8.2 Fyrstu menningarheimar og siðmenningar í Ameríku
8.2 Fyrstu menningarheimar og siðmenningar í Ameríku
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Í upphafi þriðju aldar BCE, eftir að hafa lifað sem veiðimenn og safnarar um árþúsundir, tóku þjóðir Ameríku að mynda flókin samfélög sem byggðust á landbúnaði. Á næstu nokkrum árþúsundum leystu stórar byggðir með tilkomumiklum mannvirkjum fyrstu föstu byggðirnar af hólmi, allt frá Andesfjallasvæðinu til Austurskóglendisins í Norður-Ameríku. Þessi þróun leiddi til svæðisbundinna líkinda í list, byggingarlist, trúarbrögðum og skreytingum leirmuna.
Flóknar siðmenningar í Mesóameríku
Um árið 1200 BCE hafði landbúnaður fest sig í sessi víða í sunnanverðu Mexíkó, einkum á láglendissvæðum við Mexíkóflóa þar sem nægt vatn var til áveitu. Hin fjölmörgu samfélög þar byggðust þó ekki eingöngu á landbúnaði; íbúarnir reiddu sig áfram á veiðar og söfnun til að drýgja fæðuna. Eitt þeirra, Olmek-menningin, kom fram um þetta leyti sem fyrsta flókna siðmenning Mesóameríku með eigin stórbrotna byggingarlist.
Olmek-menningin
Upphaf Olmek-siðmenningarinnar á stað sem nefnist San Lorenzo í Veracruz-fylki í Mexíkó nútímans má rekja til um 1350 BCE, þegar reistur var stór jarðvegsstallur sem reis um 164 fet yfir flatlendið. Á þessum stalli reistu Olmekar mannvirki til helgihalds og önnur mannvirki, vatnsgeyma og frárennsliskerfi og komu þar fyrir fjölmörgum listaverkum úr steini og nokkrum gríðarstórum, höggnum steinhöfðum. Eitt mannvirkjanna hefur verið kallað „rauða höllin“ vegna rauða okkurlitarefnisins á gólfi og veggjum. Líklega var það aðsetur yfirstéttarinnar og þar voru stórar steinsúlur og vatnsleiðslur. Gríðarstóru steinhausarnir og aðrar höggmyndir, sumar allt að fimmtíu tonn að þyngd, voru höggvin úr eldfjallabasaltsteini sem sóttur var allt að níutíu mílna leið. Líklega var steinninn fluttur hluta leiðarinnar á flekum og síðan á keflum yfir land.
Þar sem lítið er eftir af minjum í San Lorenzo getum við aðeins sett fram tilgátur um skipulag Olmek-siðmenningarinnar, en ljóst er að hún mótaði þær siðmenningar sem á eftir komu. Hinn mikli jarðvegsstallur og stórar höggmyndir í lögun þrepapýramída bera til dæmis vitni um háþróaðan menningarheim með skýrt afmarkaðri yfirstétt sem gat stjórnað stórum vinnuhópum. Á grundvelli leirkerabrota og áætlana um þéttleika byggðar hafa fræðimenn komist að þeirri niðurstöðu að flest verkafólkið hafi líklega verið frjálst fólk sem vann að sameiginlegum stórvirkjum. Það bjó sennilega langt utan hins upphækkaða miðsvæðis sem var frátekið fyrir yfirstéttina, í þorpum umkringdum görðum og öðrum ræktarsvæðum þar sem Olmekar ræktuðu maís, lárperur, pálmahnetur, grasker, tómata, baunir, hitabeltisávexti og kakó til súkkulaðigerðar.
Steinhausarnir sjálfir eru stórmerkilegir (Mynd 8.12). Sautján hafa fundist á minjastöðum Olmeka og sumir þeirra eru ellefu fet á hæð. Þeir eru allir áþekkir að lögun og stíl og sýna andlit karla með stórar varir og nef með útvíkkuðum nösum, en líklega var þeim ætlað að vera raunsæjar myndir af valdhöfum þeirra staða þar sem þeir fundust. Á höfðunum eru hjálmar af ýmsum gerðum, sumir með hlífum yfir eyrunum. Í ljósi þeirrar vinnu sem þurfti til að flytja steininn og höggva hausana var þessum verkum líklega ætlað að undirstrika vald valdhafanna, bæði gagnvart Olmekum og utanaðkomandi fólki.
Merki um hugsanleg skemmdarverk á sumum hausanna hafa orðið til þess að sumir fræðimenn telja að innrás hafi verið gerð á tíundu öld BCE og myndirnar vanhelgaðar í kjölfarið. Aðrir telja þetta hins vegar merki um að hafist hafi verið handa við að höggva hausana upp á nýtt en verkinu aldrei lokið. Vera má að við fáum aldrei fullvissu um þetta, en við vitum að á tíundu öld BCE dró úr mikilvægi San Lorenzo. Á sama tíma jókst vægi annars Olmek-minjastaðar, La Venta, um fimmtíu mílur í norðaustur.
