3.3 Svahílíströndin
3.3 Svahílíströndin
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Viðskipti í Afríku fóru ekki öll yfir Sahara. Á austurströnd Afríku voru auðug borgarríki sem stunduðu sjóviðskipti við Arabíuskaga, Indland og lönd enn austar. Rétt eins og borgir Songhaí tengdu Afríku sunnan Sahara við Norður-Afríku og Miðjarðarhafið með viðskiptum tengdu afrískar hafnir við Indlandshafið álfuna við Suður- og Austur-Asíu. Borgarríkin voru mikilvægar miðstöðvar viðskipta milli austurs og vesturs og gerðu fólki í þremur heimsálfum kleift að nálgast sumar eftirsóttustu vörur heims.
Uppgangur borgarríkjanna við Svahílíströndina
Frá sjöundu öld tóku byggðir við strönd Austur-Afríku þátt í viðskiptum á Indlandshafi. Landfræðilega hentaði svæðið vel til sjóviðskipta. Á sumrin knúðu ríkjandi vindar seglskip norðaustur í átt að strönd Indlands en á veturna knúðu vindar þau í gagnstæða átt. Þannig urðu til árstíðabundin viðskipti og verslunarhafnir stækkuðu. Hefðbundið skip svæðisins nefndist dhow-skip og var smíðað úr kókosviðarborðum sem saumuð voru saman með kókostrefjum. Á því var þríhyrnt latínsegl sem hentaði fullkomlega til að sigla bæði undan vindi og upp í hann (mynd 3.14). Slík skip réðu þó ekki við úfnari öldur við suðurodda Afríku. Sú takmörkun, ásamt því að monsúnvindar veiktust eftir því sem sunnar dró, kom í veg fyrir að verslunarhafnir næðu meðfram allri strönd Afríku.
Á áttundu öld tóku arabískir múslimskir kaupmenn að setjast að til frambúðar á svæðinu og gengu oft að eiga afrískar konur af Bantúþjóðum sem þar bjuggu. Hjónabönd við Bantúkonur gerðu arabískum kaupmönnum kleift að festa rætur í strandsamfélögum Afríku og fjölskyldur eiginkvenna þeirra hjálpuðu þeim að stofna viðskiptasambönd og annast viðskipti meðan þeir voru fjarverandi. Á tólftu öld settist einnig mikill fjöldi Persa að á strönd Austur-Afríku. Borgarríki þeirra, þar sem einkum bjuggu kaupmenn og handverksfólk, stækkuðu þar til röð stórra hafnarborga teygði sig suður með ströndinni frá Sómalíu nútímans: Mogadishu, Barawa, Mombasa, Malindi, Pemba, Sansíbar, Kilwa, Sofala og fleiri (mynd 3.15). Sumar borganna voru reistar á eyjum og áttu því auðveldara með sjóviðskipti. Strandbúar tóku að tala svahílí, sem sameinaði málfræði afrískra bantúmála og orðaforða úr bantúmálum og arabísku. Sameiginlega tungumálið gerði fólki af fjölmörgum þjóðernum kleift að eiga viðskipti sín á milli.
Bantúmenn sem bjuggu meðfram strönd Austur-Afríku tóku smám saman íslamstrú á nokkrum öldum. Sameiginleg trú auðveldaði samskipti þeirra við arabíska og persneska kaupmenn og sjómenn í borgum á strönd Austur-Afríku, sem og við múslimska kaupmenn í Norður-Afríku, á Arabíuskaga og á Indlandi. Moskur og trúarskólar voru reist. Fyrstu moskurnar voru byggðar á níundu öld. Sú gerð íslams sem íbúar Svahílístrandarinnar iðkuðu rúmaði þó áfram ýmsa siði afrískra samfélaga svæðisins frá því fyrir útbreiðslu íslams. Í þessari trúarblönduðu gerð íslams hélt forfeðradýrkun til dæmis áfram, sem og töfraathafnir til að hrekja burt anda sem taldir voru valda sjúkdómum. Konur héldu einnig sterkari félagslegri stöðu en konur í öðrum múslimskum samfélögum, svo sem í Persíu.
