3.4 Þrælaverslun yfir Sahara

3.4 Þrælaverslun yfir Sahara

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

• Lýst því hvernig Kanem-Bornu varð öflugt samfélag sem stundaði þrælaverslun
• Útskýrt áhrif komu Evrópumanna á þrælaverslun yfir Sahara
• Greint hvernig þrælaverslun hafði áhrif á verslunarnetið yfir Sahara í Vestur-Afríku

Sala á þræluðu fólki hafði verið fastur þáttur í viðskiptum Afríku frá fyrstu tíð og varð með tímanum lykilþáttur í verslunarneti sem náði yfir álfuna. Efnahagsleg velmegun sumra ríkja var háð viðskiptum með fólk. Viðskiptin kröfðust þó nánast stöðugra stríða og átaka sem röskuðu stöðugleika á sumum svæðum, einkum umhverfis Mið-Súdansvæðið. Þegar uppgötvana- og landkönnunaröld Evrópu hófst á fimmtándu öld breyttist eðli þrælaverslunar í Afríku. Auður Portúgals, Spánar, Englands, Frakklands og Hollands, ásamt skotvopnum þeirra og iðnvarningi, höfðaði til margra ríkja í Vestur-Afríku, einkum þeirra sem urðu til við Gíneuflóa og Atlantshafsströndina eftir hnignun Songhaíríkisins. Þessi nýju ríki, svo sem Whydah og Dahomey, auðguðust með því að afhenda Evrópumönnum fanga í skiptum fyrir vörur á borð við skotvopn. Langflestir fanganna voru fluttir til Ameríku. Þessi þróun breytti samfélögum Afríku, hervæddi ríki og beindi viðskiptum álfunnar í nýjan farveg.

Hlutverk Kanem-Bornu

Kanem náði hátindi valda sinna og áhrifa undir stjórn Dunama Dibbalemi á þrettándu öld. Mai Dunama II réð yfir um fjörutíu þúsund manna riddaraliði, náði yfirráðum yfir Tsjadvatnslægðinni og víkkaði yfirráð ríkisins yfir verslun yfir Sahara norður allt til Fezzan í suðurhluta Líbíu. Áður en valdatíð hans lauk kom hann á stjórnmálasambandi við konunga Norður-Afríku, einkum í Túnis, og tryggði þannig öryggi karavana sem fóru frá Miðjarðarhafsströndinni langt suður á bóginn. Þessi árangur tryggði aukna umferð yfir Sahara.

Um miðja þrettándu öld réð Kanem yfir Mið-Súdansvæðinu. Ríkið náði vestur að Nígerfljóti, austur að soldánsdæminu Wadai í austurhluta Tsjad og norður að Sahara. Hápunktur afreka Kanuri-fólksins á tímabilinu var stofnun skattgjafaríkis í Bornu suðvestan Tsjadvatns. Á næstu öld varð Kanem þó of víðfeðmt og veiktist vegna stríða og deilna um ríkiserfðir. Þar tókust einkum á hin ráðandi múslimska Sefuwa-ætt og afkomendur hennar annars vegar og hinir ómúslimsku Bulala-hirðingjar austan Tsjadvatns hins vegar.

Á fyrstu áratugum sextándu aldar öðlaðist Sefuwa-ættin nýjan kraft. Undir stjórn mai-konungsins Idris Katakarmabe, sem ríkti frá 1507 til 1529, tókst ættinni að sigra Bulala-hirðingjana. Sefuwa-ættin styrkti einnig tök sín á íbúum Bornu þegar hún festi stjórn sína í sessi. Þetta leiddi til nokkurra uppreisna ómúslimskra bænda sem hún barði niður af mikilli hörku. Ættin náði traustum yfirráðum yfir bændum Bornu sem urðu ekki lengur fyrir ránsferðum eftir að þeir tóku íslamstrú.

Kanem-Bornu náði hátindi sínum undir stjórn Aloma. Stjórnsýslu- og hernaðarumbætur hans héldu ríkinu uppi í meira en eitt hundrað ár. Við lok sextándu aldar var þó tekið að draga úr völdum ríkisins. Öld síðar hafði geta þess til að halda yfirráðasvæði sínu óskertu minnkað svo mjög að vald konungs náði í reynd aðeins vestur til Hausalands í norðurhluta Nígeríu nútímans. Á einni öld höfðu Fúlani frá Vestur-Afríku sótt verulega inn á landsvæði Bornu og árið 1808 tóku þeir höfuðborgina Ngazargamu. Síðasti konungur Sefuwa-ættarinnar var drepinn árið 1846 en langlífasta ríki Afríku hélt velli undir nýjum valdhöfum allt fram undir lok nítjándu aldar.

