9.2 Upphaf landbúnaðar og fólksflutningar Bantúmanna

9.2 Upphaf landbúnaðar og fólksflutningar Bantúmanna

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum áttu að geta:

• Fjallað um upptöku og tilkomu landbúnaðar í Afríku
• Greint uppruna og áhrif járnvinnslutækni í Afríku
• Lýst landfræðilegu umfangi og áhrifum fólksflutninga Bantúmanna

Í tugi þúsunda ára bjó fólk víðs vegar um Afríku í fremur fámennum hópum og framfleytti sér með veiðum og söfnun. Þetta líferni tók að breytast verulega um 7000 BCE þegar fólk í Afríku tók fyrst upp aðferðir frá frjósama hálfmánanum við nytjavæðingu plantna og tamningu dýra. Breytingin er oft nefnd nýsteinaldarbyltingin. Hún gerði sumum hópum kleift að setjast að til frambúðar og framfleyta fjölmennari samfélögum. Á næstu árþúsundum breiddust aðferðirnar upp Nílardalinn og um Norður-Afríku. Sunnan Sahara þróaðist nytjavæðing plantna sjálfstætt bæði í austri og vestri þegar íbúar svæðanna lærðu að rækta plöntutegundir sem voru sérstakar fyrir umhverfi þeirra. Um 1000 BCE framfleyttu fjölmenn samfélög bæði í Norður-Afríku og Afríku sunnan Sahara sér með jarðrækt. Þessar breytingar gerbreyttu álfunni og stuðluðu með tímanum að tilkomu nokkurra stórra og flókinna siðmenninga.

Upphaf landbúnaðar

Þótt fræðimenn greini enn á um uppruna landbúnaðar í Afríku ríkir almenn samstaða um að hann hafi komið fram á þremur aðskildum svæðum: meðfram Níl í Egyptalandi, í austurhluta Sahara í Súdan og við bugðu Nígerfljóts í Vestur-Afríku. Elstu ummerki landbúnaðar í Afríku er að finna í Nílardalnum í Egyptalandi. Einhvern tíma eftir 7000 BCE barst þangað landbúnaðartækni og þekking á nytjavæðingu hveitis og byggs og tamningu sauðfjár, geita og nautgripa, líklega frá Suðvestur-Asíu. Þessar aðferðir umbreyttu svæðinu og lögðu grunninn að uppgangi Egyptalands. Á næstu árþúsundum breiddust þær vestur um Norður-Afríku til Líbíu, Túnis, Alsírs og Marokkó.

Á gresjunum sunnan Sahara kom landbúnaður fram sjálfstætt. Rekja má upphaf þeirrar þróunar allt aftur til 9000 BCE. Þá tóku Níló-Saharaþjóðir svæðisins að tileinka sér aðferðir norðlægra nágranna sinna við söfnun og mölun korns og beittu þeim við dúrru og perluhirsi, hitabeltisgrös sem uxu á Nílarsvæðinu. Breytingarnar urðu mögulegar vegna vætuskeiðs sem stóð í mörg árþúsund og hófst um 11.000 BCE. Þá ríkti monsúnlíkt veðurfar, úrkoma var mikil í Sahara og þar mynduðust vötn og gróskumikið landslag með graslendi og akasíuskógum sem hýstu ótal tegundir villtra dýra. Um 8000 BCE höfðu Níló-Saharaþjóðirnar tamið villta nautgripi í hæðunum við Rauðahaf og hafið leirkeragerð til að geyma og elda korntegundirnar. Þegar um 6000 BCE var söfnun villta kornsins farin að þróast í markvissa nytjavæðingu. Á næstu árþúsundum nytjavæddu Níló-Saharaþjóðirnar margar aðrar plöntur, þar á meðal vatnsmelónur, bómull og grasker.

Landbúnaður kom einnig fram sjálfstætt mun vestar, við bugðu Nígerfljóts í Vestur-Afríku. Þar tóku Níger-Kongóþjóðir smám saman að nytjavæða jamsrætur, líklega í áföngum. Sú þróun kann að hafa hafist um svipað leyti og Níló-Saharaþjóðir austan Sahara tóku upp landbúnað. Víst er að um 3000 BCE ruddu Níger-Kongóþjóðir Vestur-Afríku markvisst land með steinverkfærum og ræktuðu þar jamsrætur, olíupálma, baunir og jarðhnetur. Á næstu tveimur árþúsundum nytjavæddu þær einnig afríska hrísgrjónategund sem þær ræktuðu á votlendissvæðum við Nígerfljót.