La Venta var reist um 1200 BCE á háum hrygg ofan við Palma-fljót, innan við tíu mílur frá Mexíkóflóa. Um 900 BCE var hún orðin ráðandi borg Olmeka á svæðinu. Þegar La Venta stóð sem hæst náði hún yfir tæplega fimm hundruð ekrur og þar kunna að hafa búið allt að átján þúsund manns. Meðal helstu minnisvarða í miðborginni voru nokkrir stórir jarðvegshaugar, torg, hugsanlegur íþróttavöllur, nokkrar grafir og fjölmargir steinhausar og aðrar höggmyndir. Flókið skipulag þessarar borgarheildar endurspeglar mikilsverða þróun í siðmenningar- og byggingarlistarhönnun Mesóameríku. Borgin var líklega reist sem helgistaður og hofum hennar og öðrum mannvirkjaheildum raðað eftir norður–suður-ási sem talinn var efla vald valdhafanna með því að tengja þá við yfirnáttúruleg svið. Aðrar siðmenningar Mesóameríku, svo sem Maya, tóku síðar upp þennan borgarskipulagsstíl.
Í list Olmeka birtast fjölmargir guðir, svo sem drekaguð, fuglaguð og fiskiguð, auk margra frjósemisguða á borð við maísguð og vatnsguði. Olmekar trúðu einnig greinilega á margar gerðir yfirnáttúrulegra blandvera, svo sem fiðraðan höggorm og jagúarmanninn, sem var blanda af jagúar og manni. Þessar listmyndir benda til þess að Olmekar hafi átt sér flókinn guðaheim. Guðirnir réðu alheiminum og kröfðust ákveðinna helgisiða sem leiðtogar Olmeka kunna sjálfir að hafa framkvæmt, en þeir gætu hafa gegnt hlutverki sjamana sem gátu átt samskipti við andaheiminn. Helgisiðirnir fóru fram í hofum og á torgum helgra borga á borð við La Venta og San Lorenzo, sem og á helgum stöðum í náttúrunni, svo sem í hellum og á fjallstindum.
Aðrir helgisiðir tengdust tegund knattleiks sem leikinn var á sérstökum velli með boltum úr náttúrugúmmíi, sem mikið var af á svæðinu. Íþróttakeppnir voru oft haldnar til að þjappa samfélögum saman, gera körlum kleift að sýna leikni og styrk á friðartímum og skemmta fólki. Einnig er líklegt að þegar andleg þörf var sérstaklega mikil hafi slíkar keppnir getað öðlast dýpri merkingu og jafnvel verið sviðsettar til að endurskapa yfirnáttúrulegar frásagnir og ef til vill tengja fólk við guðina. Líkt og sumar síðari siðmenningar litu Olmekar einnig á blóðtöku sem tengingu við andaheiminn. Blóðíþróttir kunna að hafa verið notaðar til að greiða leið að skilningi á vilja guðanna.
Olmekar áttu greinilega samskipti við aðra hópa víða um sunnanvert Mexíkó og Mið-Ameríku. Vísbendingar eru um öflug viðskipti með leirmuni og verðmæt efni á borð við hrafntinnu, magnetít og skeljar, sem kaupmenn á ferð um víðáttumikið svæðið önnuðust líklega. Með tímanum kynntust aðrir menningarheimar Mesóameríku fyrir tilstilli þessara viðskipta hugmyndum Olmeka um trúarbrögð, listir, byggingarlist og stjórnarhætti. Sumir fræðimenn telja því að siðmenning Olmeka hafi verið „móðurmenning“ stórra og háþróaðra ríkja sem síðar risu í Mesóameríku. Þessir menningarheimar eiga ýmislegt sameiginlegt, svo sem helgisiðabundna boltaleiki, guðdóma og tímatal. Munir í stíl Olmeka hafa einnig fundist á jafn fjarlægum stöðum og í vesturhluta Mexíkó nútímans og El Salvador. Eins og um margt annað sem tengist Olmekum verður þó ef til vill aldrei hægt að svara því með vissu hversu víðtæk áhrif þeirra voru. Þegar þessi siðmenning hvarf um 400 BCE voru nokkrir aðrir menningarheimar að rísa í Mesóameríku.
Siðmenning Sapóteka tók að rísa í dölum Oaxaca í vesturhluta Mexíkó um 500 BCE þegar hafist var handa við byggingu héraðshöfuðborgarinnar sem nú er kölluð Monte Albán (Mynd 8.13). Monte Albán stóð á sléttuðum fjallstindi með útsýni yfir svæðið og þar bjuggu líklega um fimm þúsund manns um 400 BCE og allt að tuttugu og fimm þúsund um 700 CE. Eftir því sem borgin stækkaði á næstu öldum fjölgaði steinhofum hennar og öðrum byggingarsamstæðum. Borgin hafði áhrif á hundruð mun smærri byggðarlaga sem dreifðust um Oaxaca-dalinn. Svæðið hentaði einkar vel til maísræktar og skapaði þannig forsendur fyrir fjölmennari samfélögum og byggingu stórhýsa. Varnarmúrarnir sem reistir voru umhverfis byggðir Sapóteka benda til þess að þeir hafi búið í heimi þar sem hernaður var sérstaklega algengur. Monte Albán sjálf var líklega valin af varnarástæðum.
