33 Afríka árnýaldar og heimurinn umhverfis

3.2 Songhaíríkið

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

Lýst þeim einkennum sem mótuðu Songhaíríkið sem veldi
Rætt hvernig innri átök leiddu til hnignunar Songhaíríkisins

Songhaíríkið á Súdansvæðinu var stærsta afríska ríki Vestur-Afríku á fimmtándu öld. Þegar það náði mestri útbreiðslu teygði það sig frá Senegal-Gambíu við Atlantshafsströndina í vestri allt til Kano á Hásalandi í Nígeríu nútímans í suðaustri og saltvinnslu- og verslunarmiðstöðvarinnar Taghaza í norðri. Veldið var stofnað af Sunni Ali seint á fimmtándu öld en náði hámarki undir Muhammad Ture, stofnanda Askia-ættarinnar. Hann var herforingi og héraðsstjóri til bráðabirgða sem steypti lögmætum arftaka Sunni Ali af stóli.

Uppgangur Songhaíríkisins sem veldis

Fyrsta konungsætt Songhaíríkisins var Za-ættin, sem samkvæmt munnmælum og síðari sögulegum heimildum réð ríkinu á elleftu og tólftu öld. Munnmæli herma einnig að fyrstu fjórtán valdhafar Songhaíríkisins, sem hafði miðstöð sína fyrst í Kukiya um áttatíu mílur suðaustur af Gao, hafi verið jahiliyyah („fáfróðir um Guð“). Múslimar nota orðið jahiliyyah um fáfræði fólks áður en það öðlast þekkingu á íslam. Einhvern tíma á 1000-árunum tók ættin íslamstrú, hugsanlega undir stjórn Za Kusay. Einhvern tíma á þessu skeiði færðist stjórnmálamiðstöð ríkisins einnig frá Kukiya til Gao.

Kaupmenn og verslunarmenn efnuðust þegar kólahnetur, döðlur, fílabein, salt, leður, þrælað fólk og gull fóru um höfuðborgina. Velmegun Gao var heimamönnum til hagsbóta en vakti athygli hins nýja og útþenslusinnaða Vestur-Afríkuríkis Malí, sem innlimaði Gao um 1325. Þetta var blómaskeið Malíríkisins og næstu öldina högnuðust valdhafar þess á viðskiptum Gao og innheimtu skatta af konungum borgarinnar.

Innlimun Gao stækkaði Malíríkið mjög en yfirráðin entust ekki. Reglulegar uppreisnir íbúa Timbuktu, Takedda og Gao, ásamt innrásum úr norðri, borgarastyrjöld og erfiðu efnahagsástandi, urðu til þess að valdhafar Malí í Gao hörfuðu frá svæðinu á 1430-árunum. Sunni Ali, leiðtogi uppreisnarmanna af þjóð Songhaí í Gao, varð fyrsti konungur hins nýja Songhaíríkis. Frá höfuðborg sinni Gao háði Sunni Ali landvinningastríð gegn múslimskum nágrönnum sínum. Með því að beita miklu riddaraliði og flota stríðskanóa stækkaði konungurinn ríkið inn í eyðimörkina í norðri og allt til Djenné í suðvestri. Seint á fimmtándu öld sótti her hans suður fyrir Nígerfljót og gerði árásir langt inn í vatnasvið Voltafljóts. Þar þrengdi hann að landsvæði Mossi, margra málhópa með ólíka menningu en lausleg stjórnmálatengsl.

Árið 1468 rændi Sunni Ali Timbuktu. Hann hrakti héraðsstjóra borgarinnar af þjóð Amazigh á brott, drap marga fræðimenn hennar og neyddi aðra í útlegð. Hertaka Sunni Ali á Timbuktu færði honum orðspor slátrara og harðstjóra. „Hann framdi hryllileg illvirki í borginni, kveikti í henni, rændi borgina og drap fjölda fólks,“ skráði einn annálaritari frá Timbuktu. Árás Sunni Ali á fræðasamfélag Timbuktu hrakti þá sem lifðu af til Oualata og leiddi til verulegrar hnignunar íslamskra fræða í Timbuktu. Margir kaupmenn sem höfðu dafnað undir yfirráðum túarega í borginni flúðu einnig. Borgin tók því að hnigna efnahagslega og náði sér ekki fyrr en eftir dauða Sunni Ali.

