Sérhæft svæði þessa lags, taugaútlagið, verður að skoru sem leggst inn og myndar taugapípuna undir baklægu yfirborði fósturvísisins. Fremri endi taugapípunnar þroskast í heilann en aftari hlutinn verður að mænu. Við lokun taugaskorunnar kallast vefirnir við brúnir hennar taugakambur. Þeir flytjast um fósturvísinn og mynda byggingar úttaugakerfisins ásamt nokkrum vefjum sem ekki eru taugavefir.

Heilinn þroskast úr þessari fyrstu pípulaga byggingu og af henni myndast tiltekin svæði fullþroska heilans. Þegar taugapípan vex og sérhæfist víkkar hún og myndar þrjár blöðrur sem samsvara framheila, miðheila og afturheila fullþroska heilans. Síðar á fósturskeiði sérhæfast tvær þessara þriggja blaðra frekar og blöðrurnar verða fimm. Þessar fimm blöðrur samsvara fjórum meginsvæðum fullþroska heilans. Stórheilinn myndast beint úr telencephalon. Milliheilinn er eina svæðið sem heldur fósturheiti sínu. Mesencephalon, metencephalon og myelencephalon mynda heilastofninn. Litli heilinn þroskast einnig úr metencephalon og er sérstakt svæði fullþroska heilans.

Mænan þroskast úr því sem eftir er af taugapípunni og heldur pípulaga lögun hennar. Taugavefurinn þykknar en holrýmið í miðjunni verður að mjög mjóum miðgöngum eftir mænunni. Annar hluti holrýmis taugapípunnar samsvarar opnum rýmum í heilanum sem nefnast heilahólf og innihalda heila- og mænuvökva.

13.2 Miðtaugakerfið

Fullþroska heilanum er skipt í fjögur meginsvæði: stórheila, milliheila, heilastofn og litla heila. Stórheilinn er stærsta svæðið og í honum eru heilabörkurinn og neðanbarkarkjarnar. Langglufan skiptir honum í tvo helminga.

Heilaberkinum er skipt í ennisblað, hvirfilblað, gagnaugablað og hnakkablað. Ennisblaðið annast hreyfistarfsemi, allt frá því að skipuleggja hreyfingar til þess að framkvæma fyrirmæli sem send eru til mænu og úttaugakerfis. Fremsti hluti ennisblaðsins er framennisbörkurinn. Hann tengist þáttum persónuleikans með áhrifum sínum á hreyfisvörun við ákvarðanatöku.

Hin heilablöðin annast skynstarfsemi. Líkamsskynjun er unnin í hvirfilblaðinu. Sjónúrvinnsla hefst í hnakkablaðinu, þótt aðrir hlutar heilans geti einnig tekið þátt í sjónstarfsemi. Í gagnaugablaðinu er svæði heilabarkarins sem annast heyrnarúrvinnslu, en þar eru einnig svæði sem skipta sköpum fyrir myndun minninga.

Kjarnar undir heilaberkinum, neðanbarkarkjarnarnir, styrkja og móta starfsemi hans. Botnkjarnarnir taka við boðum frá svæðum heilabarkar og bera þau saman við almennt ástand einstaklingsins með virkni kjarna sem losar dópamín. Boð frá botnkjörnunum hafa áhrif á starfsemi hluta stúkunnar sem getur síðan aukið eða dregið úr virkni heilabarkar og þannig oft breytt hreyfifyrirmælum. Grunnsvæði framheilans mótar virkni heilabarkar við athygli og minni. Í randkerfinu eru djúpir kjarnar stórheilans sem tengjast tilfinningum og minni.

Í milliheilanum eru stúka og undirstúka ásamt nokkrum öðrum byggingum. Stúkan er boðskiptistöð milli stórheilans og annarra hluta taugakerfisins. Undirstúkan samhæfir starfsemi sem viðheldur samvægi með ósjálfráða taugakerfinu og innkirtlakerfinu.

Heilastofninn er gerður úr miðheila, brú og mænukylfu. Hann stjórnar höfuð- og hálssvæði líkamans með heilataugunum. Í heilastofninum eru stjórnstöðvar sem stýra hjarta- og æðakerfi og öndunarkerfi.