Mannvirkin sem reist voru í Monte Albán eftir 300 CE bera vott um áhrif annarrar mikillar siðmenningar í Mesóameríku, um þrjátíu mílur norðaustur af Mexíkóborg. Stórborgin Teotihuacán réð yfir viðskiptum með hrafntinnu, salt, bómull, kakó og skeljar úr sjó um sunnanvert Mexíkó og hafði mikil áhrif á menningarheima á borð við menningu Sapóteka. Upphaf byggðar í Teotihuacán má rekja til um 400 BCE en stórframkvæmdir á staðnum hófust ekki fyrr en öldum síðar. Árið 300 bjuggu um 100.000 manns í hinni vaxandi borg og var hún þá ein stærsta borg heims (Mynd 8.14). Hún hafði gríðarleg menningarleg og hernaðarleg áhrif víða um Mesóameríku þar til hnignun hennar hófst á sjöttu og sjöundu öld CE.
Íbúar Teotihuacán reistu fjölmörg steinhof og önnur mannvirki sem skipuðust um götu er lá frá norðri til suðurs og nefndist Breiðstræti hinna dauðu. Stærstu hofin nefnast Sólpýramídinn og Tunglpýramídinn. Þetta eru stallaskipt steinmannvirki, 197 og 141 fet á hæð. Á staðnum er einnig stór konungshöll sem kölluð er Borgarvirkið. Þar er hið íburðarmikla hof Quetzalcoatl, fiðraða höggormsins. Háttsettir herforingjar og aðrir bjuggu í stórum íbúðarsamstæðum sem skreyttar voru litríkum myndverkum af prestum, guðum eða stríðsmönnum. Aðrir íbúar dreifðust um um það bil tíu þúsund fermílna landsvæði umhverfis borgina og framleiddu bæði verslunarvörur og landbúnaðarafurðir.
Stærð Teotihuacán ber vott um auðlegð borgarinnar og áhrif hennar á svæðinu þegar veldi hennar stóð sem hæst. Auðlegðin byggðist á viðskiptum með handverksvörur, landbúnaðarafurðir, hrafntinnuverkfæri, klæði, leirmuni og listmuni. Margar varðveittar freskur og veggmyndir sýna valdhafa borgarinnar í íburðarmiklum klæðum, meðal annars með glitrandi fjöðrum quetzal-fuglsins sem bárust alla leið frá Gvatemala, og vitna þannig um víðtæk áhrif Teotihuacán. Borgin hafði áhrif á svo fjarlæg svæði með valdi sínu yfir viðskiptum og beitingu hervalds og erindrekstrar. Höggmyndir í Monte Albán sýna erindreka frá Teotihuacán eiga fund með yfirstétt Sapóteka og endurspegla að samskipti siðmenninganna tveggja voru að mestu friðsamleg. Minjar frá borgum Maya sýna einnig að íbúar Teotihuacán blönduðu sér iðulega í málefni Maya langt inni í Mið-Ameríku, stundum með hervaldi. Þeir kunna jafnvel að hafa skipulagt valdarán í hinu öfluga Maya-borgríki Tikal árið 378.
Menning Maya
Þótt siðmenning Maya hafi greinilega orðið fyrir áhrifum frá Teotihuacán-mönnum frá og með fjórðu öld CE sýna vísbendingar að borgarþróun og hröð fólksfjölgun á kjarnasvæði Maya í Mið-Ameríku voru hafnar fyrir 600 BCE. Þorpslíf kann að ná mun lengra aftur, en hvað sem því líður voru láglönd Mið-Ameríku full af litlum þorpum árið 600 BCE og í hverju þeirra mátti finna merki um þróaða leirkeragerð, byggingarlist, áveitutækni og trúarhefðir. Árið 250 BCE höfðu nokkur öflug borgríki Maya risið. Meðal helstu borga þessa fyrra klassíska tímabils (250–600 CE) voru Tikal, Calakmul, El Mirador og nokkrar aðrar.
El Mirador var ráðandi borg fyrir 150 CE og þegar hún stóð sem hæst bjuggu þar um 100.000 manns. Tikal og Calakmul voru þó engu síður tilkomumiklar. Í þeim öllum voru fjölmörg stór, pýramídalöguð mannvirki sem mynduðu tilkomumikla borgarskuggamynd yfir svæðunum sem rudd höfðu verið í frumskóginum. Flestar stórborgirnar voru reistar við stór og grunn vötn, enda var aðgangur að vatni til drykkjar og áveitu mikilvægur á láglendinu þar sem úrkoma var oft ónóg. Jarðvegur hitabeltisins á svæðinu er heldur ekki nægilega frjósamur og Maya þróuðu sviðurækt til að rækta maís, grasker, baunir og kakó handa vaxandi borgarbúum þessara borga.
Siðmenning Olmeka hafði vissulega áhrif á Maya, þótt þau hafi líklega ekki verið bein. Í list Maya má til dæmis finna einkenni sem rekja má til Olmeka, svo sem jagúarmanninn. Maya stunduðu einnig helgisiðabundinn boltaleik sem byggðist á eldri útgáfu Olmeka. Tímatal Maya kann að vera annað dæmi um áhrif Olmeka. Það skiptist í tvo hluta — 260 daga helgihring og 365 daga óákveðið ár — sem unnu saman og mynduðu 52 ára hringrás til að mæla tímann og tengja dagsetningar athafna við mikilvæga goðsögulega atburði sem guðirnir höfðu framkvæmt.
