99 Afríka til forna
9.3 Konungsríkið Kús
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Hefðbundin suðurlandamæri Forn-Egyptalands lágu við fyrsta flúð Nílár. Flúð er staður í á þar sem foss, grynningar eða stórgrýti rjúfa annars lygnan strauminn og gera ána ófæra bátum. Neðan fyrsta flúðarins er áin að mestu greiðfær og myndar frjósama samgönguæð um annars eyðilegt land; hún tengir egypskar byggðir og auðveldar útbreiðslu samræmdrar egypskrar menningar. Þar sem flúðin myndaði náttúrulega hindrun takmarkaði hún að mestu áhrif Egypta sunnan hennar og gerði þannig ólíkum menningarsamfélögum og konungsríkjum kleift að rísa við efri hluta Nílár.
Núbía var heitið sem Egyptar gáfu víðáttumiklu svæði sunnan fyrsta flúðarins sem náði inn í Afríku sunnan Sahara. Fyrsta konungsríkið sem reis í Núbíu nefndist Kús. Vegna legu sinnar við Níl var Kús undir sterkum menningaráhrifum frá Egyptalandi lengst af í sögu ríkisins. Fjarlægðin frá Egyptalandi veitti því þó jafnframt svigrúm til að þróa eigin hefðir, menningu, tungumál og merka sögu.
Uppruni og uppgangur Konungsríkisins Kús
Saga núbíska Konungsríkisins Kús er samofin sögu Egyptalands, nágranna þess í norðri. Egyptaland hafði mikil áhrif á ríkið stóran hluta langrar sögu þess. Á áttundu öld BCE ríkti konungsætt frá Kús jafnvel um skeið yfir Egyptalandi. Þá náði ríkið frá óshólmum Nílar suður að ármótum Bláu-Nílar og Hvítu-Nílar utan við Kartúm, höfuðborg Súdans nútímans í norðurhluta landsins (Mynd 9.14). Uppruna Konungsríkisins Kús má þó rekja nær tvö þúsund ár aftur fyrir þennan mikla veldistíma.
Þótt elsta skeið sögu Núbíu sé hulið dulúð vitum við að konungsríki í Núbíu stunduðu viðskipti við Gamla ríkið í Egyptalandi (um 2686–2181 BCE). Egyptar í Gamla ríkinu virðast einkum hafa sóst eftir strútsfjöðrum, fílabeini, íbenholti, reykelsi og gulli. Gull gegndi sérstaklega mikilvægu hlutverki í helgisiðum og viðhöfnum faraóa. Handverksmenn notuðu til dæmis núbískt gull í grímu á steinkistu Tútankamons, sem telja má frægasta faraó Egyptalands.
Elsta ríki Núbíu reis um 2400 BCE og átti miðstöð í borginni Kerma, í norðurhluta Súdans nútímans. Borgin stóð rétt sunnan þriðju flúðar Nílar á gróskumiklu flæðilandi sem hentaði vel til landbúnaðar og beitar. Miklir múrar borgarinnar voru tákn auðs hennar og velmegunar. Innan þeirra voru höll, trúarbyggingar, híbýli og vegir, auk greftrunarsamstæðu með hofi og kapellu. Í hjarta borgarinnar stóð stórt hof sem nú er nefnt Vestur-Deffufa. Deffufa er byggingargerð úr sólþurrkuðum múrsteinum sem er sérstök fyrir Núbíu. Þrjár deffufur eru nú þekktar á svæðinu. Þekktastar þeirra eru hin stóra Vestur-Deffufa og verr varðveitt Austur-Deffufa í um tveggja kílómetra fjarlægð. Vestur-Deffufa er gríðarstórt þriggja hæða hof, nær sextíu fet á hæð. Trúarathafnir fóru fram í byggingunni, hugsanlega tengdar forfeðradýrkun, þótt raunverulegt eðli þeirra sé óþekkt (Mynd 9.15). Á hátindi sínum, um átjándu öld BCE, kann Kerma að hafa haft um tíu þúsund íbúa.
Egyptar virðast fyrstir hafa nefnt núbíska borgríkið Kerma „Kús“. Þegar Miðríkið í Egyptalandi tók að eflast (2040–1782 BCE) hóf egypska ríkið aldalanga en slitrótta útþenslu til suðurs. Egyptar reistu virki til að treysta yfirráð sín yfir viðskiptum á svæðinu. Með tímanum jukust viðskiptin við Kús og svæðið varð sífellt auðugra. Framrás Egypta til suðurs stöðvaðist öðru hverju, yfirleitt vegna innri stjórnmálavanda eftir dauða faraós og þeirrar óreiðu sem fylgdi í kjölfarið, en sókn þeirra virtist engu að síður óstöðvandi.