Framfarir í málmvinnslu juku enn áhrif landbúnaðar. Brons barst til Egyptalands frá Austurlöndum nær og austanverðu Miðjarðarhafssvæðinu skömmu fyrir 3000 BCE. Þaðan breiddist bronstækni smám saman vestur um Norður-Afríku og suður, upp eftir Níl, til Afríku sunnan Sahara. Brons var mun harðara en efnin sem íbúar þessara svæða höfðu áður notað við landbúnað og jók því framleiðsluna til muna. Tréplógar dugðu aðeins til grunnvinnslu jarðvegs en uxadregnir plógar með bronsblöðum gátu rist djúpt í jörðina og velt miklu magni jarðvegs.

Járnverkfæri voru ekki óþekkt í Egyptalandi á bronsöld. Járnrýtingur var raunar lagður í gröf faraósins Tútankamons árið 1323 BCE og fornleifafræðingar hafa fundið nokkur hundruð járngripi á fornleifastöðum í Austurlöndum nær og við austanvert Miðjarðarhaf frá öldunum áður en járnöld hófst. Flestir þessara járngripa voru þó skrautmunir, svo sem járnskartgripir. Járnverkfæri urðu ekki fleiri en bronsverkfæri í Austurlöndum nær fyrr en eftir um 1000 BCE. Ástæðan var sú að mun erfiðara var að framleiða járn en brons. Járngripirnir sem hægt var að framleiða á fyrri stigum voru veikari en bronsgripir og því einkum notaðir til skrauts. Þegar erfitt varð að afla tins við hrunið í lok bronsaldar (1200–1100 BCE) hóf fólk að gera markvissari tilraunir með járn. Um 900 BCE höfðu fjölmargir járnsmiðir í Austurlöndum nær náð tökum á gerð járnverkfæra sem voru mun sterkari en sambærileg bronsverkfæri. Vísbendingar um þróaða járnvinnslutækni í Egyptalandi eru frá sjöundu öld BCE, en tæknin barst þangað frá öðrum hlutum Austurlanda nær.

Lengi vel töldu nútímasagnfræðingar að járnvinnslutækni hefði borist frá Egyptalandi til annarra hluta Afríku. Nú er hins vegar almennt talið að hún hafi líklega þróast sjálfstætt í Afríku sunnan Sahara. Flestir fræðimenn telja að járnbræðsla þar hafi hafist nokkrum öldum áður en tæknin barst til Egyptalands. Elstu vísbendingarnar eru frá um 1000 BCE og koma frá Mið-Afríku, þ.e. Tsjad nútímans, Mið-Afríkulýðveldinu og Suður-Súdan. Þaðan virðist tæknin hafa breiðst vestur til svæðisins við Nígerfljót og um 500 BCE var Nok-menningin í Vestur-Afríku farin að nota hana.

Nok-fólkið settist að við ármót Benue- og Nígerfljóts í Nígeríu nútímans og notaði járn í fyrstu til skartgripagerðar. Síðar fór það einnig að nota efnið í landbúnaðarverkfæri og vopn. Járn hentaði augljóslega vel til að smíða sterk og endingargóð verkfæri til að ryðja skóga, auka loftun jarðvegs og grafa áveituskurði. Það varð til þess að aðrir tóku einnig að nota þetta nýja efni. Járnvinnslutækni breiddist því um Vestur-Afríku á næstu öldum og síðar miklu víðar. Járntæknin var ómissandi Bantúmönnum á fólksflutningum. Þeir notuðu járnverkfæri til að ryðja skóglendi og stækkuðu eldri áveitukerfi með því að grafa dýpri skurði sem styrktir voru með görðum. Þannig komu þeir á fót landbúnaði járnaldar og dreifðu járnvinnslutækni um miðbaugs- og undirmiðbaugssvæði Afríku.