Koma Evrópumanna

Evrópumenn höfðu lengi vitað af þremur fornum verslunarleiðum um Sahara. Í vesturhluta eyðimerkurinnar lá leið frá Taghaza til Timbuktu. Austar tengdi önnur leið vinjabæinn Ghadames við verslunarmiðstöðvar í Hausalandi. Loks lá leið frá hinni miklu Miðjarðarhafshöfn Trípólí til Bornu í innri héruðum Mið-Afríku. Aldalöng karavanaverslun um þessar leiðir hafði þó ekki gert þær hættuminni. Þeir sem þekktu leiðirnar, staðsetningu helstu borga og vinja og hætturnar sem fylgdu veðurfari í Sahara voru því best í stakk búnir til að stjórna versluninni yfir Sahara og hagnast á henni. Múslimskir og arabískir ferðamenn og karavanamenn sem bjuggu yfir þessari þekkingu höfðu hag af því að halda henni fyrir sig, enda hefði miðlun hennar skert hagnað þeirra. Kort Evrópumanna af innri héruðum Afríku voru því ófullkomin, vegalengdir einungis áætlaðar og staðsetning mikilvægra borga á borð við Timbuktu og Kano byggð á ágiskunum. Við þetta bættust hættan á ránsferðum og möguleg fjandsemi kaupmanna. Evrópumönnum virtist því ferð yfir Sahara án leiðsagnar líkleg til að enda með ósköpum.

Á fimmtándu og sextándu öld jókst þó þrýstingur á Evrópuríki um að auka þjóðarauð sinn. Uppgötvun Ameríku, kostnaður við ferðir þangað og stofnun nýlendna í samkeppni við önnur ríki gerðu málið enn brýnna. Evrópuríki vildu í vaxandi mæli komast fram hjá milliliðunum sem stjórnuðu viðskiptum með framandi munaðarvörur og mikilvægt hráefni á borð við kínverskt silki, indónesísk krydd og afrískt gull. Ekki var auðvelt að svipta þessa kaupmenn yfirráðum yfir viðskiptunum því einokun þeirra naut oft stuðnings konungsríkja og annarra ríkja sem höfðu hag af henni. Áskorunin var einkar mikil fyrir fátækari Evrópuríki á borð við Portúgal.

Þegar Portúgalar hófu siglingar meðfram strönd Vestur-Afríku var fyrsta markmið þeirra ekki að finna nýja verslunarleið til Indlands heldur að tryggja sér gull Vestur-Afríku. Evrópumenn höfðu vitað af gullnámum svæðisins frá fjórtándu öld þegar gull frá Súdansvæðinu var flutt inn sem hráefni til myntsláttu í Evrópu. Um miðja fimmtándu öld höfðu Portúgalar sótt fram meðfram strönd Senegambíu. Þeir réðust á byggðir Amazigh-fólks á eyjunni Arguin, sem tengdist verslunarleiðunum yfir Sahara, tóku fanga til að hneppa í þrældóm á plantekrum Íberíuskaga og könnuðu landsvæði meðfram Senegal- og Gambíufljótum í leit að gulli. Þessar ferðir voru meðal fyrstu tilrauna Evrópumanna til að taka beinan þátt í verslun yfir Sahara.