Þegar Miðríkið hrundi og annað millitímabilið (1782–1570 BCE) hófst dró úr viðskiptum og samskiptum Egypta við Kús. Egypsku virkin þurftu því að bjarga sér sjálf. Um skamma hríð reyndu virkissamfélögin að verða sjálfstæð ríki. Í síðasta lagi 1650 BCE innlimaði Konungsríkið Kús, sem þá var að eflast, þau. Ríkið tók jafnframt upp þætti egypskrar menningar og samræmdi egypska liststíla og tækni eigin hefðum. Leiðtogar Kús áttu auk þess samstarf við Neðra Egyptaland undir stjórn Hyksosa til að koma í veg fyrir að valdamiðstöð innfæddra Egypta í Þebu styrktist.
Leiðtogar Kús höfðu góða ástæðu til að ætla að öflugt Egyptaland ógnaði afkomu þeirra. Þegar innfæddir egypskir valdhafar tóku að efla völd sín og stofnuðu Nýja ríkið (1570–1069 BCE) færðu þeir fljótlega út kvíarnar inn í Kús. Þegar Tútmósis I faraó settist í hásætið um 1506 BCE höfðu Egyptar náð yfirráðum yfir Nílardalnum allt að annarri flúð Nílar. Tútmósis var staðráðinn í að leggja Kerma undir sig. Hersveitir hans rændu borgina og brenndu hana og vanhelguðu hof hennar mikla með hinni óhugnanlegu áletrun: „Enginn þeirra er eftir. Núbísku bogmennirnir hafa verið felldir og liggja að velli um allt land sitt.“ Áratugum síðar reisti Tútmósis III hof helgað guðinum Amun í Napata, rétt neðan fjórðu flúðar Nílar. Næstu fimm hundruð árin réð Egyptaland yfir Núbíu og svæðið var mótað enn frekar að egypskri fyrirmynd. Konungsríkið Kús var brotið á bak aftur þegar faraóar Nýja ríkisins treystu yfirráð sín yfir Núbíu, reistu byggingar í egypskum stíl og efldu notkun egypskra híeróglýfa á hofum. Egypskir embættismenn á svæðinu notuðu jafnframt demótískt, fornegypskt letur.
Þegar Nýja ríkinu hnignaði og þriðja millitímabil Egyptalands (1069–525 BCE) hófst gátu staðbundnir leiðtogar í Núbíu endurheimt sjálfstæði sitt. Þegar Egyptar hörfuðu stofnuðu Núbíumenn að nýju sjálfstætt ríki Kús með miðstöð í Napata. Borgin var rétt ofan við fjórðu flúðina og handan flæðisléttu Nílar, en þó á belti þar sem hitabeltisúrkoma féll á sumrin og jarðvegur var frjósamur. Þótt ráðamenn í Napata reyndu að móta sjálfstæða núbíska menningu voru þeir enn undir sterkum egypskum menningaráhrifum. Þeir reistu egypskum guðum hof í egypskum stíl, juku viðskipti við Egyptaland og stjórnuðu ríkinu að fyrirmynd Egypta.
Árið 736 BCE hafði ríki Kús, með miðstöð í Napata, eflst verulega. Piye, konungi Kús, tókst meðal annars að skipa systur sína æðstaprestynju Amuns í Þebu. Með því lýsti hann í reynd yfir valdi Kús yfir sjálfu Efra Egyptalandi og virðist hafa hrundið af stað stríði. Í stríðinu fór Piye með her sinn niður Nílardalinn að óshólmum Nílar og lagði allt Egyptaland undir sig. Þar með hófst valdatímabil Núbíumanna í Egyptalandi sem stóð í nokkra áratugi. Egyptalandsfræðingar nefna þetta sérstæða tímabil tuttugustu og fimmtu konungsættina eða eþíópísku konungsættina.
Núbísku leiðtogarnir sem réðu Egyptalandi á þessu tímabili höfðu tileinkað sér egypska menningu og trúarhefðir að verulegu leyti. Þeir ríktu því að hætti egypskra valdhafa og varðveittu vandlega egypska menningarhætti og hefðir til að styrkja lögmæti sitt. Líkt og aðrir faraóar báru faraóar Kús hina hefðbundnu tvöföldu kórónu, efldu tilbeiðslu egypskra guða og reistu minnisvarða um valdatíð sína í egypskum byggingarstíl (Mynd 9.16).
