88 Ameríka til forna

Inngangur

Víðmynd af borgarrústum í fjallshlíð með háum fjöllum í baksýn. Fremst til vinstri á myndinni standa langar, samhangandi byggingar úr dökkgráum steini í rúst á sex stöllum. Veggir þeirra standa enn og sýna herbergjaskipan en þökin vantar. Neðan við neðsta stallinn er flatt og grasi gróið svæði þar sem fleiri steinveggir marka herbergi án þaka. Neðar í fjallshlíðinni, framan við neðsta stallinn, eru fleiri steinbyggingar í rúst og þéttur skógur grænna trjáa. Í bakgrunni sjást fleiri völundarhúskenndar byggingarrústir ásamt pýramídalaga mannvirki vinstra megin. Neðst til vinstri sjást drapplitar tröppur í fjallinu og fólk efst á þeim. Framan við tröppurnar eru stórir grænleitir stallar og nokkrir steinar. Neðst til hægri á myndinni sést vegur þar sem fólk stendur. — **Mynd 8.1.** Inkavirkið Machu Picchu, sem kúrir hátt í Andesfjöllum milli tveggja tinda, var reist á fimmtándu öld CE og hafði eitt sinn útsýni yfir víðáttumikið heimsveldi. (mynd: aðlögun á verkinu „Machu Picchu“ eftir Roger Canals/Wikimedia Commons, CC0 1.0)

Yfirlit kaflans

Inngangur

Tilkomumiklar rústir Machu Picchu, sem standa í Andesfjöllum milli tveggja hvassra tinda í tæplega átta þúsund feta hæð yfir sjávarmáli, laða enn að sér gesti alls staðar að úr heiminum (Mynd 8.1). Mannvirkjasamstæðan var eitt sinn höll og konunglegt athvarf Inkahöfðingjans og landvinningamannsins Pachacuti Yupanqui. Smíði hennar hófst um miðja fimmtándu öld CE og þar var búið þar til skömmu eftir komu Spánverja á næstu öld. Undir stjórn Pachacuti Yupanqui færðu Inkar út yfirráð sín frá Cuzco, heimaborg sinni í Andesfjöllum, og reistu stórt heimsveldi í Perú. Síðari höfðingjar héldu útþenslunni áfram og lögðu stóran hluta vestanverðrar Suður-Ameríku undir sig. Þótt Inkaveldið hafi verið tilkomumikið og búið háþróuðu stjórnskipulagi, trúarlífi og tæknikunnáttu var það aðeins hið síðasta af fjölmörgum siðmenningum og menningarheimum í Andesfjöllum sem áttu sér árþúsunda langa sögu. Þessar suður-amerísku siðmenningar tilheyrðu raunar enn stærri heild menningarheima, heimsvelda og byggingarhefða sem afkomendur fólksins sem fluttist til Ameríku fyrir nokkrum árþúsundum höfðu skapað um allt vesturhvel jarðar.

Tímalína sýnir atburði kaflans. 16,000 BCE: Fólk flyst til Ameríku. 11,000 BCE: Clovis-menningin verður til; sýndur er appelsínugulur og gulur örvarlaga hlutur. 3000 BCE: Siðmenningin í Norte Chico tekur að myndast. 1200 BCE: Olmek-siðmenningin verður til; sýnt er steinhöfuð með hjálm. 300 BCE: Maya-fólkið finnur upp ritkerfi; sýndir eru tólf reitir með steinútskurði. 200 BCE: Nazca-línurnar eru gerðar; loftmynd sýnir vængjaða veru á grænum ökrum. 200 BCE: Hopewell-hefðin kemur fram. 1000 CE: Pueblo Bonito stendur í mestum blóma; rústir steinveggjar sjást með háa brúna kletta í baksýn. 1050 CE: Cahokia er stofnuð. 1450 CE: Machu Picchu er reist; loftmynd sýnir borgarrústir meðal fjalla. — **Mynd 8.2.** (mynd „11,000 BCE“: aðlögun á verkinu „Clovis point“ eftir „Daderot“/Wikimedia Commons, CC0 1.0; mynd „1200 BCE“: aðlögun á verkinu „An Olmec colossal head at the Xalapa Museum of Anthropology, in Veracruz, Mexico“ eftir „Maunus“/Wikimedia Commons, Public Domain; mynd „300 BCE“: aðlögun á verkinu „Maya stucco glyphs displayed in the museum at Palenque, Mexico“ eftir „Kwamikagami“/Wikimedia Commons, Public Domain; mynd „200 BCE“: aðlögun á verkinu „The Condor“ eftir Roger Canals/Wikimedia Commons, CC0 1.0; mynd „1000 CE“: aðlögun á verkinu „Chaco Canyon - Taaqa 'man' at Pueblo Bonita“ eftir „Kyleson1“/Wikimedia Commons, CC BY 4.0; mynd „1450 CE“: aðlögun á verkinu „Machu Picchu“ eftir Roger Canals/Wikimedia Commons, CC0 1.0)

Heimskort er sýnt. Heimsálfurnar Norður-Ameríka og Suður-Ameríka eru auðkenndar með appelsínugulum lit. — **Mynd 8.3.** (mynd: aðlögun á verkinu „World map blank shorelines“ eftir Maciej Jaros/Wikimedia Commons, Public Domain)

Inngangur

Mynd 8.2. (mynd „11,000 BCE“: aðlögun á verkinu „Clovis point“ eftir „Daderot“/Wikimedia Commons, CC0 1.0; mynd „1200 BCE“: aðlögun á verkinu „An Olmec colossal head at the Xalapa Museum of Anthropology, in Veracruz, Mexico“ eftir „Maunus“/Wikimedia Commons, Public Domain; mynd „300 BCE“: aðlögun á verkinu „Maya stucco glyphs displayed in the museum at Palenque, Mexico“ eftir „Kwamikagami“/Wikimedia Commons, Public Domain; mynd „200 BCE“: aðlögun á verkinu „The Condor“ eftir Roger Canals/Wikimedia Commons, CC0 1.0; mynd „1000 CE“: aðlögun á verkinu „Chaco Canyon - Taaqa 'man' at Pueblo Bonita“ eftir „Kyleson1“/Wikimedia Commons, CC BY 4.0; mynd „1450 CE“: aðlögun á verkinu „Machu Picchu“ eftir Roger Canals/Wikimedia Commons, CC0 1.0)

Mynd 8.3. (mynd: aðlögun á verkinu „World map blank shorelines“ eftir Maciej Jaros/Wikimedia Commons, Public Domain)