Í borgum Svahílístrandarinnar var verslað með fjölbreyttar vörur: gull, járn, kopar, salt, verðmætan harðvið á borð við íbenholt og sandelvið, fílabein, skjaldbökuskeljar til að búa til skrautmuni á borð við kamba og dýraskinn. Vörurnar voru fluttar landleiðina frá innri hluta Afríku eftir verslunarleiðum. Íbúar borganna keyptu þær annaðhvort til eigin nota eða seldu þær áfram annars staðar í Afríku eða í Arabíu, Persíu og Indlandi. Þaðan gátu vörurnar farið enn lengra til Suðaustur-Asíu eða Kína. Handverksfólk í borgunum smíðaði leirker og óf klæði sem einnig urðu verslunarvara og voru seld í Afríku eða handan hafs. Vörur frá Asíu streymdu einnig til borganna. Yfirstéttir Svahílístrandarinnar skreyttu sig glerperlum frá Indlandi, klæddust kínversku silki og borðuðu af kínversku postulíni. Sumir kaupmenn felldu postulínsbrot inn í veggi heimila sinna til skrauts.
Þrælahald við Svahílíströndina
Einnig var verslað með þrælað fólk á mörkuðum Austur-Afríku, einkum á eyjunni Sansíbar. Austur-afrísk samfélög á borð við Yao, Marava og Makua háðu reglulega stríð hvert gegn öðru og tóku fanga til sölu. Fólk sem tekið var höndum í innri héruðunum var látið ganga til Svahílístrandarinnar og haldið þar þar til kaupendur fundust. Nær þrír fjórðu hlutar þess dóu þó úr hungri, örmögnun og sjúkdómum áður en unnt var að selja það. Helstu kaupendurnir voru arabískir múslimar sem þurftu vinnuafl en máttu ekki hneppa trúsystkini sín í þrældóm. Flytja átti flesta hinna þræluðu Afríkubúa til Arabíuskaga eða annarra staða í Mið-Austurlöndum eða Norður-Afríku til að vinna við heimilisstörf eða önnur störf. Sumir voru seldir svo langt frá heimkynnum sínum sem til Indlands eða Kína. Konur og börn voru eftirsóttust til heimilisstarfa en karlar gátu verið neyddir til að starfa sem hermenn, sjómenn eða landbúnaðarverkamenn.
Á sautjándu öld var þrælaverslun við Svahílíströndina orðin gríðarlega umfangsmikil með straumi kaupmanna frá Óman á Arabíuskaga. Vöxturinn stafaði meðal annars af auknum mætti Evrópuríkja, sem kom í veg fyrir að múslimar gætu náð fólki frá Austur-Evrópu á sitt vald og hneppt það í þrældóm eins og oft hafði tíðkast fyrr á öldum. Frá upphafi til loka sautjándu aldar fjórfaldaðist fjöldi þrælaðs fólks sem selt var við Svahílíströndina, úr um eitt þúsund í fjögur þúsund á ári. Sumir fræðimenn telja að tvöfalt fleiri einstaklingar hafi verið seldir.
Starfsemi evrópskra þrælasala, sem komu til svæðisins frá sautjándu öld, varð fljótt miklu umfangsmeiri en starfsemi múslimskra þrælasala. Hollenska Austur-Indíafélagið keypti um hálfa milljón þrælaðra einstaklinga á sautjándu og átjándu öld til starfa í hollenskum nýlendum við Indlandshaf. Portúgalar keyptu þrælað fólk frá eyjunni Mósambík frá sextándu öld fram á fyrri hluta nítjándu aldar (mynd 3.16). Frakkar hnepptu meira en eitt hundrað þúsund manns í þrældóm í nýlendum sínum á Réunion, Máritíus og Maskareneyjum í Indlandshafi, sem þeir náðu á sitt vald á átjándu öld. Sala á þræluðu fólki hélt áfram jafnvel eftir að Bretland bannaði þrælaverslun árið 1807 og sendi skip sín til eftirlits á Indlandshafi til að stöðva þátttöku annarra ríkja. Fólk frá Austur-Afríku var einnig selt í þrældóm í Ameríku.