Sunni Ali lét sér ekki nægja að ná Timbuktu. Til að tryggja hina mikilvægu verslunarleið meðfram vesturlandamærum hins vaxandi Songhaíríkis þurfti hann einnig að ná verslunarmiðstöðinni Djenné í suðri. Hún hafði lengi verið viðskiptastaður úlfaldalesta með salt, gull og þrælaða Afríkubúa sem flytja átti til sölu í þrælaverslun yfir Atlantshafið eða Sahara. Sunni Ali reyndi árum saman að ná Djenné en árleg flóð Banifljóts umkringdu borgina vatni og gerðu honum ókleift að ná henni. Aðeins eftir sjö mánaða umsátur tókst honum loks að brjóta borgina á bak aftur og hún gafst upp árið 1473.

Ólíkt harðneskjulegum aðgerðum sínum í Timbuktu sýndi Sunni Ali samfélagi múslimskra fræðimanna í Djenné umburðarlyndi. Þar varðveittu þeir áfram íslamska menntun og sömdu rit um íslamska heimspeki og vísindi fram á sautjándu öld. Í moskunni og háskólanum voru þúsundir kennara og nemenda sem náðu valdi á fjölmörgum fræðigreinum, meðal annars íslömskum lögum, stjörnufræði, stærðfræði og heimspeki (mynd 3.10).

Ljósmynd sýnir stórt, brúnt mannvirki með mörgum oddum efst. Þrír hlutar skaga fram. Tröppur framan við bygginguna liggja að viðarhurð og skilti stendur neðst við þær. Röð opa er efst á veggjunum og margir útstæðir bitar ganga út úr þeim í skipulegum röðum. Manneskja gengur framan við tröppurnar á sandlendi. — **Mynd 3.10.** Fyrsta gerð Mosku miklu í Djenné var reist á þrettándu og fjórtándu öld. Moskan mikla var reist sem miðstöð trúarlegrar menntunar og fræða og gegnir þeim hlutverkum enn, þótt núverandi mannvirki sé að minnsta kosti þriðja gerð hennar. (heimild: „Great Mosque of Djenné“ eftir JM/Flickr, CC BY 2.0)

Valdatími Askia mikla

Þegar Sunni Ali lést árið 1492 tók Sonni Baru sonur hans við hásætinu en ríkti í innan við ár. Muhammad Ture, einn af herforingjum og héraðsstjórum Sunni Ali, véfengdi tilkall Sonni Baru til valda. Þegar þeir mættust í orrustu í apríl 1493 beið Sonni Baru ósigur. Muhammad Ture hrifsaði þá til sín hásætið og tók völd sem Askia Muhammad, síðar nefndur Askia mikli. Valdatími hans markaði upphaf Askia-ættarinnar.

Askia mikli styrkti Songhaíríkið og gerði það að stærsta ríki í sögu Vestur-Afríku með því að bæta skattgjafalöndum við í austri og vestri. Þegar Songhaíríkið náði mestri útbreiðslu teygði það sig frá Kano á Hásalandi í suðaustri (Nígeríu nútímans) til Taghaza og verðmætra saltnáma þess í norðri og Senegal nútímans við Atlantshafsströndina (mynd 3.11). Eitt helsta markmið Askia var að stjórna aðgangi að meginverslunarleiðunum yfir Sahara. Honum tókst það hratt: heimildir greina frá því að árið 1512 hafi jafnvel mansa Malí greitt Askia skatt.

