9.1 Landfræði og loftslag Afríku

9.1 Landfræði og loftslag Afríku

Námsmarkmið

Við lok þessa hluta ættir þú að geta:

• Lýst því hvernig landfræði og loftslag mótuðu samfélög Afríku til forna
• Fjallað um hin ýmsu samfélög nýsteinaldarfólks og veiðimanna og safnara í Afríku til forna

Landfræði átti ríkan þátt í að móta fyrstu samfélög manna. Landslag, loftslag, dýralíf, gróður og aðgengi að náttúruauðlindum höfðu áhrif á gerð þeirra. Sum voru hirðingjasamfélög sem héldu búfé og framfleyttu sér með veiðum og söfnun, en önnur voru búföst samfélög sem ræktuðu nytjaplöntur, önnuðust hjarðir og reistu skýli. Gerð samfélaganna réðst meðal annars af veðurfari og frjósemi jarðvegs, svo og nálægð við drykkjarvatn og hráefni til verkfæragerðar.

Úrkomusöm svæði í Afríku, svo sem grassléttur gresjanna og nyrstu og syðstu jaðrar álfunnar, hafa löngum boðið upp á aðstæður sem ýttu undir búföst samfélög. Ríkuleg úrkoma, nægur trjágróður og fjölbreytt dýralíf gátu þar staðið undir vaxandi mannfjölda um langt skeið. Á þurrari svæðum, svo sem mjóu umskiptabeltunum milli gresjanna og eyðimarka Afríku, er úrkoma minni og jarðvegur ófrjórri og því hentar landið illa til ræktunar. Þessi svæði buðu frekar upp á hirðingjalíf og kvikfjárrækt. Búféð sá fólki fyrir ýmsum lífsnauðsynjum: mjólk og kjöti til matar, leðri og loðskinnum í fatnað og beinum til verkfæragerðar. Lengst af í sögu mannkyns hefur landfræði haft mikil áhrif á þróun samfélaga manna. Rannsókn á fjölbreyttri landfræði Afríku veitir því innsýn í þróun fyrstu siðmenningar manna í álfunni.

Landfræðileg fjölbreytni á meginlandi Afríku

Afríka liggur beggja vegna miðbaugs og nær inn á heittempruð belti bæði norður- og suðurhvels. Loftslag álfunnar er því mjög fjölbreytt og spannar brennheitar eyðimerkur, frosna jökla, kæfandi heita regnskóga og gróskumiklar grassléttur. Þessi ólíku umhverfisskilyrði skýrast af því að stærstur hluti álfunnar liggur milli Krabbabaugs og Steingeitarbaugs, innan hitabeltisins. Aðeins nyrstu og syðstu jaðrar Afríku liggja utan þess.

Kongófljót, sem er meginæð regnskógasvæðisins, er næstlengsta fljót Afríku; aðeins Níl er lengri. Landfræðilegur munur á umhverfi fljótanna leiddi til gerólíkra samfélaga. Níl og reglubundin flóð hennar gerðu egypskri siðmenningu kleift að blómstra öldum saman. Ríkulegt og aðgengilegt fæðuframboð gerði stórborgir og mikilfenglega byggingarlist mögulegar, og varðveittar híeróglýfur veita skýrar og varanlegar heimildir um lykilatburði í sögu svæðisins. Kongófljót rennur hins vegar um hitabelti þar sem þéttir skógar mótuðu allt annars konar samfélag. Rakinn torveldaði varðveislu ritaðra heimilda og saga svæðisins varðveittist fremur í munnlegum frásögnum sem gengu milli kynslóða. Bæði svæðin eiga sér því langa sögu byggðar, en við vitum mun meira um annað þeirra en hitt.

