5.1 Forn-Kína
5.1 Forn-Kína
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta verður þú fær um að:
Forn-Kína var ekki fyrsta svæðið í Asíu þar sem landbúnaður var stundaður og borgir byggðar. Þar urðu þó til nokkrar af elstu konungsættum heims og þaðan komu ritkerfi, áhrifamiklir heimspeki- og trúarskólar og nýjungar í byggingarlist og málmvinnslu, svo sem framleiðsla landbúnaðaráhalda, vopna, stríðsvagna og skartgripa úr bronsi og járni. Stöðug svæðisbundin hernaðarátök milli smáríkja í Kína vöktu jafnt hjá konungum sem heimspekingum sterka tilfinningu fyrir nauðsyn þess að koma á stofnunum og kerfum sem gætu tryggt stöðugleika í ríkjum þeirra. Við þessar aðstæður stóð Qinveldið, fyrsta keisaraveldi Kína, fyrir gerð nokkurra mestu sögulegu dýrgripa fornaldar, þar á meðal terrakottahersins og elstu gerðar Kínamúrsins.
Kína á forsögulegum tíma
Nýlegar rannsóknir á Kína á fornsteinöld og nýsteinöld benda til þess að þar hafi verið nokkrar aðskildar menningarsamstæður sem þróuðust óháð hver annarri og sýndu verulegan svæðisbundinn mun á landbúnaði, samfélagsskipan, tungumáli og trúarbrögðum.
Menn stigu fyrst fæti á kínversku undirálfuna fyrir meira en milljón árum. Gögn benda til þess að þar hafi lifað forn tegund af þróunarætt mannsins sem nefnist Homo erectus, en heitið merkir „uppréttur maður“. Eitt þekkt dæmi er Pekingmaðurinn, undirtegund Homo erectus sem greind var út frá steingervingum sem fundust í norðurhluta Kína árið 1929. Tegundin Homo sapiens (sem merkir „vitur maður“ og nær til allra nútímamanna) kom síðar fram, fyrir um 100,000 árum. Þessi samfélög veiðimanna og safnara fylgdu loðfílum, krónhjörtum og elgum, sem þau lifðu á, inn í norðurhluta Kína. Síðar lærðu þau að veiða fisk í hinum mörgu ám Kína og meðfram langri strandlengju landsins og bættu við fæðuforða sinn með söfnun fjölbreyttra plantna, þar á meðal margra grastegunda, bauna, jamróta og annarra róta.
Fornleifagögn frá þessu skeiði forsögu Kína, fornsteinaldartímabilinu frá um 100,000 til 10,000 BCE, staðfesta að þessir hópar þróuðu táknbundið tungumál sem gerði þeim kleift að móta hugmyndir um óhlutbundin fyrirbæri á borð við skyldleika og framhaldslíf og leggja þannig grunn að sameiginlegri menningu og samfélagi. Verkfæri þeirra, svo sem þau sem notuð voru til að mala plöntur, voru einföld og aðallega gerð úr steini en einnig beini og viði. Frummenn komu til Kína frá Afríku og vesturhluta Asíu í bylgjum með hundruð ára millibili, en þeir voru langt frá því að vera einsleitur hópur. Þannig mynduðu þeir að lokum fyrstu samfélögin sem töluðu ýmis tungumál, höfðu ólíkar andlegar hugmyndir og þróuðu hvert um sig getu til að stunda landbúnað.
Fjölbreytt landafræði, loftslag og landslag Kína ýttu einnig undir svæðisbundinn mun þessara fyrstu menningarsamfélaga (Mynd 5.4). Landið nær nú um það bil þúsund mílur frá norðri til suðurs og frá austri til vesturs og liggur á tempraða beltinu, þar sem tvö meginfljótakerfi eru ríkjandi, Gulafljót og Yangtze-fljót. Þar er að finna fjöll, eyðimerkur, graslendi, hásléttur, frumskóga og margvíslegt loftslag, svo sem frosið umhverfið kringum borgina Harbin í norðri og heittempraða loftslagið kringum Hong Kong í suðri. Flest hinna fyrstu menningarsamfélaga og síðari konungsætta sem mynduðu kínverska siðmenningu voru á mun minna svæði, innan nokkurra héraða meðfram Gulafljóti og Yangtze-fljóti, umkringd ytri svæðum Mansjúríu, Mongólíu, Xinjiang og Tíbets. Nú á dögum mynda þessi héruð þéttbýlustu svæði Alþýðulýðveldisins Kína og íbúarnir tilheyra nær allir fjölmennasta þjóðernishópi Kína, Han-Kínverjum. Ytri svæðin hafa löngum verið heimkynni fjölmargra trúarlegra og þjóðernislegra minnihlutahópa, svo sem Mongóla, Tíbeta, Úígúra og Mansjúa, sem heyrðu ekki undir fyrstu konungsættir Forn-Kína. Fyrstu íbúar Kína komust að raun um að hvert svæði bauð bæði kosti og erfiðleika við að uppfylla grunnþarfir daglegs lífs: fæðu, skjól og öryggi.
