9.4 Tengsl Norður-Afríku við Miðjarðarhafið og yfir Sahara
9.4 Tengsl Norður-Afríku við Miðjarðarhafið og yfir Sahara
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
Miðjarðarhafsströnd Norður-Afríku hefur um árþúsundir verið mótstaður siðmenninga. Frá og með fyrsta árþúsundi BCE réð hver hópur landvinningamanna á fætur öðrum yfir svæðinu, þar á meðal Föníkumenn, Grikkir, Rómverjar, Vandalar og Arabar. Þar áttu sér jafnframt stað ótal fólksflutningar innan svæðisins, meðal annars meðal Mauri- og Massylii-þjóðanna. Samskiptin hrundu af stað langvarandi menningarsamruna, gagnkvæmri upptöku menningar og menningaraðlögun sem mótaði fjölbreytt mannlíf.
Norður-Afríka og Egyptaland
Föníkumenn komu á fót elsta þekkta verslunarnetinu sem tengdi Miðjarðarhafsheiminn saman. Þeir voru semískumælandi sæfarar frá Levant-svæðinu, eða austurströnd Miðjarðarhafsins. Rætur þeirra lágu á svæðinu umhverfis Týros í Líbanon nútímans. Í Biblíunni nefnist svæðið Kanaan og Föníkumenn Kanaanítar. Undir lok tíundu aldar BCE tóku Föníkumenn að stofna verslunarstaði og nýlendur meðfram Miðjarðarhafsströndinni. Net samtengdra byggða náði að lokum frá Byblos í austri til Nîmes og Gadir (Cadiz) í vestri og Libdah (Leptis Magna) í suðri (Mynd 9.19). Árið 814 BCE stofnuðu þeir Karþagó, sem síðar varð stærsta byggð þeirra. Borgin stóð á strönd Norður-Afríku í Túnis nútímans og staðsetning hennar var kjörin til yfirráða yfir verslun á vestanverðu Miðjarðarhafinu.
Stjórnarfar Karþagó var upphaflega konungsveldi en um upphaf fjórðu aldar BCE hafði lýðveldi tekið við. Gríski heimspekingurinn Aristóteles hrósaði lýðveldinu í Karþagó sérstaklega og taldi það vera hið fullkomna jafnvægi milli konungsveldis, aðalsveldis og lýðræðis. Þá hafði Karþagó verið ráðandi herveldi við vestanvert Miðjarðarhafið í nær heila öld. Árið 300 BCE réð borgin yfir tugum verslunarbæja sem dreifðust meðfram strönd Norður-Afríku. Við upphaf þriðju aldar BCE gætti því valda og áhrifa Karþagó á þúsund mílna kafla við Miðjarðarhafið.
Þegar Karþagó var stofnuð töluðu íbúar Maghreb, vesturhluta Norður-Afríku sem nær yfir stærstan hluta Marokkó, Alsírs, Túnis og Líbíu nútímans, innlend tungumál og höfðu lagað lífshætti sína að landslaginu. Á strandsléttunum bjuggu að mestu búfastir bændur, í Atlasfjöllum hálfflakkandi kvikfjárhirðingjar og í Sahara hirðingjaþjóðir. Karþagómenn, Grikkir og Rómverjar kölluðu þessa frumbyggja Norður-Afríku einu nafni Berba 1, niðrandi heiti sem jafngilti „barbara“. Sú einföldun dylur pólitískan, félagslegan og menningarlegan margbreytileika svæðisins. Þar bjuggu í raun fjölmörg ólík afrísk þjóðarbrot og samfélög, meðal annars Mauri, Massylii, Musulamii, Masaesylii, Garamantes og Gaetuli. Hóparnir höfðu sjálfir byggt upp öflug samfélög. Garamantes þróuðu til dæmis stórt borgarsamfélag í Fezzan í Líbíu og Masaesyli stofnuðu konungsríkið Númidíu. Á öldum samskipta, samvinnu og togstreitu mótuðu þessir hópar fjölbreytta siði, gildi og hefðir. Þeir nefna sig yfirleitt Amazigh eða Imazighen fremur en Berba og þróuðu samfélög og menningarhætti sem hæfðu Maghreb-svæðinu vel.