Stórveldistími Maya hófst með klassíska tímabilinu um 250 CE og stóð fram til um 900. Á þessum tíma jókst borgvæðing mjög í heimi Maya og um það bil fjörutíu borgríki urðu til á ýmsum svæðum. Meðal hinna öflugustu voru eldri staðir á borð við Tikal og Calakmul, ásamt nýrri stöðum á borð við Palenque, Copan, Yaxchilan og Piedras Negras (Mynd 8.16). Hvert þeirra hafði sína eigin valdhafa sem nefndir voru „guðlegir drottnar“. Þessir valdamiklu höfðingjar fóru með völd í borgríkinu með yfirráðum sínum yfir trúarlegum helgisiðum og athöfnum, byggingu mustera og ekki síst styrjöldum sem þeir háðu við önnur borgríki Maya. Slíkar styrjaldir voru algeng leið til að veikja keppinauta og halda nágrönnum í skefjum og kunna jafnvel að hafa þjónað mikilvægum helgisiðatilgangi. Þær gerðu einnig kleift að krefja sigraða óvini um skatt í formi dýraafurða, salts, vefnaðarvara, listaverka og landbúnaðarafurða á borð við kakó og maís. Einnig mátti greiða skatt með vinnuframlagi þegar sigraðir óvinir útveguðu verkafólk handa sigursæla borgríkinu. Valdhafar reyndu þó aðeins sjaldan að ná yfirráðum yfir sigruðum borgríkjum. Þau héldu almennt sjálfstæði sínu þótt þau ættu mörg menningareinkenni sameiginleg.
Tilbeiðsla forfeðra ættarinnar, sem taldir voru tengja saman himin og jörð, var kjarninn í trúariðkun Maya. Á heimilum voru helgiskrín þar sem blóðtökur voru framkvæmdar í helgiskyni og bænum beint til forfeðranna og látnir fjölskyldumeðlimir voru yfirleitt grafnir undir gólfinu. Stóru steinmusterin sjálf voru raunar að vissu leyti mikilfenglegri útgáfur af þessum fjölskylduhelgiskrínum, yfirleitt með stórum grafhýsum innan veggja sinna, og látnir konungar voru í reynd forfeður alls borgríkisins. Helgisiðir tengdust flóknu tímatali Maya og guðir gátu athafnað sig með tilteknum hætti eftir árstíma og stöðu tiltekinna himintungla. Sjamanar og prestar stjórnuðu helgisiðum á borð við blóðtöku sem gerði fólki kleift að eiga samskipti við forfeðurna með því að leysa helgan kjarna úr blóðinu sem nefndist chu’ulel. Sama meginregla gilti um mannfórnir stríðsfanga og þá sérstaklega fanginna leiðtoga keppinauta.
Þótt aðeins sé hægt að velta fyrir sér hvernig Olmekar léku helgiboltaleik sinn, vitum við meira um leik Maya og síðari gerðir hans (Mynd 8.17). Tilgangurinn var að endurskapa þætti úr goðafræði Maya og leikurinn gegndi mikilvægu hlutverki í trúariðkun þeirra. Tvö fjögurra manna lið klæddust helgibundnum hlífðarbúnaði og sendu boltann sín á milli á löngum I-laga völlum með hallandi veggjum á báðar hliðar, án þess að nota hendur eða fætur. Markmiðið virðist hafa verið að koma boltanum í gegnum steinhring án þess að hann snerti jörðina. Eins og hlífðarbúnaðurinn gefur til kynna gat leikurinn verið mjög hættulegur; boltinn var úr gegnheilu gúmmíi og gat vegið meira en sjö pund. Hin raunverulega hætta kom þó í lokin þegar leiðtogar tapliðsins, eða stundum allt liðið, máttu búast við að verða fórnfærðir til að uppfylla helgisiðatilgang leiksins.
Ein ástæða þess að við vitum svo mikið um Maya er sú að ólíkt sumum öðrum menningarsamfélögum í Mesóameríku þróuðu þeir ritkerfi sem fræðimönnum hefur tekist að ráða og lesa (Mynd 8.18). Kerfið byggðist á hljóðritun, hafði flókin tákn og var mun þróaðra en nokkurt annað ritkerfi sem fundist hefur í Mesóameríku. Það gerði Maya kleift að skrá eigin sögu á minnisvarða úr steini, þar á meðal ómetanlegar stjórnmálasögulegar frásagnir, lýsingar á helgisiðum, áróðurskenndar heimildir um orrustur og ættartölur.
Klassískt menningarsamfélag Maya tók að hnigna á níundu öld CE og hrakaði síðan ört. Á um einni öld rofnuðu bandalög, átök urðu tíðari, framleiðsla munaðarvara dróst saman uns hún stöðvaðist og borgir breyttust úr blómlegum þéttbýliskjörnum í mannlausar skeljar. Ástæða þessa hruns hefur lengi verið deiluefni meðal sagnfræðinga og fornleifafræðinga og margt er enn óvíst. Meðal hugsanlegra orsaka eru farsóttir, innrásir, náttúruhamfarir, byltingar innan samfélagsins og hnignun umhverfisins. Vera má að nokkrar þessara orsaka hafi haft áhrif; ólíklegt er að orsökin hafi aðeins verið ein.