Hitabeltisbelti Afríku skiptist enn fremur í monsúnsvæði og hitabeltisgresju. Hitabeltisgresjur eru rakari en tempraðar gresjur, einkennast af háu grasi, strjálum trjám og meiri úrkomu og liggja að miðbaugnum. Á monsúnsvæðinu valda árstíðabundnar breytingar á vindum til skiptis rakari og þurrari tímabilum á afmörkuðum svæðum við strönd Vestur-Afríku og inni í Mið-Afríku. Á hitabeltisgresjunni dregur hins vegar verulega úr úrkomu og þéttir trjáreitir með marglaga laufþaki, sem einkenna regnskóginn, víkja fyrir skógarblettum og gróskumiklum grassléttum.

Gresjan er grasivaxin slétta og eitt af víðáttumestu lífbeltum Afríku. Lífbelti er samfélag gróðurs og dýralífs sem hefur aðlagast tilteknu loftslagi. Gresjan er um fimm milljónir fermílna að flatarmáli, þekur næstum helming álfunnar og hefur hýst fleira fólk og verið vettvangur meiri sögulegrar þróunar en nokkur annar hluti Afríku. Hún teygir sig frá hlýjum og rökum jaðri regnskógarins að brennheitu belti Sahara. Gresjan er rakari en eyðimörkin en þurrari en regnskógurinn og myndar skarpa landfræðilega andstæðu við hvort tveggja. Landslag hennar spannar snæviþakin fjöll, víðáttumiklar grassléttur með trjám á stangli og mýrlend hitabeltissvæði.

Íbúar Sahel hafa löngum lifað sem hálfhirðingjar og stundað blandaðan búskap með ræktun nytjaplantna og búfjárhaldi. Jarðvegur Sahel er ekki nógu næringarríkur til að þar vaxi skógar, en hann hentar garðrækt og smábúskap og styður við vöxt ríkulegs grass fyrir stærri beitardýr, einkum nautgripi og sauðfé. Búféð gefur jafnframt af sér húsdýraáburð sem er mikilvægur við ræktun nytjaplantna. Með húsdýraáburði og moltugerð hafa íbúar svæðisins getað mætt þeim áskorunum sem umhverfið skapar. Aðstæðurnar hafa yfirleitt leitt til takmarkaðs landbúnaðar og smárra býla sem liggja langt hvert frá öðru svo nægt land sé fyrir búféð. Margir íbúar svæðisins lifa enn hálfhirðingjalífi sem byggist á búfjárrækt. Það er ekki merki um að þeir haldi fast í fortíðina, þvert á lífseiga mýtu um Afríku, heldur er þessi lífsháttur enn besta leiðin til að nýta þær auðlindir sem loftslag svæðisins gefur kost á.

Gnúarnir halda réttsælis í norðurátt að Masai Mara-friðlandinu í Keníu. Á leiðinni hitta þeir fyrir hundruð þúsunda annarra dýra, þar á meðal sebrahesta og gasellur, sem lögðu af stað á undan þeim. Margar hindranir og hættur verða á vegi þeirra, meðal annars ár þar sem flóðhestar og krókódílar leynast, auk fjölmargra rándýra á landi. Þegar gnúarnir koma loks til Keníu bera kýrnar um hálfa milljón kálfa. Göngunni lýkur í byrjun nóvember eftir að hjarðirnar hafa verið mánuðum saman á beit á gresjum Masai Mara-friðlandsins. Þá halda þær aftur suður frá Keníu til norðurhluta Tansaníu.

Skóglendisgresjan er síðasta beltið milli eyðimerkurinnar miklu í norðri og regnskógarins við miðbaug. Þar vex hátt gras og stök tré standa á víð og dreif, auk beltaskóga meðfram lækjum og ám. Úrkoma er ríkuleg og regntíminn stendur yfirleitt í níu mánuði á ári. Bændur á svæðinu rækta olíupálma og rótarplöntur á borð við jamsrætur.