Baráttan um Svahílíströndina
Kilwa, á eyju undan strönd Tansaníu nútímans, var öflugast borgarríkjanna við Svahílíströndina. Samkvæmt þjóðsögu stofnaði Ali ibn al-Hassan Shirazi borgarríkið á tíundu öld. Hann var sonur persnesks aðalsmanns og þrælaðrar eþíópískrar konu. Ali er sagður hafa sest að á eyjunni eftir að hafa keypt hana af konungi Bantúmanna á svæðinu. Eyjastaða Kilwa hentaði betur til viðskipta á Indlandshafi en staða keppinautarins Mogadishu norðar, í Sómalíu nútímans, og fjölmargir arabískir og persneskir kaupmenn settust þar að.
Á 1180-árunum náði valdhafi Kilwa yfirráðum yfir hafnarborginni Sofala á meginlandi Afríku í Mósambík nútímans. Gull frá námum Mutaparíkisins streymdi um Sofala og gerði borgina bæði auðuga og öfluga. Yfirráð yfir Sofala gerðu soldáni Kilwa kleift að losna undan yfirráðum Mogadishu, sem áður hafði verið öflugasta borg austurstrandar Afríku. Gullið gerði Kilwa einnig kleift að stofna eða ná yfirráðum yfir öðrum borgum og eyríkjum Austur-Afríku, þar á meðal Mombasa, Pemba, Mafia, Mósambík, Malindi, Imhambane, Comoro og Sansíbar.
Snemma á sextándu öld reyndu Portúgalar að leggja hald á auð Svahílístrandarinnar og nýttu sér innbyrðis ágreining í soldánsdæminu Kilwa. Árið 1495 hafði emírinn Muhammad í Kilwa, æðsti stjórnandi borgarríkisins, sett al-Fudail ibn Suleiman í hásæti soldáns. Skömmu síðar lést emírinn Muhammad og eftirmaður hans, emírinn Ibrahim, skipulagði morðið á al-Fudail ibn Suleiman. Emírinn Ibrahim tók þá sjálfur völd og sagðist stjórna fyrir hönd fjarstadds prins. Valdhafar nokkurra borga í soldánsdæminu Kilwa vildu þó ekki viðurkenna Ibrahim sem yfirherra og litu á Portúgala sem mögulega bandamenn í sjálfstæðisbaráttu sinni. Sjeikinn í Malindi hafði þegar gert viðskiptasamning við portúgalska landkönnuðinn Vasco da Gama árið 1498 til að keppa í viðskiptum við bæði Kilwa og keppinautinn Mombasa. Isuf sjeik, valdhafi Sofala, gerði einnig samning við Portúgala árið 1502 í von um að losna undan yfirráðum Kilwa. Borgarríki Svahílístrandarinnar höfðu lengi keppt í viðskiptum og langvarandi samkeppni þeirra kom í veg fyrir að þau sameinuðust gegn ógninni af yfirráðum Portúgala.
Þótt ráðgjafar hefðu hvatt emírinn Ibrahim til að ganga til viðskipta við Portúgala hafnaði hann þeim í fyrstu. Árið 1505 setti Francisco de Almeida, annar portúgalskur landkönnuður, fimm hundruð portúgalska hermenn á land á eyjunni Kilwa, vék emírnum Ibrahim frá völdum og setti aðalsmanninn Muhammad Arcone frá Kilwa í hans stað. Arcone var viljugri til samninga við Portúgala. Árið eftir myrtu stuðningsmenn emírsins Ibrahim Muhammad Arcone og valdhafi að þeirra skapi tók við. Portúgalar óttuðust að erfitt yrði að stjórna nýja soldáninum Micante, véku honum frá völdum og afhentu Hussein ibn Muhammad, syni Arcone, hásætið.