Rannsóknir síðustu áratuga hafa til dæmis bent á umhverfisvandamál sem fólksfjölgun olli. Hún leiddi til umfangsmikillar skógareyðingar sem olli síðan jarðvegseyðingu. Fjölmenn samfélög sem þurftu mikla uppskeru gerðu menningarsamfélag Maya viðkvæmara fyrir sveiflum í loftslagi eða röð uppskerubresta af völdum plöntusjúkdóma. Slík vandamál hefðu lagt gífurlegt álag jafnt á yfirstéttir sem almenning og stuðlað að óreiðu, stríði og ef til vill uppreisnum innan samfélagsins. Hvernig sem það gerðist var klassísku skeiði menningarsamfélags Maya lokið árið 900 CE. En þar með lauk ekki sögu Maya. Á Yucatán-skaga, langt norðan við gömlu valdamiðstöðvarnar, reis menningarsamfélag Maya aftur til vegs og virðingar og sú endurreisn stóð fram á sextándu öld þegar Spánverjar komu.
Forn menningarsamfélög og siðmenningar í Suður-Ameríku
Sunnan við Mesóameríku og norðan við Andesfjöllin er þéttur hitabeltisfrumskógur sem kom lengi í veg fyrir regluleg samskipti eða menningarmiðlun milli svæðanna tveggja. Af þeim sökum þróuðust forn menningarsamfélög og siðmenningar í Suður-Ameríku með ólíkum hætti og brugðust við ólíkum umhverfisþáttum. Nýsteinaldarbyggðir á borð við Norte Chico í Perú nútímans höfðu þegar risið fyrir 3000 BCE. Á öldunum þar á eftir fjölgaði slíkum byggðum einnig á norðurhálendinu. Þar á meðal eru staðir sem nú nefnast Huaricoto, Galgada og Kotosh og voru líklega trúarmiðstöðvar þar sem fórnir voru færðar. Einnig var staðurinn Sechin Alto reistur við eyðimerkurströndina eftir 2000 BCE. Um 1400 BCE tóku síðan samfélög á suðurhálendinu umhverfis Titicaca-vatn (á landamærum Perú og Bólivíu) að stækka eftir að þau tóku upp landbúnað. Bygging stórs, niðurgrafins athafnasvæðis þar um 1000 BCE bendir til þess að samfélögin hafi haft sínar eigin þróuðu helgiathafnir.
Um 900 BCE urðu umskipti á Andessvæðinu þegar eitt samfélag, oft nefnt Chavín-menningin, breiddist út um allt svæðið. Þar með hófst það sem fornleifafræðingar nefna tímabil snemmhorfsins, eða mótunarskeiðið. Chavín-menningin er þekkt fyrir sérstæðan leirkerastíl sem breiddist út um allt svæðið og sýndi fjölmarga menn, guðdóma og dýr með flæðandi og yfirveguðu yfirbragði (Mynd 8.19).
Heitið Chavín er dregið af Chavín de Huántar, sem var hugsanlega helsta trúarmiðstöð menningarinnar. Staðurinn er í meira en tíu þúsund feta hæð í Andesfjöllum, austan við eldri byggðir Norte Chico. Mest áberandi mannvirkið var stórt musterissvæði sem sneri að rísandi sól og í gegnum það lá hlykkjótt völundarhús ganga. Djúpt inni í göngunum var stór höggmynd, hugsanlega af æðsta guðdómi menningarinnar. Hún nefnist El Lanzón („spjótið mikla“) vegna langs, spjótlaga formsins. Myndin af El Lanzón sameinar mannleg einkenni og dýrseinkenni: útspenntar, breiðar nasir, berar tennur, langar vígtennur sitt hvorum megin við munninn og klær sem standa fram úr fingurgómum og tám. Musterið var einnig skreytt mörgum öðrum höggmyndum af dýrum, mannshöfðum og guðdómum sem báru einkenni hvors tveggja. Þeim var líklega öllum ætlað að vekja lotningu meðal íbúa jafnt sem gesta.
Um 200 BCE voru íbúar Chavín de Huántar orðnir um tvö þúsund og fimm hundruð þegar staðnum tók að hnigna. Mikilvægi hans fólst í hlutverki hans sem trúarlegs staðar eða helgistaðar en ekki sem þéttbýliskjarna. Um 400 BCE höfðu trúarbrögð og menning Chavín þó breiðst víða út um Andessvæðið. Óljóst er hvort þessi áhrif bárust með viðskiptum eða hernaði. Með tímanum leystu þau þó aðra byggingar- og liststíla og greftrunarsiði af hólmi. Nýjungar í textílframleiðslu og málmsmíði úr gulli, silfri og kopar breiddust einnig út um svæðið. Handverksfólk í bæjum og þorpum framleiddi textílefni og málmhluti og kaupmenn fluttu vörurnar milli staða eftir endurbættum leiðum með aðstoð lama sem burðardýra (Mynd 8.20).