Eftir því sem fjær dregur hitabeltissvæði Afríku verður úrkoman ófyrirsjáanlegri. Norðan og sunnan þess víkja hitabeltis- og tempruðu loftslagsbeltin smám saman fyrir æ þurrari svæðum. Takmarkað aðgengi að auðlindum í þurrari hlutum Afríku hefur, líkt og annars staðar í heiminum, sett vexti og útbreiðslu siðmenninga skorður. Svæði þar sem lítið rignir eða aðgengi skortir að vatni úr grunnvatnsgeymum, brunnum, ám eða vötnum henta illa til landbúnaðar. Þar sem aðeins landbúnaður getur staðið undir stórum byggðarkjörnum torveldar vatnsskortur myndun byggðar. Þetta skýrir að nokkru hvers vegna engar stórar siðmenningar urðu til á mjög þurrum svæðum Afríku, svo sem í Sahara og Kalaharíeyðimörkinni, og hvers vegna sum þurr umskiptasvæði milli gresju og eyðimerkur eru enn strjálbýl.

Nyrst í gresjubeltinu tekur eyðimörkin við af Sahel. Eyðimerkur eru sólríkustu og þurrustu svæði álfunnar. Stærsta eyðimörk Afríku, og raunar heimsins, er Sahara. Hún er 3,6 milljónir fermílna að flatarmáli, eða á stærð við Bandaríkin, og þekur stóran hluta Norður-Afríku, að frjósömu strandsvæðunum við Miðjarðarhafið og óshólmum Nílar undanskildum. Sahara nær frá Rauðahafi í austri til Atlantshafs í vestri. Hún hefur þó ekki alltaf verið víðfeðm eyðimörk. Eftir síðustu ísöld var svæðið gróskumikið, þar ríkti monsúnlíkt veðurfar og hjarðmenn héldu stórar nautgripahjarðir. Elstu þekktu vísbendingarnar um tamningu nautgripa eru raunar að finna í klettalist í Sahara. Milli 6000 og 2500 BCE varð loftslag svæðisins hins vegar mun þurrara. Regnskógurinn hörfaði og eyðimerkursvæðin stækkuðu. Breytingarnar stefndu afkomu íbúa fyrrum hitabeltissvæða í hættu, enda hentuðu eldri aðferðir þeirra við veiðar og söfnun ekki lengur nýjum umhverfisaðstæðum.

Innan um þúsund feta háar sandöldur Sahara, harða grýtta fláka og víðfeðma fjallgarða með allt að ellefu þúsund feta háum tindum er að finna vinjar. Þessir grænu byggðarblettir hafa myndast við grunnvatn sem kemur upp á yfirborðið um brunna eða uppsprettur. Vinjarnar þekja samanlagt aðeins átta hundruð fermílur, eða um 0,02 prósent af heildarflatarmáli eyðimerkurinnar, en þar búa um þrír fjórðu hlutar íbúa hennar. Fjórðungurinn sem eftir er lifir hirðingjalífi, þar á meðal Túaregar og Teda-fólkið. Þessar þjóðir stunda ýmiss konar atvinnu, svo sem ræktun og kvikfjárrækt, en möguleikarnir eru mjög takmarkaðir. Beitiland er til dæmis aðeins að finna á jaðarsvæðum við fjalllendi og á örlítið rakari svæðum í vestri. Þessi skilyrði móta flökkulíf hjarðmannanna.

Kalaharíeyðimörkin er hálfþurr sandgresja sem nær yfir um 350 þúsund fermílur. Stundum er hún kölluð hliðstæða Sahel í sunnanverðri Afríku. Hún nær suður frá Namibíu inn í Norðurhöfðafylki Suður-Afríku, langt inn á veldið, eða graslendið, í innri hluta landsins og þekur nær allt Botsvana. Sandöldur Sahara eru yfirleitt stórar en öldurnar í Kalaharí mun minni, tuttugu til tvö hundruð fet á hæð, að minnsta kosti ein míla á lengd og nokkur hundruð fet á breidd. Fjölmörg „þurr vötn“, eða vatnsdældir, setja einnig svip á landslagið og bera vitni um rakara tímabil fyrr í sögu svæðisins. Enn í dag er árleg úrkoma sums staðar í norðausturhluta Kalaharí meiri en tíu tommur og þau svæði teljast því ekki eyðimörk samkvæmt loftslagsflokkun. Þar er þó ekkert yfirborðsvatn. Þegar rignir sígur vatnið samstundis niður í djúpan sandinn og yfirborðsjarðvegurinn verður skraufþurr.