Tvö kort. Kortið hægra megin sýnir Afríku. Margar borgir eru merktar og rautt svæði auðkennt í Vestur-Afríku. Kortið vinstra megin sýnir Vestur-Afríku stækkaða. Hringlaga svæði í vesturhluta Afríku er merkt „Ganaríkið“. Bleikt svæði er merkt „Malíríkið“ og nær frá Atlantshafi að miðju kortsins. Það skarast við megnið af svæðinu sem merkt er „Ganaríkið“. Blátt svæði er merkt „Songhaíríkið“. Það skarast við suðausturhelming Ganaríkisins og mestallt Malíríkið. Songhaíríkið teygir sig lengra en hin ríkin til norðurs og austurs. — **Mynd 3.11.** Kortið sýnir ólíkar stjórnmálaheildir Vestur-Afríku á miðöldum. Songhaíríkið var stærst og auðugast hinna þriggja miklu ríkja Súdansvæðisins; hin tvö voru Ganaríkið og Malíríkið. (heimild: Copyright Rice University, OpenStax, samkvæmt CC BY-NC-SA 4.0-leyfi)

Askia mikli breytti einnig eðli stjórnar Songhaíríkisins. Undir stjórn Sunni Ali hafði stjórnsýsla héraða verið í höndum hefðbundinna valdhafa. Askia lagði þá skipan af og skipaði í staðinn meðlimi konungsfjölskyldunnar eða trausta þjóna. Héraðsstjórarnir voru skipaðir af konungi, voru honum algerlega háðir og urðu að halda hylli hans. Þeir fengu þó mikið vald og gátu til dæmis safnað eigin herjum til að innheimta skatta á svæðinu. Með því að hætta að treysta á hefðbundna valdhafa styrkti Askia miðstýringuna sem hafði hafist undir Sunni Ali. Áður gátu slíkir héraðsembættismenn nýtt sér erfðadeilur til að treysta eigið vald og stofna aðskilið hérað eða ríki. Skipan konunglegra embættismanna sem stóðu konungi nærri dró verulega úr þessari hættu. Sú staðreynd að ríkið hélst óskipt þrátt fyrir tíðar erfðadeilur síðar á valdatíma Askia ber árangri stefnunnar vitni.

Íslam skipti sköpum þegar Askia mikli treysti yfirráð sín. Askia var ekki af þjóð Songhaí og gat því ekki reitt sig á hefðbundnar stofnanir og helgisiði til að veita stjórn sinni lögmæti. Þess í stað grundvallaði hann vald sitt á íslam og hófst fljótt handa við að gera Songhaí að múslimaríki. Árið 1498 lýsti hann yfir heilögu stríði gegn Mossi, sem voru ekki múslimar, til að réttlæta innrásir sínar á landsvæði þeirra. Hann viðurkenndi einnig mikilvægi íslams fyrir verslun yfir Sahara og notaði pílagrímsferð sína til Mekka eftir valdatökuna til að sýna ræktarsemi sína. Í viðkomu í Kaíró sannfærði Askia kalífa Egyptalands, trúarlegan og veraldlegan leiðtoga þess, um að viðurkenna sig sem kalífa alls Súdansvæðisins. Í Mekka eyddi hann stórfé og gaf um 100,000 gullpeninga til góðgerðarmála og ölmusugjafa. Hann neyddi þó ekki þegna sína til trúskipta og flestir héldu hefðbundnum trúarhugmyndum sínum.

Andstæð sjónarmið

Hinn mikli valdhafi Songhaí: Askia Muhammad

Eftirfarandi heimildir voru skrifaðar af fólki sem fylgdist með Songhaíríkinu. Sú fyrri, Epic of Askia Muhammad, er skrifleg útgáfa frásagnar griot-sagnamanns (vestur-afrísks munnlegs sagnfræðings, skálds, tónlistarmanns, sögumanns og lofsöngvara) og lýsir því hvernig Askia mikli stofnaði ríki sitt. Í brotinu er Askia Muhammed sagt hvernig hann geti iðrast þess að hafa drepið föðurbróður sinn. Síðara brotið er úr Description of Africa eftir Leo Africanus, sem var skrifað á sextándu öld og lýsir borginni Gao og hernaðaraðferðum Askia Muhammad.