Upp úr 200 BCE tóku áhrif menningarstíla og trúartákna Chavín-menningarinnar að dvína. Þetta gerðist á sama tíma og svæðisbundin hernaðarátök jukust milli margra hópa, eins og sést af aukinni notkun varnarvirkja á borð við múra umhverfis byggðir. Hið víðfeðma áhrifasvæði Chavín-menningarinnar skiptist síðan upp í nokkra svæðisbundna menningarheima sem þróuðust í fullmótaðar siðmenningar á borð við Moche, Nazca og Tiwanaku (Mynd 8.21).
Moche-siðmenningin kom fram í norðurhluta Perú og reisti stórar byggðir með miklum pýramídalaga mannvirkjum í Sipán, Moche og Cerro Blanco. Íbúarnir voru akuryrkjufólk með víðtæka þekkingu á áveitutækni sem það nýtti til að rækta grasker, baunir, maís og piparávexti. Samfélagið var einnig mjög herskátt; list þess sýnir stríðsmenn í návígi, pyntingaratriði og annars konar líkamlegt ofbeldi (Mynd 8.22). Moche-fólkið myndaði pólitískt skipulagt ríki með háþróuðu stjórnsýslukerfi. Borgir þess og greftrunarsiðir endurspegla lagskipt skipulag þar sem valdamiklir guðlegir konungar og aðalsfjölskyldur réðu ríkjum efst á stórum pýramídum. Fyrir neðan þessi tvö lög var fjölmenn stétt embættismanna sem aðstoðuðu við stjórn ríkisins. Nærri botni samfélagsstigans var mikill fjöldi verkafólks, bæði við landbúnað og önnur störf, sem bjó í þeim fjölmörgu landbúnaðarþorpum sem yfirstéttin réð yfir.
Langt sunnan við Moche-fólkið, meðfram þurrlendri strönd suðurhluta Perú, bjó Nazca-fólkið, en menning þess kom einnig fram um 200 BCE. Þótt landið þar væri skrælþurrt og sums staðar rigndi nánast aldrei báru árnar vatn úr fjöllunum og færðu Nazca-fólkinu nægilegt vatn til áveitu. Ólíkt Moche-fólkinu, sem bjó í stórum borgum, bjó Nazca-fólkið að mestu í litlum þorpum. Það hélt þó við mikilvægum helgistöðum á borð við Cahuachi, þangað sem þorpsbúar fóru í pílagrímsferðir og fylgdust með umfangsmiklum frjósemisathöfnum og öðrum helgisiðum.
Í stjórnmálum kann Nazca-fólkið að hafa tekið upp einhvers konar ríkjasamband sem nokkrar áhrifamiklar fjölskyldur mynduðu. Auk margra hæða sem mótaðar höfðu verið af mannavöldum og nefnast huacas skildi það eftir sig hundruð jarðmynda, stórra listaverka sem mörkuð voru í þurran eyðimerkurjarðveginn. Þær eru stundum nefndar Nazca-línurnar og geta ýmist verið rúmfræðileg mynstur eða myndir af dýrum á borð við fugla, fiska, eðlur og ketti (Mynd 8.23). Sumar þeirra eru allt að tólf hundruð fet að lengd og voru gerðar með því að ryðja grjóti af yfirborði eyðimerkurinnar svo að jarðvegur í öðrum lit kæmi í ljós undir því.
Nazca-fólkið bjó í þurru eyðimerkurlandslagi við ströndina en Tiwanaku-siðmenningin dafnaði hátt í fjöllunum nærri Titicaca-vatni. Líkt og samfélög Moche- og Nazca-fólksins varð þessi menning til í kjölfar hruns Chavín-menningarinnar um 200 BCE. Um 100 CE hófst þar tímabil samfelldra byggingarframkvæmda í hinni mikilvægu borg Tiwanaku. Þar reistu íbúarnir tvö stór mannvirki úr steini sem á voru fleiri byggingar og úthöggvin steinverk. Einkennandi fyrir mannvirkin í Tiwanaku eru hin fjölmörgu höfuð sem táknuðu herfang sem standa út á milli steinblokkanna (Mynd 8.24). Vegna þess hve andlitsdrættir höfuðanna eru ólíkir hafa sumir fræðimenn talið að þau tákni mikilvæga forfeður yfirstéttar Tiwanaku eða ef til vill guði ýmissa sigraðra hópa.
Á hátindi sínum framfleytti borgin ef til vill allt að fjörutíu þúsund manns og stjórnaði að minnsta kosti fjórum minni borgum í nágrenninu. Hún kann jafnvel að hafa verið miðstöð eins konar heimsveldiskerfis með nýlendum bæði við Kyrrahafsströndina og austan við Andesfjöll. Til að framfleyta Tiwanaku og hinum tengdu borgunum veittu íbúarnir vatni um skurðakerfi á gríðarstóra akra þar sem þeir ræktuðu kartöflur. Þeir ólu einnig upp tamin lamadýr og notuðu þau sem burðardýr í langdrægum viðskiptum.