Úrkoma í Kalaharí er mjög breytileg og ræðst að miklu leyti af veðurfari sem mótast af Indlandshafi. Í norðausturhlutanum er tiltölulega mikil úrkoma en á suðurjaðri eyðimerkurinnar falla innan við fimm tommur á ári. Úrkoman fellur í öflugum þrumuveðrum sem skella oft skyndilega á með ofsafengnum hellidembum. Samt er úrkomulaust á svæðinu í sex til átta mánuði á ári. Á suðvestursvæðinu er því lítið annað en flatar sandsléttur, að frátöldum fáeinum þurrkþolnum runnum. Í miðhluta Kalaharí, þar sem rignir meira, standa hins vegar tré og runnar á stangli og gras vex víða. Nyrst tekur við gerólíkt lífbelti með skóglendi, pálmatrjám og skógum.

Síðasta helsta loftslagsgerðin í Afríku er Miðjarðarhafsloftslag. Það er aðeins að finna á nyrsta og syðsta jaðri álfunnar: á strandsvæðum Marokkó, Alsír og Túnis í norðri og í Suður-Afríku. Þurr sumur með minni loftraka en á hitabeltisbeltinu og mildir, úrkomusamir vetur skapa kjöraðstæður fyrir ræktun ólífutrjáa, korns og vínberja. Þetta er hin svokallaða þrenning Miðjarðarhafslandbúnaðar, sem setur svip sinn á landslag beggja svæða. Hitastigið er þægilegt; meðalhámarkshiti að degi er 77°F og meðallágmarkshiti að nóttu um 60°F.

Ótrúleg fjölbreytni villtra dýra hefur einnig aðlagast þessu loftslagi. Gnægð grass til beitar gerir gresjur Afríku að heimkynnum margra stórra spendýra, þar á meðal gasella, gnúa, fíla, strúta og sebrahesta. Stórar hjarðir þessara dýra eru algeng sjón á gresjunum, en árleg dýraganga gnúa í Austur-Afríku er þeirra tilkomumest. Gíraffa, fíla, flóðhesta og nashyrninga er að finna víða í álfunni, meðal annars í Botsvana, Simbabve og Sambíu í sunnanverðri Mið-Afríku og í Austur-Afríku. Hvað mest er þó af þessum dýrum á gresjunum sunnan Sahara.

Samfélagsgerðir í Afríku til forna

Fjölbreytilegt loftslag Afríku hafði bein áhrif á þróun samfélaga manna. Fólk lagaðist að ólíkum loftslagsskilyrðum með ýmsum hætti og þróaði aðferðir og tækni sem gerðu því kleift að komast af og breyttu jafnframt umhverfinu. Skilningur á tengslum loftslags, landfræði og samfélaga manna er forsenda þess að skilja elstu sögu Afríku.

Á forsögulegum tíma, áður en menn tóku að rækta plöntur og temja dýr, byggðu íbúar Afríku afkomu sína á veiðum og söfnun. Veiðimenn og safnarar framfleyta sér með því að veiða dýr og safna ávöxtum og grænmeti eða skipta villibráð fyrir uppskeru sem aðrir hafa ræktað. Á sumum svæðum, svo sem í Tansaníu og Keníu í Austur-Afríku og Botsvana í sunnanverðri Afríku, fylgdu þeir árstíðabundnum ferðum stórra veiðidýra á borð við gnúa og fíla. Veiðimenn og safnarar rækta ekki nytjaplöntur og reisa ekki varanleg skýli heldur lifa flökkulífi sem ræðst af árstíðum, takmörkuðum auðlindum, átökum við aðra hópa eða samspili þessara þátta. Þeir þurfa að geta flutt sig ört milli staða og samfélög þeirra eru því yfirleitt fámenn, aðeins nokkrir tugir skyldra einstaklinga. Hreyfanleikinn gerir þeim oft kleift að tengja saman ólík svæði og menningarheima og flytja vörur og hugmyndir um langan veg.

