Samantekt kafla
Samantekt kafla
9.1 Landfræði og loftslag Afríku
Landfræðilegir þættir gegndu lykilhlutverki í þróun mannlegrar siðmenningar í Afríku á fyrstu skeiðum hennar. Loftslagsþættir á borð við hitastig og úrkomu réðu ræktunartímum og frjósemi jarðvegs því hvaða nytjaplöntur, ef nokkrar, var unnt að rækta á hverju svæði og hve mikið fóður var þar fyrir beitardýr. Framboð á vatni réð öðru fremur hvort fólk gat sest þar að til frambúðar. Fjölbreyttar þjóðir byggðu hin ólíku landfræðilegu svæði Afríku, allt frá San-fólkinu í eyðimörkinni til Baka-fólksins í regnskóginum. Þær mótuðu allar lífshætti og menningu sem hæfðu landfræðilegum aðstæðum þeirra og mótuðust jafnframt að miklu leyti af þeim.
9.2 Upphaf landbúnaðar og fólksflutningar Bantúmanna
Elstu ummerki um nytjavæðingu plantna í Afríku hafa fundist á þremur ólíkum svæðum: í Egyptalandi, í austurhluta Sahara og í Vestur-Afríku. Landbúnaðartækni barst til Egyptalands frá Suðvestur-Asíu, þar sem nýsteinaldarbyltingin varð fyrst. Þaðan breiddist ræktun hveitis og byggs út um Norður-Afríku á nokkrum árþúsundum. Á hinum tveimur svæðunum virðist nytjavæðing plantna hafa hafist sjálfstætt. Þar ræktuðu samfélög snemma á nýsteinöld dúrru, jamsrætur, vatnsmelónur og afrísk hrísgrjón. Í Mið- og Vestur-Afríku auðveldaði járntækni ræktun þessara nytjaplantna til muna.
Áður var talið að járnbræðsla hefði borist til Afríku um Egyptaland en nú eru fræðimenn almennt sammála um að hún hafi þróast sjálfstætt í Mið-Afríku. Járnverkfæri gerðu bændum í Afríku sunnan Sahara kleift að ryðja skóglendi á skilvirkari hátt og koma þar upp bújörðum. Eigi síðar en 500 BCE notuðu bantúmælandi þjóðir, sem fluttust um Afríku, járnverkfæri til að auðvelda hægfara útbreiðslu sína.
Bantúmælandi þjóðir áttu líklega uppruna sinn í Vestur- og Mið-Afríku og tóku að dreifast til austurs og suðurs þegar um 3000 BCE. Fólksflutningar þeirra voru hægfara, stóðu lengi og fylgdu nokkrum ólíkum leiðum. Jafnóðum og þær dreifðust komu þær upp bújörðum, kenndu öðrum landbúnaðarhætti og gerbreyttu því hvaða tungumál voru töluð á stórum hluta Afríku sunnan miðbaugs.
9.3 Konungsríkið Kús
Núbía, svæðið milli Asúan í sunnanverðu Egyptalandi og ármóta Bláu og Hvítu Nílarinnar í norðurhluta Súdan, hafði lengi verið miðstöð forsögulegrar siðmenningar í Afríku. Svæðið blómstraði vegna tengsla sinna við verslun á Níl og vatnsríks baklands. Frá því að borgríkið Kerma reis snemma á öðru árþúsundi BCE tóku Núbíumenn í Kús jafnt og þétt upp egypska menningu, meðal annars tungumál hennar, trúarsiði og byggingarlist. Þegar Egyptaland var veikburða, svo sem á öðru millitímabilinu, gat Konungsríkið Kús öðlast pólitískt sjálfstæði. Þegar Egyptaland var aftur á móti öflugt stórveldi á svæðinu var Kús lagt undir það á ný. Á áttundu öld BCE sneri Kús-konungurinn Piye taflinu hins vegar við og settist sjálfur í hásæti Egyptalands.
Eftir að Assýringar lögðu Egyptaland undir sig á sjöundu öld BCE hörfaði Konungsríkið Kús til Meroë langt suður af Egyptalandi. Þar byggðu íbúar þess upp konungsríki sem var þekkt fyrir járnframleiðslu sína og verslunarvörur. Um margar aldir fléttaði konungsríkið egypska menningarhætti saman við núbískar hefðir og mótaði þannig eigin menningarsérkenni og jafnvel eigið ritkerfi. Eftir átök við Róm í Egyptalandi á fyrstu öld BCE tóku við aldalöng viðskiptatengsl við rómverska héraðið Egyptaland, uns konungsríkið leið undir lok einhvern tíma á fjórðu öld CE.
9.4 Tengsl Norður-Afríku við Miðjarðarhafið og yfir Sahara
Allt frá fyrstu sjóferðum Föníkumanna á fyrsta árþúsundi BCE gegndi Norður-Afríka sífellt stærra hlutverki í hagkerfum ríkjanna umhverfis Miðjarðarhafið, sem byggðust að miklu leyti á viðskiptum. Frá innri hlutum Afríku komu sjaldgæfar og verðmætar vörur á borð við salt, gull og fílabein. Frumbyggjar sem lifðu hirðingjalífi fluttu þær yfir Sahara og Egyptar, Karþagómenn, Grikkir, Rómverjar, Vandalar og Arabar sóttust lengi eftir þeim, hverjir á sínum tíma. Stór svæði við Miðjarðarhafsströnd Norður-Afríku voru einnig rómuð fyrir frjósemi, einkum Maghreb-svæðið umhverfis Karþagó og óshólmar Nílar í Egyptalandi. Gjöful lönd þeirra voru „kornforðabúr“ Rómar.
Stöðugleiki Egyptalands skipti því sköpum. Þegar Kleópatra Egyptalandsdrottning tók að beita áhrifum sínum á rómverska embættismenn, þar á meðal Júlíus Caesar og Markús Antóníus, í þágu ríkis síns svaraði Róm með hervaldi og Egyptaland komst undir stjórn Rómverja. Þremur hundruðum ára síðar fluttu Rómverjar úlfalda til Norður-Afríku. Úlfaldarnir gerðu umfangsmikla verslun yfir Sahara mögulega allt frá svæðunum langt sunnan eyðimerkurinnar miklu til Miðjarðarhafsstrandarinnar.