Tiwanaku hélst við fram til um 1000 CE en hnignun hennar kann að hafa stafað af því að vatnsborð Titicaca-vatns hækkaði og flæddi yfir ræktarlöndin. Hinar siðmenningar þessa tímabils, Moche og Nazca, höfðu horfið löngu fyrr, milli 500 og 600 CE, af ástæðum sem líklega fólust meðal annars í umhverfisbreytingum. Aðrar siðmenningar í Andesfjöllum risu í kjölfar þeirra, þar á meðal Wari-menningin á hálendi suðausturhluta Perú og Chimor-menningin við strönd Perú. Þessir síðari hópar byggðu á nýjungum fyrri menningarsamfélaga í landbúnaði, listum, framleiðslu og verslun. Wari-menningunni hnignaði um 800 CE en Chimor-menningin hélst við fram á fimmtándu öld. Það var ekki fyrr en á 1400-árunum sem nýtt heimsveldiskerfi í útþenslu, Inkaveldið, lagði Chimor undir sig.
Norður-Ameríka á mótunarskeiðinu
Elstu flóknu samfélögin í Norður-Ameríku tóku að myndast í dal Ohio-fljóts um 1000 BCE, við upphaf mótunarskeiðsins, þegar fjölmennar haugsmiðamenningar urðu algengari í Austurskóglendinu.
Haugsmiðamenningar í Austurskóglendinu
Haugsmiðamenningin í dal Ohio-fljóts er oft nefnd Adena, eftir haug sem grafinn var upp árið 1901 í Ross-sýslu í Ohio. Þessi haugur og hundruð annarra sem fundust á svæðinu voru grafreitir. Í fyrstu voru þeir litlir og í þeim var einn eða tveir mikilvægir einstaklingar grafnir, en þeir stækkuðu með tímanum þegar fleira fólk var grafið og meiri mold notuð til að hylja það. Um suma haugana lá stór hringlaga skurður og að innan voru þeir klæddir trjábolum. Ummerki um stauraholur sýna að þar stóðu eitt sinn einnig mannvirki, sem bendir til þess að staðirnir kunni að hafa verið samkomu- eða helgistaðir. Lík hinna látnu voru oft skreytt rauðum okri og öðrum litarefnum. Meðal haugfjár voru skartgripir, vopn, steinverkfæri, skeljar úr sjó og pípur til að reykja kinnikinnick (blöndu af laufum og berki) og ef til vill tóbak (Mynd 8.25).
Samfélög haugsmiða í dalnum voru fámenn í fyrstu og reistu stundum aðeins eitt eða tvö mannvirki. Haugarnir sjálfir voru einnig fremur litlir í samanburði við hauga síðari menningarheilda á borð við Hopewell-hefðina, siðmenningu sem kom fram um 200 BCE og breiddist að lokum út um Austurskóglendið fyrir tilstilli sameiginlegs nets verslunarleiða. Hopewell-hefðin er kennd við stórt jarðvirkjasvæði sem nær yfir 130 ekrur í Ohio nútímans. Hún kom fram um 200 BCE og er ein sú tilkomumesta af mörgum menningarhefðum þessa tímabils í skóglendinu. Á svæðinu eru þrjátíu og átta ólíkir haugar innan stórs, D-laga rétthyrnings úr jarðvegi. Stærstir eru þrír samtengdir haugar; áður en aldalangt rof setti mark sitt á þá voru þeir samanlagt um fimm hundruð fet á breidd og þrjátíu fet á hæð. Stórir pallar báru eitt sinn timburmannvirki og voru líklega notaðir við helgiathafnir.
Annað Hopewell-svæði nálægt Newark í Ohio er ekki síður tilkomumikið. Þar er jarðvegsgirðingum, haugum og athugunarhring raðað í samræmi við göngu tunglsins og þessi mannvirki voru líklega notuð til að spá fyrir um tunglmyrkva og aðra árstíðabundna atburði. Það hefur verið mannaflafrekt verk að reisa slíka hauga með þeirri tækni sem tiltæk var og sýnir að menningin sem stóð að baki var mjög skipulögð.
Haugasamstæðurnar voru notaðar við helgiathafnir og virðast ekki hafa verið þéttbýlisstaðir. Flest fólk af Hopewell-menningunni bjó þess í stað í litlum, dreifðum samfélögum sem aðeins nokkrar stórfjölskyldur mynduðu. Fólkið aflaði fæðu bæði með veiðum og söfnun og með ræktun nytjavæddra plantna á borð við sólblóm og flöskugrasker. Nágrannahópar komu líklega saman til að taka þátt í veiðum, söfnun og trúarathöfnum á helgistöðum sínum. Til trúarhefðanna heyrði lotning fyrir forfeðrum, svo sem þeim sem grafnir voru í haugunum.
Ólík samfélög víðs vegar af svæðinu grófu látna leiðtoga sína í sömu haugunum, líklega til að koma á táknrænum tengslum milli skyldleikahópa. Ummerki frá stöðum á borð við Newark benda til þess að greftrunar- og lotningarathafnir hafi líklega tengst árstíðaskiptum og mikilvægum stjarnfræðilegum athugunum. Meðal muna sem lagðir voru í haugana voru ýmsar listrænar myndir af dýrum á borð við bifrum, björnum, hundum og köttum og jafnvel yfirnáttúrulegum sambræðingum þessara dýra. Myndirnar höfðu líklega táknræna merkingu fyrir einstaka skyldleikahópa og tengdust bæði trúariðkun þeirra og sérstökum forfeðraathöfnum.