Borg á borð við Karþagó átti sér enga hliðstæðu í stjórnskipulagi innfæddra samfélaga á svæðinu. Þar var lýðveldisstjórnarfar, valdhafar fóru með pólitískt vald, skattar voru innheimtir, lögum framfylgt og herlið haft til varnar. Snemma í sögu sinni fylgdi Karþagó raunsærri stefnu gagnvart nágrönnum sínum og greiddi þeim skatt til að afstýra árásum og stuðla að góðum samskiptum. Þetta breyttist eftir 480 BCE þegar borgin hætti skattgreiðslunum og tók að leggja þjóðir svæðisins undir sig. Með tímanum réð púnverskumælandi yfirstétt af karþagóskum uppruna ekki aðeins yfir strandbæjunum heldur tók fólk í bæjum inn til landsins að laga sig að menningu Karþagó og tileinka sér hana. Það talaði púnversku, tungumál Föníkumanna, og stundum einnig grísku, einkum ef það gegndi valdastöðu eða stundaði verslun við Karþagó. Yfirstétt bæjanna tók auk þess Karþagó sér til fyrirmyndar og stofnaði að lokum eigin ríki inn til landsins, svo sem Máretaníu, sem Mauri- og Massylii-fólkið í Atlasfjöllum stofnaði.
Yfirráð Karþagó yfir Norður-Afríku voru ekki óumdeild. Alvarlegasta ógnin við yfirburði borgarinnar fylgdi uppgangi rómverska lýðveldisins á þriðju öld BCE. Fram að því höfðu Rómverjar einbeitt sér að því að treysta yfirráð sín yfir Ítalíuskaganum sunnan Rúbíkónfljóts. Því ferli lauk þegar þeir sigruðu Magna Graecia, eins og Suður-Ítalía var þá kölluð, í Pyrrhosarstríðinu árið 275 BCE. Átök Rómar og Karþagó leiddu til þriggja langvinnra og lýjandi styrjalda sem nefnast púnversku stríðin. Hið fyrsta hófst árið 264 BCE og því þriðja lauk árið 146 BCE.
Frægast stríðanna er síðara púnverska stríðið, einnig nefnt Hannibalsstríðið. Í því réðst karþagóski herforinginn Hannibal Barca (Mynd 9.20) inn á Ítalíu með tugþúsundir hermanna og tugi stríðsfíla. Í meira en áratug skelfdi Hannibal Rómverja og gjöreyddi herjum þeirra við Trebia (218 BCE), Trasimenovatn (217 BCE) og þorpið Cannae árið 216 BCE, á einum mannskæðasta bardagadegi sögunnar. Karþagómönnum tókst þó ekki að vinna afgerandi sigur á Rómverjum og pattstaðan hélst þar til rómverski herforinginn Publius Cornelius Scipio flutti átökin til Karþagó. Hannibal neyddist þá til að snúa aftur frá Ítalíu til Norður-Afríku til að verja borgina.
Karþagó beið loks ósigur í orrustunni við Zama árið 202 BCE og sigurinn færði Scipio heiðursnafnið Africanus (Mynd 9.21). Fimm áratugum síðar sneri Róm aftur til að ljúka átökunum, hvött áfram af íhaldssama öldungadeildarþingmanninum Marcus Portius Cato, þekktum sem Kató eldri. Þriðja púnverska stríðinu (149–146 BCE) lauk með eyðingu Karþagó. Túnis, um tuttugu mílur inni í landi, varð höfuðborg hins nýja Afríkuhéraðs Rómar.