Trú Baka-fólksins hefur, líkt og trú margra annarra Afríkuþjóða, löngum byggst á andatrú og svo er enn. Andatrú felur í sér að ákveðnir hlutir, staðir og lífverur búi yfir anda. Þeir sem geta skilið vilja andanna gegna leiðtogahlutverki. Trúin er jafnframt fjölgyðistrú: guðirnir eru margir og hver þeirra persónugerir yfirleitt náttúruafl á borð við regn, vind eða eldingar. Í ljósi þess hve veður hefur mikil áhrif á afkomu kemur ekki á óvart að viðleitni til að hafa stjórn á náttúruöflunum hafi verið mikilvægur þáttur í trúariðkun. Meðal guða Baka-fólksins eru Kamba, skapari alls, og Jengi, andi skógarins. Baka-fólkið býr í skóginum og á afkomu sína undir honum. Það lítur því á Jengi sem foreldraímynd og, það sem ef til vill skiptir mestu, verndara skógarins.

Trúarbrögð í Afríku til forna voru ákaflega margbrotin og helgisiðir, trúariðkun og trúarskoðanir mjög mismunandi meðal þjóða álfunnar. Þó má greina ýmis sameiginleg einkenni frá því áður en gyðingdómur, kristni og íslam tóku að breiðast út, þar á meðal fjölgyðistrú. Dæmigert fyrir hefðbundna afríska goðheima er einnig æðsta vera, til dæmis Ngai hjá Kikuyu-fólkinu. Hún er talin skaparguðinn sem alheimurinn á uppruna sinn að rekja til. Æðsta veran var fjarlægur guðdómur sem skipti sér ekki af daglegu lífi fólks. Daglegum málefnum sinntu þess í stað sérhæfðir guðdómar af lægri tign, svo sem Obatala, jarðarguð Yoruba-fólksins, og Makasa, uppskeru- og frjósemisguð Baganda-fólksins. Önnur sameiginleg einkenni margra trúarbragða í Afríku til forna eru tilbeiðsla forfeðra sem verndara og leiðsögumanna og helgisiðir sem marka mikilvæga áfanga í lífinu. Þar má nefna Okuyi-sið Bantúmanna, inngöngusið sem markar umskiptin frá bernsku til unglingsára.

Veiðar eru lykilþáttur í samfélagi San-fólksins og allir guðir þess gegna hlutverkum sem tengjast þeim. Æðsti guðdómurinn Cagn tryggir farsælar veiðar, oft með því að vernda veiðimennina gegn dýrum eða fólki sem gæti stefnt þeim í hættu. Hetjuguðinn Hei-tusi aðstoðar Cagn við að stýra veiðimönnunum og gæta þeirra. Auk þeirra eru fjölmargir andar af lægri tign, þar á meðal rándýr og bragðarefir.

Mikilvægasti trúarsiður San-fólksins tengist veiðum. Sjamaninn undirbýr lækningadansinn, eða transdansinn mikla, með veiðum á „kraftdýri“ á borð við antilópu. Fita dýrsins er talin búa yfir yfirnáttúrulegum mætti og er notuð við ýmsar helgiathafnir, þar á meðal inngöngusiði. Sjamaninn kemst í trans eftir að hafa dansað heila nótt kringum eld, umkringdur konum sem klappa saman lófunum. San-fólkið telur að helgisiðurinn geti haft líkamleg og dulræn áhrif á transdansarana, veitt þeim lækningamátt eða framkallað utanlíkamsupplifun. Dansinn er oft sýndur í fornri klettalist San-fólksins og er helsta uppspretta andlegrar þekkingar þess. Oft er efnt til hans þegar samfélagið er undir miklu álagi, til dæmis þegar landnemar sækja inn á svæði þess, farsóttir eða veikindi geisa eða fátækt ríkir.