Farðu heim og hefjðu heilagt stríð, svo þú getir knúið þá til undirgefni uns þú nærð Rauðahafinu. [. . .] [Askiya Muhammed] fór heim til Gao. Þá safnaði hann saman öllum hestunum. Hann tók alla hestana. Hann hóf för sína í vestri. [. . .] Snemma morguns ræna þeir og halda áfram til næsta þorps . . . Riddarinn sem þangað fer teiknar grunnmynd moskunnar á jörðina fyrir fólkið. . . . Fólkið reisir moskuna. Þá stígur Mamar Kassaye [Askiya Muhammed] af hesti sínum. Hann lætur fólkið — Þeir kenna því vers úr Kóraninum um bænina. Þeir kenna því bænir úr Kóraninum. Hvert það þorp sem neitar leggur hann í rúst, brennir það og heldur síðan áfram. [. . .] Uns loks þann dag [. . .] kom hann að Rauðahafinu.

—Nouhou Malio, „The Epic of Askia Mohammed“

Borgin og ríkið [Songhay] í Gao

Hér eru afar auðugir kaupmenn og hingað kemur stöðugt mikill fjöldi svarts fólks sem kaupir hér klæði frá Barbaríinu [Norður-Afríku] og Evrópu. . . . Hér er einnig ákveðinn staður þar sem þrælar eru seldir, einkum þá daga sem kaupmenn koma saman. Ungur þræll, fimmtán ára að aldri, er seldur fyrir sex dúkata [gullpeninga] og börn eru einnig seld.

Konungur þessa héraðs á einkahöll þar sem hann heldur fjölda hjákvenna og þræla undir eftirliti geldinga. Til að gæta sín heldur hann nægilega fjölmennt lið riddara og fótgönguliða. Milli fyrsta hliðs hallarinnar og innri hluta hennar er afgirt svæði þar sem konungurinn úrskurðar sjálfur í öllum deilum þegna sinna. Þótt konungurinn sé afar samviskusamur og annist sjálfur öll mál af þessu tagi hefur hann hjá sér ráðgjafa og aðra embættismenn, svo sem ritara, féhirða, ráðsmenn og endurskoðendur.

Það er undravert að sjá gæði varningsins sem hingað berst daglega og hversu dýrt og íburðarmikið allt er. . . .

Í öðrum hlutum ríkisins eru aðeins þorp og smábyggðir hjarðmanna og fjárhirða. Á veturna hylja þeir líkama sinn dýraskinnum en á sumrin ganga þeir naktir að undanskildum einkahlutum. . . . Þungir skattar íþyngja þeim stöðugt, svo mjög að þeir eiga varla nokkuð eftir til að lifa á.

Um héraðið Kano

Hið mikla hérað Kano liggur austan Nígerfljóts, nærri fimm hundruð mílur í burtu. . . . [Konungur þeirra] hafði voldugt riddaralið á valdi sínu en síðar var hann neyddur til að greiða konungum Zegzeg og Casena skatt. Síðar lét Askiya, konungur Timbuktu [Songhay], sem þóttist vinveittur, drepa þá báða með svikum. Síðan háði hann stríð gegn konungi Kano. Eftir langt umsátur náði hann konunginum, neyddi hann til að kvænast einni dætra sinna og lét hann aftur fá ríki sitt með því skilyrði að hann greiddi honum þriðjung allra skatttekna sinna. Konungur Timbuktu hefur nokkra hirðmenn sína ávallt í Kano til að taka við skattinum.

—Leo Africanus, Description of Africa (1550)

Að hvaða leyti eru lýsingar frásagnanna tveggja á Askia mikla ólíkar?
Hvernig kom Askia ríki sínu á fót og hélt völdum í því samkvæmt þessum frásögnum?
Telur þú að Askia mikli hafi verið öflugur valdhafi? Telur þú að hann hafi verið góðviljaður valdhafi? Hvers vegna eða hvers vegna ekki?