Stjórnskipulag byggða Hopewell-hefðarinnar var dreifstýrt og þær einkenndust að mestu af jöfnuði. Forystuskipulag einstakra skyldleikahópa kann að hafa snúist um sjamana eða sjamanískar venjur, en þar voru engir valdamiklir ráðamenn. Þar var þó nokkur sérhæfð verkaskipting. Græðarar, ættflokksleiðtogar og fólk sem bjó yfir tilteknum andlegum hæfileikum gegndu sérstökum hlutverkum við að túlka stjarnfræðileg tákn, undirbúa greftranir og varðveita mikilvægar trúarhefðir. Helgigripir úr kopar, beini, steini og viði, mótaðir sem fuglsklær og tótemdýr, hjálpuðu sjamönum við störf sín og voru oft grafnir með þeim. Munir í haugunum bera einnig vitni um umfangsmikil langviðskipti. Meðal muna sem fundist hafa í dal Ohio-fljóts eru kopar frá Efra vatni, kvars frá Arkansas, glimmer frá Appalachia-svæðinu, skeljar úr sjó frá Mexíkóflóaströndinni og hrafntinna allt frá Klettafjöllum. Einstaklingar sem ferðuðust eftir fljótum eða stíganetum milli þorpa sáu um viðskipti með þessa muni.
Byggðir Hopewell-menningarinnar tóku að hnigna á fjórðu öld CE, eins og sjá má af því að dró úr haugagerð og viðskiptum. Nákvæm ástæða þess er óljós, en bandalög stærri frændsemishópa kunna að hafa leyst upp vegna undirliggjandi trúarlegra álitamála. Frá því um 600 reistu hópar á Miðvestursvæðinu svonefnda myndhauga. Þetta eru jarðhaugar mótaðir eins og dýr á borð við úlfa, birni, snáka og fugla. Líkt og margir eldri haugar voru myndhaugarnir einnig grafstaðir, en yfirleitt voru aðeins fáeinir einstaklingar grafnir í þeim. Í samanburði við eldri Hopewell-haugana þurfti almennt minni vinnu og skemmri tíma til að reisa þá; hugsanlega unnu aðeins fáeinir tugir manna að verkinu í nokkra daga.
Fyrstu menningarheimar á suðvestursvæði Norður-Ameríku
Langt vestan við menningarheima haugagerðarfólks varð til gerólík menningarhefð í þurru landslagi suðvestursvæðisins. Þar hóf fólk að gera tilraunir með maísafbrigði þegar á þriðja árþúsundi BCE. Þá voru sumir hópar á svæðinu teknir að rækta maís á litlum skikum meðfram árbökkum og nýta hann sem viðbót við það sem veiðar og söfnun gáfu af sér. Ekki er ljóst nákvæmlega hvernig maís barst frá sunnanverðu Mexíkó til suðvestursvæðis Norður-Ameríku, en ræktendur í suðri og veiði- og söfnunarhópar norðar, sem tóku maísinn upp, hljóta að hafa átt í einhverjum stopulum samskiptum. Í margar aldir eftir að maís barst til suðvestursvæðisins var ræktun hans þó aðeins lítill hluti af lífsháttum sem byggðust fyrst og fremst á veiðum og söfnun. Hugsanlega kallaði þurrt loftslag svæðisins á meiri hreyfanleika og gerði því kosti maísræktar síður augljósa.
Sumar elstu vísbendingar um maísrækt á svæðinu eru frá því um 2250 BCE og fundust þar sem nú er norðvesturhluti Nýja-Mexíkó. Um 1200 BCE höfðu hópar á Las Capas-svæðinu, við Santa Cruz-fljót nærri Tucson í Arizona nútímans, komið upp þróuðu áveitukerfi til maísræktar. Íbúar Las Capas grófu net skurða sem veitti vatni úr fljótinu út á akrana. Umhverfis þennan landbúnaðarkjarna reistu þeir sporöskjulaga hús og grófu gryfjur til að rista maísinn sem þeir ræktuðu. Með tímanum urðu húsin vandaðri og þeim var raðað í hringi umhverfis húsagarða. En jafnvel þar var maísrækt aðeins lítill hluti af lífsháttum sem byggðust að mestu á veiðum og söfnun, meðal annars söfnun hélunjóla og pínyonhneta og veiðum á kanínum, vísundum og hjartardýrum.
Um 500 BCE jók baunarækt enn á fjölbreytni þeirrar fæðu sem neytt var á suðvestursvæðinu. Þessi breyting stuðlaði að auknu vægi maíss, enda bæta þessar tvær fæðutegundir hvor aðra upp í næringarlegu tilliti — baunir innihalda lýsín, nauðsynlega amínósýru sem maís inniheldur ekki. Þegar baunir eru ræktaðar með maís eykst einnig köfnunarefni í jarðveginum og frjósemi hans helst lengur. Þrátt fyrir tilkomu bauna tóku samfélög með fasta búsetu og traustan landbúnaðargrundvöll þó ekki að myndast á suðvestursvæðinu fyrr en um 200 CE. Þegar þau loks mynduðust hófst umbreytingarskeið á svæðinu sem leiddi til þróunar samfélaga Anasazi-fólksins, eða forfeðra Pueblo-fólksins.