Innlimun Norður-Afríku í Rómaveldi hafði mikil áhrif á frumbyggja svæðisins. Karþagó hafði þurft lítið frá þjóðunum sem bjuggu handan næsta baklands borgarinnar. Landareignir Karþagómanna í útjaðri hennar sáu íbúunum að mestu fyrir þeim matvælum sem þeir þurftu. Rómverjar sóttu hins vegar mikið til innri héraða Maghreb, þar á meðal korn og ólífuolíu til að fæða vaxandi borgarbúa höfuðborgarinnar. Eftir áratuga uppbyggingu Rómverja inn til landsins framleiddu býlin þar, á fyrstu áratugum okkar tímatals, hundruð þúsunda gallona af ólífuolíu og milljónir tonna af hveiti á ári. Allar afurðirnar voru ætlaðar íbúum Rómar. Þessi gnægð færði Norður-Afríku viðurnefnið „kornforðabúr Rómar“.
Aukin landbúnaðarframleiðsla í Maghreb leiddi til þess að einkaeign á landi var tekin upp og hirðingjar fluttu árstíðabundið með búfé sitt til strandsléttnanna til að vinna þar. Til að hafa stjórn á fólksstraumnum og koma í veg fyrir að búfé á ferð skemmdi uppskeru komu Rómverjar upp limes (borið fram „límes“), röðum víggirtra landamærastöðva sem mörkuðu ytri mörk yfirráðasvæðis þeirra. Landbúnaðarframleiðslan leiddi einnig til endurvakningar gömlu strandborga Föníkumanna. Þær urðu verslunarmiðstöðvar þaðan sem landbúnaðarafurðir og búfé voru flutt til Rómar.
Miklar breytingar urðu einnig í austurhluta Norður-Afríku til forna. Árið 332 BCE lagði Alexander mikli, konungur Makedóníu á Grikklandi, Egyptaland undir sig. Áður en hann hélt áfram herför sinni inn í vesturhluta Asíu stofnaði hann hina miklu borg Alexandríu við Níl. Eftir dauða Alexanders árið 323 BCE börðust herforingjar hans um yfirráð yfir heimsveldinu og skiptu hinu víðfeðma landsvæði að lokum á milli sín. Einn þeirra, Ptólemaíos, náði Egyptalandi á sitt vald og stofnaði konungsætt sem ríkti þar næstu þrjár aldir. Ptólemaíosar urðu að koma fram sem faraóar til að sýna að þeir væru arftakar hinna fornu faraóa og Alexanders (Mynd 9.22). Þeir tóku að hluta upp egypskan stíl vegna þess að saga og mikilfengleiki Egyptalands fyllti þá lotningu, en einnig vegna þess að þeir vildu að fólkið liti á þá sem réttmæta valdhafa Egyptalands en ekki útlendinga. Líkt og aðrir hellenískir, eða grískmótaðir, valdhafar þriggja alda tímabilsins eftir dauða Alexanders hvöttu þeir Grikki alls staðar að af Miðjarðarhafssvæðinu til að setjast að í einu hinna þriggja grísku borgríkja sem makedónsku landvinningamennirnir stofnuðu, þar á meðal Alexandríu. Ptólemaíosar löðuðu einnig Gyðinga frá Palestínu til norðurhluta Egyptalands og gerðu þannig Alexandríu að einni fjölmenningarlegustu borg fornaldar.
Miðpunktur grískrar menningar í Egyptalandi var Museon, eða safnið í Alexandríu. Þetta „heimili músanna“ var miklu meira en staður þar sem sjá mátti gripi úr fortíðinni. Þar var einnig stærsta bókasafn heims með um 700 þúsund bókrollur sem endurspegluðu alla þekkingu hins þekkta heims. Þar voru rannsóknarstofur fyrir rannsóknir á líffærafræði mannsins og stjörnufræði og tugir fræðimanna sem rannsökuðu allt frá landafræði og eðlisfræði til bókmennta og rúmfræði. Að mörgu leyti tók safnið við af Akademíunni í Aþenu sem helsta miðstöð fræða í fornöld. Í Museon var til dæmis ákvarðað hvaða útgáfur Ilíonskviðu Hómers skyldu teljast viðurkenndar og þar mótaði Eratosþenes kenningar sínar um landafræði jarðar. Hann áætlaði ummál hennar 24.500–29.000 mílur; nú vitum við að það er um 24.900 mílur.