Mörgum íbúum Kilwa gramdist afskipti Portúgala af stjórn borgarríkisins. Þeim mislíkaði einnig krafa Portúgals um að þeir flyttu aðeins vörur á skipum í eigu Portúgala, en sú venja skaðaði marga kaupmenn í Kilwa fjárhagslega. Stuðningsmenn Micante soldáns og gramir kaupmenn risu upp og börðust á götum við portúgalska hermenn og fylgismenn Hussein soldáns. Íbúar flúðu borgina þegar hópar kveiktu í byggingum. Portúgalar studdu Hussein en kusu jafnframt skynsamlega að breyta reglunum um vöruflutninga og kaupmenn sneru smám saman aftur til borgarinnar.
Portúgal færði einnig út yfirráð sín til annarra hluta Svahílístrandarinnar og stofnaði verslunarstöðvar. Borgarríkin við ströndina höfðu aldrei áður sætt árásum af hafi, hafnir þeirra voru því óvíggirtar og gátu illa varið sig gegn Portúgölum. Portúgalar höfðu ekki áhuga á viðskiptum við austur-afríska kaupmenn á jafnréttisgrundvelli. Líkt og á Indlandi rændu þeir skip keppinauta sinna, sem flestir voru múslimar, og sökktu þeim. Margir kaupmenn yfirgáfu svæðið og fluttu norður, sem dró úr viðskiptum. Á sunnanverðri ströndinni vonuðust Portúgalar til að nýta auð Mutaparíkisins og náðu ríkinu á sitt vald árið 1633. Gullnámurnar voru þó að mestu tæmdar og tilraunir þeirra til að snúa íbúunum til rómversk-kaþólskrar trúar leiddu til átaka. Einstökum Portúgölum vegnaði vel. Þeir kvæntust afrískum konum og fengu land og verslunarréttindi hjá afrískum höfðingjum á svæðinu. Stöðug átök við borgarríkin og áhrif hitabeltissjúkdóma á borð við malaríu gerðu Portúgölum þó að mestu erfitt um vik að nýta svæðið.
Bæði Osmanar og Sómalir frá Mogadishu-svæðinu óttuðust ásælni Portúgala í Austur-Afríku og voru henni mjög andvígir. Sameiginlegar árásir Sómala og Osmana frá síðari hluta 1500-áranna röskuðu verulega tilraunum Portúgala til að stjórna svæðinu (mynd 3.19). Árásir soldánsdæmisins Óman fylgdu í kjölfarið á 1650-árunum. Portúgal hafði náð yfirráðum yfir strönd Óman árið 1507. Á 1650-árunum sameinuðust ættbálkar Óman hins vegar um að hrekja Portúgala á brott og skömmu síðar tóku þeir einnig að veita þeim mótspyrnu í Austur-Afríku. Árið 1698 féll Jesúvirki, portúgalska herstöðin í Mombasa, fyrir liði Óman. (Jesúvirki er nú á heimsminjaskrá UNESCO.) Skömmu síðar missti Portúgal yfirráð yfir öllum nýlendum sínum sem eftir voru við Svahílíströndina nema Mósambík. Soldánsdæmið Óman batt enda á tilraun Portúgala til að drottna yfir svæðinu.
Með komu Ómanbúa varð borgarríkið Sansíbar enn mikilvægara. Ómanbúar héldu áfram ábatasamri þrælaverslun og blómlegum viðskiptum með fílabein sem lengi höfðu verið hluti af hagkerfi Sansíbar. Landi á eyjunni var úthlutað að nýju til Araba frá Óman og komið var á fót kryddplantekrum þar sem einkum voru ræktaðir negulnaglar. Þetta færði Sansíbar og nærliggjandi eyjum viðurnefnið Kryddeyjar Afríku.