Portúgalska konungsvaldið réð einnig landkönnuði á borð við Alvise Cadamosto, feneyskan þrælasala sem var sendur til að kanna Senegambíu. Þannig gátu Portúgalar öðlast skýrari mynd af umfangi verslunar yfir Sahara, þar á meðal samskiptum við Wolof-fólkið sem seldi þrælað fólk eftir verslunarleiðum í innri héruðum Vestur-Afríku. Nokkrum áratugum eftir að Cadamosto hitti lénskonunga Malí á Gambíusvæðinu stofnuðu Portúgalar Elmina („náman“), virki við Afríkuströndina sunnan gullnáma Akansvæðisins. Elmina er í Gana nútímans og var víggirt verslunarstöð þar sem Portúgalar skiptu kopar, látúni og klæði við Afríkubúa fyrir gull frá Akansvæðinu. Gullnámurnar þar byggðu einnig á vinnu þrælaðs fólks sem Portúgalar keyptu frá Benín og seldu síðan Dyula-kaupmönnum sem töluðu mande-mál. Um aldamót sextándu aldar voru Portúgalar einnig komnir inn á markað Vestur-Afríku fyrir cowrie-skeljar sem gjaldmiðil. Þeir létu skeljar og munaðarvörur á svæðisbundna markaðinn í skiptum fyrir enn meira gull. Smám saman færðu þeir viðskiptin af aldagömlum leiðum yfir Sahara og að strönd Vestur-Afríku.

Portúgalar sáu eyjarnar São Tomé og Príncipe í Gíneuflóa fyrst á 1470-árunum. Árið 1500 hafði þeim tekist að setjast að á báðum eyjum. Báðar þóttu verðmætar vegna mikilvægrar legu sinnar undan strönd Vestur-Afríku, hitabeltisloftslags og eldfjallajarðvegs sem hentaði vel til ræktunar og uppskeru sykurreyrs. Stórar sykurplantekrur risu fljótlega á eyjunum og Portúgalar festu sig í sessi við Gíneuflóa. Sykurframleiðsla er afar vinnufrek og krefst mikils vinnuafls. Afrísk höfðingjadæmi og milliliðir við ströndina höfðu sýnt Portúgölum að þeir voru reiðubúnir að selja þeim fanga sem Evrópumenn gátu hneppt í þrældóm og notað sem vinnuafl þar sem þess var þörf. Eftir því sem plantekruhagkerfi São Tomé óx jókst þörf þess fyrir vinnuafl þrælaðs fólks. Snemma á sextándu öld var eyjan stærsti einstaki birgir Evrópu af sykri og þar vann mikill fjöldi þrælaðs fólks sem landnemarnir fengu frá Elmina.

Innan við fjörutíu ár liðu frá því að Portúgalar settust að á São Tomé og Príncipe þar til fyrstu afrísku fangarnir voru fluttir yfir Atlantshafið og seldir í þrældóm í Ameríku. Höfðingjar á meginlandi Afríku sáu sér hagnaðarvon og fóru í ránsferðir gegn nágrönnum sínum til að afla fanga sem þeir gátu selt Evrópumönnum, fyrst Portúgölum og síðar Hollendingum, Spánverjum, Frökkum og Englendingum. Þegar samkeppni Evrópuríkja um verslunarstöðvar við strönd Vestur-Afríku jókst blossaði upp spenna milli afrískra ríkja; sum tóku þátt í vaxandi verslun með þrælað fólk en önnur veittu henni mótspyrnu.

Þegar Songhaíríkið, stærsta og öflugasta ríki Súdansvæðisins á sextándu öld, var brotið á bak aftur af marokkóska hernum í orrustunni við Tondibi (1591) breyttust aðstæður í Vestur-Afríku til frambúðar. Þegar öflugt miðstjórnarvald var ekki lengur til urðu til fjölmörg smáríki. Höfðingjar þeirra sáu hag í því að eiga bein viðskipti við auðuga Evrópumenn í stað þess að notast við aldagamalt kerfi karavanaverslunar. Þessi þróun jók verulega stærð og umfang verslunar með þrælaða Afríkubúa. Þúsundir manna voru seldir á sextándu öld, tugir þúsunda á þeirri sautjándu og stóran hluta næstu aldar voru að meðaltali um fjörutíu og fimm þúsund manns seldir á ári.