Dagleg stjórnun Egyptalands á tímum Ptólemaíosa var í höndum egypskra embættismanna og grískra embættismanna með egypska túlka. Ptólemaíosar nýttu sér trúarbrögðin til að gera tilkall sitt til faraótignar trúverðugt. Eitt fyrsta verk Ptólemaíosar sem valdhafa Egyptalands var að ná líki Alexanders mikla á sitt vald þegar verið var að flytja það heim frá Babýlon til Makedóníu. Ptólemaíos lét reisa Alexander veglegt grafhýsi og gerði það að þungamiðju höfuðborgarinnar Alexandríu. Síðan gerði hann Alexander að guði. Það samræmdist fyllilega þeirri stöðu sem prestar Amuns í Siwah í Egyptalandi höfðu veitt Alexander meðan hann lifði árið 332 BCE. Ptólemaíos lét auk þess reisa hof í höfuðborginni helgað nýja guðinum Serapis. Tilurð Serapis sýnir hve ráðsnjallir grískir valdhafar Egyptalands voru. Serapis sameinaði egypsku guðina Osiris og Apis og grísku guðina Seif og Helios og gerði hinum ólíku þegnum ríkisins kleift að sameinast um tilbeiðslu hans. Til að treysta enn frekar stöðu sína sem réttmætir valdhafar Egyptalands sinntu Ptólemaíosar trúarlegum skyldum faraósins. Þeir helguðu egypskum guðum ný hof, heimsóttu helgistaði víðs vegar um landið og lýstu sig arfþega guðlegrar stöðu Alexanders.
Síðasti fulltrúi Ptólemaíosaættarinnar var Kleópatra VII (Mynd 9.23). Kleópatra var snjöll og skapsterk stjórnmálakona, talaði meira en tólf tungumál og var eini gríski valdhafinn í Egyptalandi sem talaði egypsku reiprennandi. Hún var metnaðargjörn í stjórnmálum og staðráðin í að varðveita eins mikið af sjálfstæði Egyptalands og henni var unnt andspænis vaxandi yfirráðum Rómar á Miðjarðarhafssvæðinu. Í því skyni átti hún í ástarsambandi við rómverska hershöfðingjann og einræðisherrann Júlíus Caesar og eignaðist með honum soninn Caesaríon. Caesar vakti síðar tortryggni öldungaráðsins í Róm, enda grunaði öldungaráðsmenn að hann hygðist verða konungur. Eftir að hann var myrtur árið 44 BCE tók Kleópatra upp samband við Markús Antóníus, sem hafði erft heri Caesars. Sú ráðagerð reyndist óheillavænleg því Markús Antóníus átti í síharðnandi átökum við Oktavíanus, kjörson Caesars, og brátt braust út allsherjarborgarastyrjöld milli þeirra.
Stríðið náði hámarki í sjóorrustunni við Actium árið 31 BCE, þegar flotar Oktavíanusar og Marcusar Agrippa sigruðu flota Markúsar Antóníusar og Kleópötru. Oktavíanus veitti hinu sigraða pari eftirför og skömmu eftir innrás hans í Egyptaland árið 30 BCE sviptu Markús Antóníus og Kleópatra sig lífi. Dauði Kleópötru markaði bæði upphaf rómverskra yfirráða í Egyptalandi og endalok Ptólemaíosaættarinnar.
Landvinningar Rómar í Egyptalandi juku enn á margbreytileika samfélagsins. Latínumælandi landstjórar og embættismenn héldu áfram að stjórna ríkismálum frá Alexandríu en gerðu það á grísku, sem var áfram stjórnsýslumálið. Róm fjárfesti mikið í uppbyggingu stærstu borga Egyptalands og skapaði aðlaðandi fjölmenningarsvæði þar sem Grikkir, Gyðingar, Rómverjar og samlagaðir Egyptar settust að. Meirihluti egypskra þegna bjó þó áfram í dreifbýli. Í meira en tvö þúsund þorpum um óshólma Nílar og meðfram Nílardalnum stritaði fólk við að framleiða tonn af korni sem sá höfuðborg heimsveldisins fyrir brauði. Þetta fólk varð verst úti vegna skattheimtu Rómverja og skattpíningin varð kveikja að reglubundnum uppreisnum gegn heimsveldinu.