Fólksflutningar Bantúmanna

Kenningar um útbreiðslu mælenda bantúmála hafa breyst á síðustu áratugum. Áður var til dæmis talið að útbreiðslan hefði átt sér stað tiltölulega nýlega, á síðustu öldum. Einnig var gert ráð fyrir að herskáir hópar mælenda bantúmála hefðu lagt undir sig eða jafnvel útrýmt fólkinu sem varð á vegi þeirra. Nú vitum við að ferlið hófst fyrir nokkrum árþúsundum og fór fram í áföngum. Litlir hópar mælenda bantúmála dreifðust um víðfeðmt svæðið, settust að meðal samfélaga sem byggðu afkomu sína að mestu á veiðum og söfnun, blönduðust þeim og tengdust fólkinu þar í hjónaböndum.

Nú er almennt talið að fyrstu mælendur frumbantúmáls hafi búið á svæðinu milli Nígeríu og Kamerún nútímans í Vestur- og Mið-Afríku. Frumbantúmenn voru bændur á nýsteinöld. Þeir framfleyttu sér með ræktun perluhirsi og jamsróta og unnu olíu úr pálmum og runnakertatrjám sem uxu í ríkum mæli í gróskumiklum regnskógum svæðisins. Hægfara breytingar á veðurfari urðu til þess að regnskógarnir hörfuðu. Úrkoman varð jafnframt bundnari við ákveðnar árstíðir í stað þess að vera stöðug, og gresjusvæði opnuðust milli skóganna. Með tímanum runnu þessi opnu svæði saman og mynduðu Sangha-fljótsbilið, 200 mílna breitt graslendi sem lá frá suðausturhluta Kamerún um suðurhluta Mið-Afríkulýðveldisins til norðurhluta Lýðveldisins Kongó. Þessi graslendisslæða gerði Bantúmönnum, sem áður höfðu búið í skógum, kleift að flytjast suður um svæði sem áður voru þakin nær ófærum hitabeltisregnskógi.

Urewe-menningin var ráðandi á Stóruvatnasvæðinu, sem var ein elsta miðstöð járnbræðslu í Afríku. Bantúmenn lærðu líklega járnsmíðatæknina af Urewe-fólkinu og gátu síðar nýtt hana til að framleiða kolefnisstál. Urewe-fólkið gerði einnig elstu leirker járnaldar í Austur-Afríku, svonefnd Urewe-leirker. Urewe-leirker má með vissu tímasetja til tímabilsins frá annarri til fimmtu aldar CE. Þau hafa fundist á Stóruvatnasvæðinu og þekkjast á áberandi dæld í botni skála og potta; þau eru því nefnd „leirker með dæld í botni“. Kwale-leirker, sem eru af skyldri gerð, hafa fundist austan Sigdalsins, í suðurhluta Keníu og norðurhluta Tansaníu. Þau virðast vera afsprengi eldri Urewe-leirkera og eru frá upphafi járnaldar, um þriðju öld. Fornleifafræðingar og sagnfræðingar hafa rakið útbreiðslu austurstraums Bantúmanna suður á bóginn á þriðju og fjórðu öld með því að rannsaka gjallleifar frá járnöld og skyldar leirkeragerðir í Malaví og Mósambík.

Þegar litlir hópar Bantúmanna færðust inn í Keníu og Tansaníu nútímans sneru sumir til Kongó en aðrir héldu suður í átt að sunnanverðri Austur-Afríku. Á sjöundu öld náðu samfélög Bantúmanna frá syðsta hluta Sómalíu í norðri til Natal og Eastern Cape í Suður-Afríku nútímans. Á leiðinni mótuðu þeir mikilvæga menningarþætti sem urðu undirstaða síðari siðmenninga, þar á meðal samfélaga svahílímælandi fólks við strönd Austur-Afríku.