Síðari þrælaverslun yfir Sahara

Afríka tók miklum breytingum á átjándu öld. Þá komu fram ný útþensluríki í Vestur-Afríku, svo sem Dahomey og Segou, og landvinningastríð þeirra leiddu til þess að fólk var tekið til fanga fyrir evrópska þrælasala. Átökum milli Afríkuríkja fjölgaði einnig verulega og verslun með þrælaða fanga jókst samhliða. Vöxturinn bitnaði á hinu sögulega verslunarneti yfir Sahara. Það raskaðist og beindist í auknum mæli að flutningi fanga sem ætlaðir voru á þrælamarkaði við ströndina. Heildarfjöldinn var mismunandi eftir stöðum en almennt fjölgaði föngum sem fluttir voru eftir leiðum yfir Sahara á átjándu öld. Verslunin gagnaðist ekki aðeins kaupmönnum heldur einnig fyrirtækjum sem tengdust þrælaverslun og störfuðu í verslunarmiðstöðvum við leiðirnar yfir Sahara. Hvorki samfélögin í heild né þrælaða fólkið naut þó góðs af henni. Vegna þessara breyttu aðstæðna tvöfaldaðist umfang verslunar yfir Sahara með þrælað fólk frá sautjándu til átjándu aldar og náði alls um 900,000 manns.

Blómleg verslun Whydah með þrælað fólk stafaði ekki af stríðum valdhafa borgarinnar heldur af legu hennar við endapunkt verslunarleiða milli stríðandi fylkinga. Ein leið lá frá hinu forna Malíríkinu. Sumir fangar þaðan klæddust múslimskum fatnaði og höfðu verið á ferð í þrjá mánuði áður en þeir komu til Whydah. Önnur leið lá frá Yoruba-ríkinu Oyo sem háði röð stríða gegn nágrannaríkjunum Nupe og Borgu. Viðskiptaverðmæti þrælaðra fanga sem fóru um Whydah var gríðarlegt. Þrælaverslunin gagnaðist bæði afrískum þrælasölum og ríkinu sem innheimti tolla og skatta. Fyrirtæki á svæðinu högnuðust einnig á sölu þrælaðs fólks, meðal annars með burðarþjónustu og sölu matvæla og annarra nauðsynja sem gerðu verslunina mögulega. Líkt og annars staðar sköpuðu flutningur fanga og sala þeirra í þrældóm arðbært hagkerfi fyrir nær alla þátttakendur nema þrælaða fólkið.

Þegar Agaja og eftirmenn hans færðu út yfirráð sín meðfram Gíneuflóa færðust mörk þrælaverslunar við strönd Vestur-Afríku lengra inn í álfuna, handan ríkjanna við Senegambíu. Talið er að vel yfir helmingur fanganna sem teknir voru og seldir á átjándu öld hafi komið langt úr innri héruðunum. Margir þeirra komu frá Segou-ríkinu suðvestan Djenné við miðbik Nígerfljóts í Malí.

Mamari Kulubali stofnaði Segou árið 1712 og þar varð hernaður að lífshætti. Efnahagur Segou-ríkisins byggði á viðskiptum og mikilvægasta söluvara þess var þrælað fólk sem ríkið aflaði í ránsferðum og stríðum við nágranna sína. Herferðirnar náðu norður fyrir Nígerbeygjuna og allt til Timbuktu sem Segou hertók um skamma hríð. Fólkið sem her Segou tók höndum átti tvenns konar örlög fyrir höndum: annaðhvort var það selt hirðingjum í eyðimörkinni sem hluti af þrælaverslun yfir Sahara eða selt karavanakaupmönnum sem áttu viðskipti við evrópska þrælasala á Þrælaströndinni.

Breytt eðli verslunar yfir Sahara með þrælað fólk á átjándu öld var ef til vill mest áberandi í Vestur-Afríku en birtist einnig í Norður-Afríku. Fræðimenn áætla að Maghreb-svæðið, sem nær yfir Marokkó, Alsír, Túnis og Líbíu, hafi tekið við að meðaltali sex þúsund þræluðum Afríkubúum á ári frá 1700 til 1799. Um fjórtán hundruð þrælaðra einstaklinga fóru árlega um Ghadames og vinjamiðstöðina í Fezzan í Líbíu. Báðir staðir höfðu lengi verið mikilvægir fyrir verslunina yfir Sahara milli Mið-Súdansvæðisins og Trípólí. Um miðja öldina sendu þessar miðstöðvar, sem voru einnig endastöðvar sumra karavana frá vestur-afrískum verslunarmiðstöðvum á borð við Timbuktu, þó stærri karavana með fanga á markaðina í Trípólí. Við lok átjándu aldar hafði fjöldi þrælaðs fólks sem flutt var á markaði við Miðjarðarhafsströndina aukist um allt að fjórðung. Verslun um Trípólí með þrælaða Afríkubúa varð þar með lykilþáttur í efnahag svæðisins.