Askia mikli færði landsvæði sitt lengra inn í eyðimörkina með hernaðarlegum landvinningum. Framrás hers Songhaí neyddi túaregahirðingja til að flýja og gerði Songhaí-mönnum kleift að ná saltvinnslumiðstöðinni Taghaza í norðri. Askia setti verslun yfir Sahara ítarlegri reglur en nokkur forveri hans hafði gert. Hann tók ekki aðeins upp staðlaðar vogir og mælieiningar heldur réð einnig verslunareftirlitsmenn í allar helstu verslunarmiðstöðvar ríkisins. Ríki Hásalands gerðu sér grein fyrir endurvakningu viðskiptanna undir stjórn Songhaí og ávinningnum af henni og tengdust því víðara verslunarneti Songhaíríkisins.

Helstu uppsprettur auðs Songhaíríkisins voru áfram landbúnaðarframleiðsla á flæðisléttu Nígerfljóts og skattar á verslunarvörur, einkum gull og salt, sem höfðu einnig verið lykilþættir í hagkerfi Malíríkisins. Salt var áfram gjaldmiðill Songhaí í utanríkisviðskiptum en cowrie-skeljar voru notaðar í viðskiptum innan ríkisins (mynd 3.12). Cowrie-skeljar voru fluttar inn frá Indlandshafi. Þær voru því tiltölulega sjaldgæfar og ekki var hægt að falsa þær. Gull var áfram helsta varan sem flutt var eftir verslunarleiðunum yfir Sahara en þrælaðir fangar og kólahnetur voru einnig flutt út. Ríkið flutti inn margvíslegar vörur, þar á meðal salt frá Sahara, munaðarvörur, hesta og klæði.

Ljósmyndin sýnir hvíta, sporöskjulaga skel. Í miðjunni er rauf sem er tennt að ofan og neðan. Ytra borð skeljarinnar er slétt. — **Mynd 3.12.** Cowrie-skeljar voru notaðar sem gjaldmiðill og til að skreyta trúarlega muni í nokkrum afrískum samfélögum. Þær gegndu svipuðu hlutverki í Suður- og Austur-Asíu. Þessi skel fannst með egypskri múmíu frá fjórðu öld f.o.t. (heimild: aðlögun verksins „Cowrie shell“ eftir Metropolitan Museum of Art/Wikimedia Commons, CC0 1.0)

Timbuktu, sem Sunni Ali hafði lagt í rúst, reis aftur til vegs og virðingar undir stjórn Askia mikla. Leo Africanus sagði borgina blómlega og fulla af handverksfólki, auðugum kaupmönnum og mörgu þræluðu fólki. Samkvæmt frásögn hans frá sextándu öld voru í Timbuktu „fjölmargir trúarkennarar, dómarar, fræðimenn og aðrir lærðir menn sem konungur framfleytir af rausn. Hingað eru einnig flutt ýmis handrit eða skrifaðar bækur frá Barbary og eru þau seld fyrir meira fé en nokkur annar varningur.“ Um miðja sextándu öld höfðu almenningsbókasöfn verið stofnuð og skrifarar og skrautskrifarar ráðnir til að afrita bækur (mynd 3.13). Þegar íslömsk fræði tóku aftur að blómstra í Timbuktu efldist æðri menntun einnig. Nemendur sóttu margvíslega einkakennslu í ólíkum fræðigreinum hjá íslömskum fræðimönnum og þegar þeir höfðu náð valdi á greinunum urðu þeir sjálfir kennarar.

Ljósmynd sýnir tvær síður úr handriti. Báðar eru brúnar og slitnar, með vatnsblettum efst og neðst. Brúnir þeirra eru bæði oddhvassar og ávalar og á þeim sjást nokkrar rifur. Á vinstri síðunni eru tveir hringir með netmynstri og skrift inni í mynstrinu. Skrift umlykur hringina. Á hægri síðunni er ein stór hringlaga teikning með netmynstri og skrift inni í því og skrift neðan við hringinn. — **Mynd 3.13.** Handskrifuð og lýst handrit (með máluðu skrauti) sem varðveitt eru í Timbuktu teljast meðal helstu menningarverðmæta íslams. Mörg þúsund slík handrit prýddu hillur moska og einkabókasafna víða í endurreistri Timbuktu á sextándu öld. (heimild: „Timbuktu manuscripts“ eftir EurAstro/Elias Altmimi/Wikimedia Commons, almenningseign)