Meroë-tímabilið í Núbíu
Uppgangur Nýassýríska heimsveldisins og fullnaðarsigur þess á Egyptalandi árið 656 BCE batt enda á yfirráð Núbíumanna þar. Ráðamenn Kús flúðu Þebu og gerðu Meroë, langt sunnan fimmtu flúðar, að nýrri höfuðborg endurreists ríkis. Þar með hófst Meroë-tímabil Konungsríkisins Kús. Nýja höfuðborgin var stundum nefnd Meroë-eyja vegna þess hvernig Níl og Atbara runnu umhverfis hana. Borgarstaðurinn bauð upp á ýmsa kosti. Fjarlægðin frá Egyptalandi veitti vörn gegn ránsferðum og innrásum úr norðri, og járngrýti var gnægt í nágrenninu. Eins og áður hefur komið fram hafði járnbræðslutækni aðeins nýlega borist til Egyptalands, snemma á sjöundu öld BCE. Eftir að hafa mætt vel þjálfuðum her Assýringa, sem var búinn járnvopnum, gerðu ráðamenn Kús sér grein fyrir mikilvægi járns fyrir efnahag ríkisins og varnir gegn hugsanlegri innrás. Með tímanum öðluðust járnsmiðirnir í Meroë orðspor fyrir hágæðaverkfæri sem voru mikils metin í konungsríkjum og heimsveldum langt handan landamæra Kús.
Fornleifarannsóknir í Meroë benda til þess að búið hafi verið á staðnum í að minnsta kosti tvö hundruð ár áður en Assýringar komu til Egyptalands. Þar hafa fundist grafir frá upphafi níundu aldar BCE sem kunna að hafa verið konunglegar eða að minnsta kosti tilheyrt yfirstéttinni. Fyrstu íbúarnir hafa ef til vill ekki gert sér grein fyrir kostum ríkulegra járngrýtislinda en vafalaust kunnað að meta náttúruskilyrðin. Neðri hluti Nílarsvæðisins einkenndist af víðáttumiklum flæðisléttum og lítilli úrkomu, en í Meroë fellur næg hitabeltisúrkoma sunnan Sahara til að vökva landið. Bændur þar voru því ekki algerlega háðir vatni Nílar heldur gátu ræktað dúrru og hirsi víða um svæðið og reitt sig á ríkulega úrkomu.
Vegna nálægðarinnar við Rauðahaf varð Meroë mikilvæg verslunarmiðstöð. Heimildir frá Persíu, Egyptalandi og Róm benda til þess að járn, timbur, fílar og fílabein hafi borist frá Meroë til umheimsins. Borgin var einnig þekkt fyrir sérstæða skartgripi sem þaulhæfir handverksmenn unnu úr fjölbreyttum efnum. Um leið og vörurnar streymdu út streymdi auður inn. Samkvæmt sumum frásögnum var svo víðfrægt hve auðugt Meroë var að Persar reyndu á sjöttu öld BCE að leggja ríkið undir sig og innlima það í hið víðfeðma veldi sitt. Deilt er um hvort sú saga eigi við rök að styðjast, en óumdeilanlegt er að Persar þekktu vel til auðs Meroë. Heimildir sýna að fílabein þaðan var notað til að skreyta höll Daríusar I í Súsa. Lágmyndir úr steini í Persepolis virðast auk þess sýna sendinefnd Núbíumanna færa Persakonungi fílabein og framandi dýr að gjöf.
Eftir margra alda menningarsamskipti við Egyptaland kemur ekki á óvart að egypsk áhrif á ritmál, byggingarlist og trúarbrögð héldust þrátt fyrir mikla landfræðilega fjarlægð. Egypskar híeróglýfur voru til dæmis notaðar öldum saman, þar til Meroë-letur leysti þær loks af hólmi. Meroë-letur var atkvæðastafróf sem átti rætur í egypsku demótísku letri. Ráðamenn Meroë reistu einnig pýramída yfir látna valdhafa að egypskri fyrirmynd sem þeir höfðu greinilega dáð. Meroë-pýramídarnir voru þó minni en hinir miklu eldri pýramídar í Egyptalandi og höfðu brattar hliðar og flata toppa (Mynd 9.17). Egypskir trúarhættir settu jafnframt mark sitt á alla langa sögu Meroë, þótt þeir breyttust smám saman frá upphaflegri mynd eftir því sem tímar liðu. Meðal trúarhátta Kús varð til dæmis að lokum tilbeiðsla á ljónshöfðaða guðinum Apedemak. Hann var stríðsguð sem aðeins íbúar Kús tilbáðu en var oft sýndur í liststíl sem bar greinileg egypsk áhrif.