Keisarastjórnsýsla Rómverja í Norður-Afríku hélst að mestu óbreytt fram á fjórðu og fimmtu öld CE. Þá stóð veiklað Vestrómverska ríkið frammi fyrir nýjum áskorunum, meðal annars víðtækum innrásum barbara. Vandalar voru einn innrásarhópanna. Þeir voru germönsk þjóð frá því svæði sem nú er Pólland, fluttust vestur á bóginn á annarri öld CE og settust að í Slésíu. Á þriðju öld höfðu Rómverjar haldið þeim í skefjum í héraðinu Pannóníu, víðáttumiklu landsvæði sem náði yfir hluta Ungverjalands, Austurríkis, Króatíu, Serbíu, Bosníu og Hersegóvínu og Slóveníu nútímans. Þeir sóttu hins vegar vestur undan framrás Húna, hirðingjaþjóðar frá steppum Mið-Asíu.
Á fimmtu öld höfðu Vandalar flust til Gallíu og Íberíuskagans. Um 430 bauð Bónífacíus, landstjóri Rómar í Norður-Afríku, þeim undir forystu Geiseriks að aðstoða sig við að komast til valda sem stjórnandi óháður Róm. Næstu árin börðust Vandalar gegn keisaraher Rómar fyrir hönd Bónífacíusar, sem féll í orrustunni við Remini á Ítalíu árið 432. Að lokum féllst Róm á friðarsamning sem færði Vandölum yfirráð yfir Máretaníu og vesturhluta Númidíu. Geiserik lét sér það ekki nægja heldur gerði áætlun um að auka yfirráð sín í rómversku Norður-Afríku. Hann rauf samninginn, réðst inn í Karþagó og lagði borgina undir sig árið 439.
Vandalar héldu yfirráðum yfir Maghreb-svæðinu í rómversku Norður-Afríku fram á byrjun sjöttu aldar. Þá endurheimtu býsanskar hersveitir undir stjórn Belisaríusar hershöfðingja landsvæðið og neyddu Gelimer, konung Vandala, til að gefast upp árið 534. Innan við öld síðar ógnaði nýtt veldi úr austri stöðu Býsansríkis í Norður-Afríku. Upp úr 640 sóttu herir múslima fram og lögðu býsanska Egyptaland undir sig árið 642. Frá bækistöðvum í Egyptalandi gerðu þeir hverja innrásina á fætur annarri um svæðið þar til síðustu vígi Býsansríkis í Norður-Afríku, þar á meðal Karþagó, féllu. Árið 709 var öll Norður-Afríka komin undir yfirráð múslima.
Verslun í Norður-Afríku og yfir Sahara
Verslun yfir Sahara, flutningur varnings milli vinja og stærri byggða í Norður- og Vestur-Afríku, hefur verið stunduð í einhverri mynd að minnsta kosti frá níundu öld BCE. Kerfið þróaðist úr tiltölulega staðbundinni verslun með landbúnaðarafurðir og járnvörur með miðstöð í fönísku borginni Karþagó. Með tímanum náði það um alla álfuna og flutti kopar, salt, fílabein, fólk í ánauð, vefnaðarvöru og gull milli Senegals nútímans í Vestur-Afríku og Egyptalands í austri. Leiðirnar náðu allt suður til Níger og austur til Sómalíu á Horni Afríku (Mynd 9.24). Þegar mest lét hafði vöruskiptakerfið yfir Sahara áhrif á viðskipti og fjármál um alla Norður-Afríku og á efnahagslíf Evrópu og Austurlanda nær. Hirðingjaþjóðir Norður- og Vestur-Afríku gerðu kerfið mögulegt.