Vesturstraumur fólksflutninga Bantúmanna færðist mun hægar en austurstraumurinn. Hann hélt suður með strönd Vestur-Afríku inn í Gabon og Lýðstjórnarlýðveldið Kongó nútímans en litlir hópar greindust frá og fylgdu vatnakerfi Kongófljóts inn í land allt frá 1500 BCE. Bændabyggðir frá upphafi járnaldar, frá því um aðra öld CE, hafa fundist í suðvesturhluta Kongó nærri Kinshasa. Sumar tilkomumestu og fróðlegustu vísbendingarnar um byggðir Bantúmanna á járnöld koma þó úr skóglendisgresjunum umhverfis Kale-vatn í suðausturhluta Kongó. Þar hafa fornleifafræðingar fundið ummerki um umfangsmikla bræðslu kopars og járns. Kopar var notaður í viðskiptum og til skartgripagerðar en úr járni voru smíðuð verkfæri og vopn. Vesturstraumurinn náði lengra inn á innri svæði sunnanverðrar Mið-Afríku. Þar hafa Kalundu- og Dambwa-leirker fundist í Zambezi-dalnum, en þessar leirkeragerðir frá upphafi járnaldar einkenna þennan straum Bantúmanna. Ummerkin eru frá sama útbreiðsluskeiði suður á bóginn og tengt hefur verið austlæga snemmklofningi Bantúmanna.

Bantúmenn voru meðal fyrstu hópanna sem nutu góðs af útbreiðslu akuryrkju, hjarðmennsku, búfjárhalds og þróaðrar málmvinnslutækni. Þeir dreifðust um álfuna og breyttu um leið tungumála- og menningarlandslagi hennar. Frumherjar frá Vestur- og Mið-Afríku færðust smám saman áfram, með hléum, í litlum hópum frá einum stað til annars. Á fyrstu öldum útbreiðslunnar komu hópar Bantúmanna til svæða þar sem aðeins fáir flökkuhópar veiðimanna og safnara bjuggu. Landið var lítt numið og Bantúmenn gátu því valið bestu staðina fyrir bújarðir sínar. Þar sem hvorki þurfti að ryðja þéttan skóg né taka upp nýja tækni til að laga búskapinn að erfiðu umhverfi breiddust þeir tiltölulega hratt út um undirálfuna. Nýjar kynslóðir gátu einfaldlega flutt á ný svæði. Í fyrstu voru bændabyggðir Bantúmanna því yfirleitt bundnar við frjósama fljótsdali og svæði þar sem úrkoma var hagstæð. Það skýrir að nokkru hvers vegna þeir héldu til suðausturs eftir leið sem sneiddi hjá mun þurrari suðvesturhlutanum.

Aðstæðurnar breyttust þegar hver ný kynslóð jók álagið á takmarkaðar auðlindir svæðisins. Vaxandi þarfir kölluðu á frekari fólksflutninga. Þegar Bantúmenn sóttu inn í regnskóginn auðvelduðu ný járnverkfæri þeim að ryðja sér leið og þeir tóku að laga ræktunaraðferðir sínar að ólíkum aðstæðum. Þótt annað kunni að virðast er hitabeltisregnskógurinn ekki, og hefur aldrei verið, einsleitt vistkerfi. Landslag og loftslag eru mjög breytileg, allt frá fljótsdölum og mýrarsvæðum til þéttra skóga með samfelldu laufþaki og hásléttna, svo og frá hálendi til láglendis. Hvert þessara umhverfa krefst ólíkra ræktunaraðferða. Bantúmenn öðluðust þessa þekkingu smám saman eftir því sem þeir settust að í ólíkum hlutum regnskógarins og gerðu tilraunir og löguðu sig að aðstæðum öldum saman. Viðleitni þeirra bar svo góðan árangur að á sjöttu öld CE höfðu bændasamfélög Bantúmanna sest að í nær öllum hlutum hitabeltisregnskógarins.

Bantúmenn létu þó ekki staðar numið við regnskóginn. Þeir færðust áfram suður á bóginn og komu að lokum út á gresjurnar í suðri, þar sem umhverfið líktist graslendinu sem þeir höfðu kynnst norðan regnskógarins. Líkt og regnskógurinn var sunnanverð Afríka strjálbýl; þar bjuggu fæðuöflunarhópar, veiðimenn og safnarar. Víðáttumikil landsvæði voru því laus til búsetu og ræktunar. Bantúmenn héldu inn á svæðið í leit að nýju landi og næstu kynslóðir endurtóku þessa fólksflutninga. Í fyrstu lá útbreiðsla mælenda bantúmála sunnan regnskógarins til austurs með suður- og austurjaðri hans. Þegar Bantúmenn tóku að setjast að umhverfis Viktoríuvatn eignuðust þeir nautgripi. Þaðan hófust fólksflutningar þeirra um austanverða og sunnanverða Afríku.