Meirihluti fólks vann á ökrum og beitilöndum. Fólkið bjó í leirhúsum í litlum sveitaþorpum undir stjórn höfðingja einstakra ætta. Yfirstéttin, valdaættir og handverksmenn bjuggu hins vegar í stærri bæjum. Konungar úr ríkjandi fjölskyldu réðu öllu ríkinu. Í Egyptalandi gengu ríkiserfðir gjarnan frá föður til sonar, en í Meroë-ríkinu valdi hópur staðbundinna höfðingja, herforingja og annarra háttsettra embættismanna konunginn vandlega. Konungurinn var að nafninu til æðsti valdhafi landsins en siðvenjur, forboð og samþykki aðalsins og prestastéttarinnar takmörkuðu völd hans. Óvinsælir konungar gátu misst völdin og voru sviptir þeim ef þeir misstu hylli annars hvors hópsins. Einnig var til embætti kentake, eða konungsmóður. Kentake fór með formleg völd sem voru meiri en völd æðstu embættismanna en minni en völd konungsins. Við tilteknar aðstæður tóku kentake-konur nokkrum sinnum öll völd og leiddu jafnvel heri í orrustu.
Á annarri og fyrstu öld BCE breiddist vald Rómar út um Miðjarðarhafssvæðið og árið 30 BCE náði Róm Egyptalandi á sitt vald. Um svipað leyti færðu konungar Kús í Meroë einnig út kvíarnar til norðurs. Veldin tvö lentu óhjákvæmilega í átökum þegar Róm reyndi að tryggja suðurlandamæri sín og koma í veg fyrir frekari útþenslu Meroë. Samkvæmt einni frásögn mættu Rómverjar kentake sem fór fyrir her og bar hugsanlega ör eftir bardaga. Í annarri viðureign, við Syene (Asúan nútímans í sunnanverðu Egyptalandi), virðast hersveitir Kús frá Meroë hafa haft betur gegn Rómverjum. Hermenn Kús rændu borgina og tóku með sér styttur og önnur verðmæti, þar á meðal bronsmynd af höfði Ágústusar Rómarkeisara.
Rómverjar létu slíka móðgun ekki ósvaraða heldur gerðu gagnárás og eyðilögðu Napata nær algjörlega. Þegar þeir hurfu loks á brott tóku þeir með sér nokkur þúsund þegna Kús og seldu þá í þrældóm. Sagnfræðinga greinir á um eðli síðari samskipta Rómar og Meroë-konungsríkisins Kús. Heimildir benda til þess að Kús hafi einhvern tíma á valdatíma Ágústusar verið lénsríki Rómaveldis. Í skiptum fyrir sjálfstjórn innanlands hjálpaði Kús Róm að tryggja landamæri sín í Austur-Afríku með því að útvega hermenn og styðja hersveitir sem höfðu fasta varðstöðu í ríkinu.
Nokkrum áratugum síðar, snemma á fyrstu öld CE, náðu völd og listræn afrek Konungsríkisins Kús nýju hámarki undir stjórn Natakamani konungs. Á valdatíma hans náði ríkið einnig mestri víðáttu, frá fjallsrótum Eþíópíu í suðri að fyrstu flúð Nílar í norðri. Pýramídarnir sem reistir voru undir Natakamani og hofin sem voru byggð og endurreist bera vitni um auð og áhrif ríkisins á þessu tímabili. Þar á meðal var hof helgað ljónshöfðaguðinum Apedemak og egypska guðinum Amun (Mynd 9.18).
Þrátt fyrir fyrri spennu voru samskipti Meroë og rómverska Egyptalands að mestu vinsamleg næstu tvær aldirnar. Á þessu tímabili tók vald Meroë þó að dvína og ríkið leið undir lok einhvern tíma á fjórðu öld CE. Fræðimenn vita ekki með vissu hvað olli hnignuninni, en umhverfisspjöll vegna óhóflegrar timburnotkunar við viðarkolagerð kunna að hafa átt þátt í henni. Tré voru felld hraðar en þau gátu vaxið aftur. Það hefur líklega valdið jarðvegseyðingu og dregið úr frjósemi jarðvegsins, svo landið gat ekki lengur staðið undir fjölmennu borgarsamfélagi.
Auk þess leiddu veiklun Rómaveldis og efnahagssamdráttur þess á þriðju öld til mikils samdráttar í eftirspurn eftir munaðarvörum sem verslað var með um Kús. Þar á meðal voru fílabein, hneppt fólk, ilmvötn, framandi dýr og harðviður, en efnahagur ríkisins byggðist á þessum viðskiptum. Engir aðrir viðskiptaaðilar voru sambærilegir Róm að stærð og auð og gátu keypt afrískar vörur í sama mæli. Efnahagskreppa Rómar olli því ríkisfjármálakreppu í Kús. Uppgangur Konungsríkisins Aksum kann að hafa orðið lokahnykkurinn. Aksum var betur í sveit sett til að nýta viðskiptin á Rauðahafi og náði til sín svæðisbundnum viðskiptum sem Kús hafði áður notið. Um 350 réðst Ezana, konungur Aksum, inn í Meroë en komst að því að eyjuhöfuðborg Konungsríkisins Kús hafði verið yfirgefin.