Á níundu öld BCE sáu afrískir bændur fönísku bæjunum í Norður-Afríku fyrir matvælum. Í staðinn kynntu Föníkumenn þessum þjóðum nýstárlega tækni á borð við járnvinnslu. Á öldum samskipta giftist fólk úr hópunum innbyrðis og þeir runnu saman og urðu órjúfanlegur hluti samfélags Norður-Afríku. Frá því um sjöundu öld BCE reiddu fönískir kaupmenn sig á kvikfjárhirða í Atlasfjöllum, í Marokkó nútímans, og á belti norðurhluta Sahara sunnan þeirra.
Frumbyggjar Norður-Afríku höfðu lengi haldið uppi tengslum yfir Sahara, en þau voru stopul vegna áhættunnar sem fylgdi ferðalögum um eyðimörkina. Meðal hættnanna voru árásir á verslunarlestir og þrælarán Garamanta, eyðimerkurþjóðar í Líbíu. Litlar byggðir hálfflakknandi fólks við brothætta keðju vinja auðvelduðu þó samskipti í þessu harðbýla umhverfi og mynduðu viðskiptakerfi milli einstakra staða. Fyrstu viðskiptin í Sahara snerust því ekki um að flytja vörur yfir alla víðáttu eyðimerkurinnar heldur að koma þeim frá einni vin til annarrar. Helsta varan á þessu fyrsta skeiði var salt, sem var flutt suður á bóginn og gegndi hlutverki nokkurs konar gjaldmiðils. Salt var mjög verðmætt í landbúnaðarsamfélögum sunnan Sahara þar sem lítið er um það. Mannslíkaminn þarf salt til að starfa eðlilega og fólk verður reglulega að bæta upp það sem tapast með svita og þvagi. Kaupmennirnir í Sahara vissu hvar salt var að finna, námu það sjálfir og skiptu því fyrir aðrar vörur. Smám saman bættust við verðmætar verslunarvörur á borð við gull og kopar sem voru fluttar yfir eyðimörkina frá hitabeltissvæðum Vestur-Afríku til fjarlægustu svæða við strönd Norður-Afríku.
Á yfirráðatíma Karþagómanna í Túnis voru vörur fluttar á múldýrum, hestum og ösnum milli fönísku höfuðborgar heimsveldisins og sjálfstæðra afrískra konungsríkja í fjalla- og strandhéruðunum vestan hennar. Þessi konungsríki, sem Rómverjar kölluðu Máretaníu og Númidíu, höfðu náð yfirráðum yfir stórum hluta Norður-Afríku á annarri öld BCE þegar Karþagó hnignaði en Róm efldist. Um tíma nutu Rómverjar og konungsríkin í Norður-Afríku góðs af tiltölulega friðsælu og farsælu bandalagi. Stigvaxandi afskipti Rómverja af innanríkismálum Númidíu spilltu þó samskiptunum og að lokum lögðu þeir bæði Númidíu og Máretaníu undir sig.
Eins og þeim var tamt stofnuðu Rómverjar stórjarðir og bæi á nýsigruðu landsvæðunum. Stjórnsýsla þeirra náði þó aðeins skammt út fyrir þessar byggðir. Utan þeirra réðu innfæddir íbúar enn mestu um tungumál og menningu svæðisins. Rómverjum var hins vegar mikilvægt að tryggja syðstu landamæri hinna nýju héraða. Til þess þurfti ekki aðeins að afmarka landamærin heldur einnig að vakta þau. Það var ómögulegt á hestum og því notuðu Rómverjar drómedara, eða einhnúða úlfalda (Mynd 9.25). Líkamsbygging úlfaldans gerði honum kleift að lifa af öfgakenndar aðstæður eyðimerkurinnar og hann hentaði því vel til gæslu nýrra suðurlandamæra Rómar.