Litli heilinn tengist heilastofni, einkum við brúna. Þar fær hann afrit af niðurstigandi boðum frá stórheila til mænu. Hann getur borið þau saman við skynendurgjöf sem berst um mænukylfuna og sent boð um miðheilann sem leiðrétta hreyfifyrirmæli til að samhæfa hreyfingar.

13.3 Blóðrás og miðtaugakerfið

Blóðflæði miðtaugakerfisins nýtur sérstakrar verndar með blóð-heilaþröskuldinum. Líffærafræðilegar byggingar mynda þröskuldinn og hjálpa þannig til við að vernda og einangra miðtaugakerfið. Slagæðablóð berst til heilans um innri hálsslagæðar og hryggslagæðar. Þessar slagæðar taka þátt í að mynda hinn sérstæða slagæðahring hjarna (Willis-hring) sem tryggir stöðugt gegnflæði heilans jafnvel þótt ein æð stíflist eða þrengist. Blóðvökvi er að lokum síaður og úr honum myndast sérstakur vökvi, heila- og mænuvökvi (CSF), sem streymir um holrými heilans og síðan út í rýmið umhverfis hann sem afmarkast af heilahimnunum, verndarhjúp heila og mænu.

Blóð-heilaþröskuldurinn skilur blóðið sem nærir heila og mænu frá taugavefnum. Tróðfrumur viðhalda þröskuldinum, sem takmarkar efnaflutning milli æða og millifrumuvökva taugavefsins. Efnaskiptaúrgangur safnast því í heila- og mænuvökva sem streymir um miðtaugakerfið. Vökvinn myndast þegar blóð síast í æðaflækjum heilahólfanna fjögurra. Síðan streymir hann um heilahólfin og út í innanskúmsbilið, milli reifa og skúms. Frá skúmkornunum er heila- og mænuvökvinn endurupptekinn í blóðið og úrgangurinn þannig fjarlægður úr sérvörðum miðtaugavefnum.

Blóðið, sem nú hefur tekið við enduruppteknum heila- og mænuvökva, rennur um baststokka og síðan úr höfuðkúpunni. Bastið er sterk ysta himna miðtaugakerfisins. Í höfði er bastið fast við innra borð höfuðkúpunnar en í hrygggangi umlykur það mænuna. Bastið umlykur jafnframt bláæðarýmin sem nefnast baststokkar. Þeir tengjast hóstarbláæðum en um þær rennur blóð frá höfði og hálsi.

13.4 Úttaugakerfið

Úttaugakerfið er myndað úr hópum taugafrumna, sem nefnast taugahnoð, og knippum síma, sem nefnast taugar. Þessar byggingar liggja utan heila og mænu. Taugahnoð eru tvenns konar, skynhnoð og ósjálfráð hnoð. Skynhnoð innihalda einskauta skyntaugafrumur og finnast á afturrót allra mænutauga og við margar heilataugar. Ósjálfráð hnoð eru í driftaugakeðjunni, tengdum hliðhryggjar- eða franhryggjarhnoðum eða í endahnoðum nálægt eða innan líffæranna sem ósjálfráða taugakerfið stjórnar.

Taugar eru flokkaðar sem heilataugar eða mænutaugar eftir því hvort þær tengjast heila eða mænu. Heilataugarnar tólf geta eingöngu annast skynstarfsemi, eingöngu hreyfistarfsemi eða hvort tveggja. Skynþræðir eru símar taugafrumna í skynhnoðum sem flytja skynupplýsingar inn í heilann og bera þær til skynkjarna. Hreyfiþræðir eru símar hreyfitaugafrumna í hreyfikjörnum heilastofns og liggja til beinagrindarvöðva höfuðs og háls. Allar mænutaugar eru blandaðar taugar með bæði skyn- og hreyfiþráðum. Þær ganga út úr mænunni og þræðir þeirra endurraðast í taugaflækjum sem síðan mynda kerfistaugar sem ganga frá flækjunum. Brjóstmænutaugar taka ekki þátt í taugaflækjum heldur mynda millirifjataugar beint.