Þótt svæðin sem Bantúmenn fluttust til væru strjálbýl voru samskipti við fólkið sem þar bjó fyrir óhjákvæmileg. Ekki er ljóst að öllu leyti hvernig þessi kynni voru, en vísbendingar benda til flókinna samskipta sem fólu samtímis í sér menningarlegan samruna og samlögun, en einnig brottflutning fólks. Í fyrstu fluttust Bantúmenn í tiltölulega fámennum hópum og því varð engin umfangsmikil tilfærsla samfélaga veiðimanna og safnara. Nokkur tími leið áður en bændur járnaldar urðu ráðandi gagnvart samfélögum nýsteinaldar.

Í fyrstu var nægilegt rými fyrir bæði samfélögin til að lifa saman í þokkalegri sátt. Munnleg geymd og málvísindalegar vísbendingar gefa til kynna að Bantúmenn hafi blandast sumum þessara samfélaga, þar á meðal Twa-fólkinu í regnskógunum og Khoekhoe-kvikfjárhirðingjum Suður-Afríku. Án regnskógarbúanna hefðu Bantúmenn líklega átt mun erfiðara með að laga sig að umhverfinu. Samkvæmt munnlegri geymd Bantúmanna voru það einmitt regnskógarbúar á borð við Twa-fólkið sem kenndu þeim að aðlagast. Einnig er líklegt að Bantúmenn hafi fengið nautgripi sína, eða að minnsta kosti aðferðir við nautgripahirðingu, frá Khoisan-fólkinu, sem hélt nautgripi og geitur og bjó í sunnanverðri Afríku áður en þeir komu. Mörg orð í suðlægum bantúmálum sem tengjast nautgripum og nautgripahirðingu eru raunar komin úr Khoisan-málum. Þessi málræni arfur birtist einnig í Khoisan-„smellihljóðum“ sem nú eru í sumum bantúmálum, einkum þeim syðri.

Brottrekstur átti sér þó stað. Þjóðirnar sem bjuggu í regnskóginum voru allar komnar af sama fólkinu, en tilkoma bænda Bantúmanna, sem bjuggu yfir þróaðri tækni, varð til þess að þær dreifðust og klofnuðu í aðskilda hópa. Þegar bændur Bantúmanna komu til dæmis inn á landsvæði San-fólksins hröktu þeir San- og Khoekhoe-þjóðirnar á brott. Þær voru fyrstu íbúar Suður-Afríku og höfðu áður verið ráðandi á svæðinu. Bændur járnaldar neyddu San- og Khoekhoe-fólkið frá heimasvæðum sínum og það varð að flytjast víða. Bantúmenn voru þó ekki ráðandi alls staðar í sunnanverðri Afríku. Á þurrari og sendnari svæðum vestanverðrar Kalaharíeyðimerkurinnar og Namibíu voru mælendur Khoisan-mála áfram ráðandi fram á síðari tíma.

Á heildina litið höfðu fólksflutningar Bantúmanna veruleg áhrif á atvinnu- og menningarhætti í Afríku. Á ferðum sínum kynntust Bantúmenn ólíkum hópum sem höfðu lagað sig að umhverfi sínu og þróað nýjungar í plönturækt, dýrahaldi og málmvinnslu. Á meðan þeir breiddust út um Afríku sunnan Sahara kynslóð eftir kynslóð tóku þeir þessar nýjungar upp og löguðu þær að þörfum sínum. Úr þessum áhrifum mótuðu þeir sameiginlega menningarhætti og nýjungar sem þeir breiddu smám saman út meðal þjóðanna á svæðunum þar sem þeir settust að. Þegar til lengri tíma er litið mótuðu Bantúmenn sameiginlegan menningargrunn víða um Afríku sunnan Sahara. Á þeim grunni gátu þeir myndað flókin, búföst samfélög sem síðar urðu undirstaða stórra afrískra ríkja á borð við Stóra-Simbabve á miðöldum, sem gátu ráðið yfir heilum landsvæðum.