Hnignun Songhaíríkisins

Songhaíríkið blómstraði undir stjórn Askia mikla. Trúarfræðimenn og skáld flykktust til borga á borð við Timbuktu og Djenné. Íslam var iðkað í auknum mæli. Ríkið réðst í metnaðarfulla uppbyggingu innviða, þar á meðal gerð skurða til að auka landbúnaðarframleiðslu. Verslun yfir Sahara blómstraði. Þegar Askia varð eldri dró hins vegar úr persónulegum völdum hans og hann reiddi sig mjög á embættismenn hallarinnar við stjórn ríkisins. Þetta sneri fjölskyldu hans gegn honum og henni mislíkaði völd Ali Fulan, yfirhirðstjóra Askia.

Árið 1528 gerðu synir Askia uppreisn, steyptu honum af stóli og lýstu einum bræðranna, Musa, konung. Valdataka Askia Musa gekk þó ekki snurðulaust og borgarastyrjöld braust út. Þegar Askia Musa barðist við ættingja sína til að halda völdum voru tugir þeirra drepnir. Musa féll sjálfur í átökunum þegar bræður hans drápu hann árið 1531. Það dýpkaði kreppuna og jók enn á óstöðugleika ríkisins. Þegar tilraunir hvers valdhafans á fætur öðrum til að stjórna ríkinu mistókust gróf stjórnmálaóreiða um sig meðal valdastéttarinnar og í hernum þegar fylkingar börðust um yfirráðin. Án virkrar miðstjórnar veiktist Songhaíríkið og utanaðkomandi hópar sáu færi á að grípa inn í og ná yfirráðum yfir ábatasamri verslun með salt og gull yfir Sahara. Þetta átti sérstaklega við um Saadi-ættina í Marokkó.

Árið 1578 hafði Saadi-ættin hrundið innrás Portúgala en með gífurlegum tilkostnaði sem tæmdi fjárhirslur ríkisins. Til að afstýra gjaldþroti leitaði soldáninn Ahmad I al-Mansur Saadi nýrra tekjustofna. Þetta gerðist einmitt þegar stöðugleiki og friður höfðu snúið aftur til Songhaíríkisins undir stjórn Askia Ishaq II, sem tók við völdum árið 1588. Þessi viðspyrna Songhaíríkisins varð þó skammvinn því Saadi-ættin réðst inn árið 1591. Her Saadi var miklu fámennari en herlið Songhaí en hafði óyfirstíganlegt forskot: birgðir af byssum, skotfærum og fallbyssum frá Elísabetu I Englandsdrottningu, sem vonaðist til að gera Marokkó að bandamanni gegn Spáni. Í her Saadi voru einnig margir spænskir múslimar. Árið 1502 höfðu spænsku konungshjónin skipað öllum múslimum á Spáni að taka kristna trú og margir þeirra flúðu land. Þrátt fyrir liðsmuninn beið stærri her Songhaíríkisins ósigur í orrustunni við Tondibi, þar sem Askia Ishaq II var drepinn.

Eftir sigurinn á vígvellinum hélt herforingi Saadi-hersins, þrælaður spænskur geldingur að nafni Judar Pasha, til helstu borga og verslunarmiðstöðva ríkisins. Saadi-herinn rændi Djenné, Gao og Timbuktu og brenndi borgirnar til grunna. Til að innsigla sigur sinn fylltu innrásarmennirnir upp í vatnsbrunna og eyðilögðu akra. Fáum var þyrmt, ekki einu sinni konum og börnum. Rán og eyðilegging borganna svipti Songhaíríkið raunverulegum völdum. Áratug síðar var ríkið sundrað og héruðum þess skipt milli nokkurra smærri konungsríkja og landsvæða.