Þegar drómedarinn barst frá Arabíu til Norður-Afríku olli hann straumhvörfum í verslun yfir Sahara, en notkun hans breiddist hægt út um svæðið. Fyrstu úlfaldarnir í Norður-Afríku kunna að hafa borist til Egyptalands strax á níundu öld BCE, en notkun þeirra breiddist ekki út meðal afrískra hirðingjahópa í norðurhluta Sahara fyrr en á þriðju og fjórðu öld CE, líklega fyrir áhrif frá Rómverjum. Á fimmtu öld var úlfaldinn orðinn eitt helsta flutningatækið á svæðinu. Hann hafði marga kosti fram yfir önnur burðardýr. Hann gat haldið jöfnum hraða um mun lengri vegalengdir en nautgripir og borið meira en þrjú hundruð pund af vörum að meðaltali fimmtán til átján mílur á dag. Úlfaldinn gat auk þess geymt fitu og vatn og því ferðast í allt að tíu daga án ferskvatns. Nær ekkert annað burðardýr gat ferðast svo lengi án vatns eða komist jafnlangt. Sérstakir gleiðir fætur hans gerðu honum einnig kleift að ganga auðveldlega í mjúkum sandi Sahara.
Úlfaldinn gerði eyðimerkurhirðingjum kleift að komast til fjarlægari vinja en nokkru sinni fyrr og opna alveg nýjar leiðir yfir eyðimörkina. Ferðalög um eyðimörkina voru áfram varasöm en urðu áreiðanlegri. Í fyrsta sinn var unnt að senda stórar verslunarlestir reglulega langar leiðir yfir Sahara. Eyðimerkurflutningar voru þó áfram að mestu í höndum hirðingjaþjóða svæðisins, einkum Sanhaja í vestri og Túarega í mið- og suðurhluta Sahara. Verslun yfir Sahara fór vaxandi en var ekki enn aðalatvinna. Hóparnir lifðu því áfram að mestu sem kvikfjárhirðingjar, uppskáru döðlur af pálmum og beittu hjörðum sínum við vinjar.
Oft héldu þeir geitur og sauðfé en einnig gjarnan úlfalda og nautgripi og stundum hesta. Öll dýrin þurftu beitiland. Þegar fjarlægð milli vinja eða veðurfar kom í veg fyrir beit við vinjarnar urðu hirðingjarnir að finna land annars staðar. Þetta átti einkum við á heitustu og þurrustu árstíðunum þegar þeir fluttu hjarðir sínar til betri beitilanda í Maghreb í norðri eða Sahel í suðri. Þar komust þeir óhjákvæmilega í kynni við búföst landbúnaðarsamfélög og lentu oft í átökum við þau um dýrmætar auðlindir í óblíðu umhverfi. Handan þessara byggða réðu kvikfjárhirðingjarnir yfir Sahara. Aðrir hópar bjuggu þó einnig í eyðimörkinni, þar á meðal Haratin-fólkið sem átti heima í vinjunum. Það uppskar döðlur og gróf upp salt til að skipta fyrir matvæli, en hirðingjarnir sem réðu vinjunum héldu því oft undirokuðu.
Þegar úlfaldinn umbreytti eyðimerkurflutningum urðu afurðir Afríku sunnan Sahara aðgengilegri Miðjarðarhafsheiminum. Verslun með gull frá Vestur-Afríku jókst, eftirspurn eftir fílabeini og strútsfjöðrum óx og stór dýr voru veidd til útrýmingar í Norður-Afríku. Með auknum flutningum yfir eyðimörkina urðu til nýjar byggðir sem auðvelduðu vöruflutninga norður og suður um Sahara, þar á meðal Sijilmasa, Ghat, Gao, Awdaghust og Kano. Á slíkum stöðum var skipst á vörum, affermt úr úlfaldalestum og birgðir endurnýjaðar áður en ferðinni yfir eyðimörkina var haldið áfram. Vöruflutningarnir voru áfram í höndum hirðingja en eftirspurnin og vöruskiptin sjálf einkum á vegum búfastra samfélaga norðan og sunnan Sahara.
Neðanmálsgreinar
- 1 Sífellt fleiri gera sér grein fyrir þeim álitamálum sem fylgja notkun heitisins Berber um frumbyggja Norður-Afríku, en margir þeirra kenna sig sjálfir við Amazigh eða Imazighen (fleirtala). Þótt við höfum kynnt heitið Berber vegna þess hve algengt það er á ensku, notum við að jafnaði heitið Amazigh í þessum texta.