Í Kína hafa fundist fleiri en tuttugu staðir þar sem sérstök menningarsamfélög nýsteinaldar urðu til. Elst þeirra var Nanzhuangtou-menningin (8500 til 7700 BCE) í Hebei, héraði í norðaustri, og það yngsta sem þekkt er var Yueshi-menningin (1900 til 1500 BCE) í Shandong, strandhéraði í austri. Öll stunduðu þau landbúnað, tömdu dýr og framleiddu vefnaðarvöru og leirmuni.
Menningarsamfélög nýsteinaldar í Kína eru athyglisverð fyrir sjálfstæða þróun sína og svæðisbundna fjölbreytni, sem og muninn á samfélögunum í norðri og þeim í suðri. Sem dæmi bjó fólk á stað nærri Shanghai í suðausturhluta landsins um 8000 BCE; það ræktaði hrísgrjón, notaði báta, reisti hús ofanjarðar og bjó til leirmuni með rúmfræðilegu skrauti. Vísbendingar eru um að tungumál þess hafi verið skyldara tungumálum þeirra þjóða sem nú búa í Suðaustur-Asíu og því er umdeilanlegt að kalla fólkið „kínverskt“. Norðar neyddi kaldara loftslag fyrstu samfélögin í Hebei-héraði nútímans til að reiða sig á aðra korntegund, hirsi, sem helstu fæðu sína. Bændurnir notuðu steinverkfæri á borð við sigðir og bjuggu til einfaldar krukkur til að geyma kornið. Tréspjót og arfakollar voru algengari í suðri en steinverkfæri. Bæði í norðri og suðri voru hundar og svín tamin, en í norðri voru beitardýr á borð við sauðfé tamin en í suðri nýttu bændur afl vatnavísunda.
Sérstök menningarsamfélög nýsteinaldar voru í austur- og vesturhluta Kína. Frá um 4100 til 2600 BCE varð Dawenkou-menningin til nærri Shandong í austri. Hún einkenndist af framleiðslu fagurra leirmuna og notkun túrkíss, fílabeins og jaðeits. Greftrunarsiðir Dawenkou urðu flóknari með tímanum og að lokum voru teknar í notkun trékistur og gerðir moldarbakkar umhverfis grafirnar. Síðari menningarsamfélög í austri lögðu gersemar með hinum látnu og grófu þá með hálsmenum og perlum, sem sýnir aukna fágun skreytilistarinnar.
Í vestri var Yangshao-menningin, sem rekja má til ársins 5000 BCE. Fólkið ræktaði hirsi og gróf híbýli í jörð til að verjast svölu loftslaginu. Í Yangshao var greftrun hinna látnu einfaldari, en listamenn skreyttu leirmuni með máluðu skrauti og flóknum rúmfræðimynstrum. Í austri eru fá dæmi um málaðar skálar, krukkur eða drykkjarílát. Þess í stað beindu menningarsamfélög í austri sköpunarkrafti sínum að því hæga og vandasama ferli að móta jaðeit. Hongshan-menningin í Liaoning-héraði og Liangzhu-menningarsamstæðan í Jiangsu bjuggu til fagra verndargripi, skart og gersemar úr jaðeiti fyrir trúarlegar athafnir. Hin mikla fjarlægð milli þessara tveggja menningarsamfélaga — Hongshan var langt í norðaustri nærri núverandi landamærum að Norður-Kóreu en Liangzhu var við óshólma Yangtze-fljóts í suðaustri — sýnir hversu víðtæk áhrif jaðeits voru meðfram austurströnd Kína. Í vestri var jaðeit enn mun sjaldgæfara efni.
Síðar tengdu skiptanet þessi svæðisbundnu menningarsamfélög, sem tóku í síauknum mæli hvert annað sér til fyrirmyndar og hröðuðu þannig breytingum, nýsköpun og árekstrum. Frá um 3000 til 2000 BCE sköpuðu menningarsamfélög nýsteinaldar í Kína ný áhöld til matreiðslu og liststíla á borð við rúmfræðimynstur á leirmunum og miðluðu þeim sín á milli. Samskiptunum fylgdu þó einnig vaxandi átök. Tilkoma málmsmíði og borga sem varðar voru með veggjum úr þjappaðri mold ber þess merki í fornleifagögnum. Þörfin fyrir að samræma varnir og reisa slík virki kallaði líklega á pólitíska þróun innan þessara menningarsamfélaga og leiddi til þess að hernaðarleg yfirstétt undir forystu höfðingja varð til. Eftir það tengdist hernaðaryfirstéttin andlegum helgisiðum sem snerust um mannfórnir, hugsanlega stríðsfanga sem grafnir voru undir byggingum á stöðum sem fundist hafa í Norður-Kína. Aukin samskipti milli menningarsamfélaga nýsteinaldar og vaxandi vægi hernaðar kunna einnig að hafa leitt til meiri félagslegrar aðgreiningar. Grafreitir yfirstéttarinnar bera merki um sífellt íburðarmeiri athafnir til að þóknast guðum eða forfeðrum, heiðra hina látnu og sýna stöðu þeirra.
Konur voru oft grafnar með jafnmörgum munum og karlar og lagðar í sömu stellingu og þeir. Fornleifar á borð við grafir, smástyttur, verkfæri og önnur efni benda til þess að mörg kínversk samfélög nýsteinaldar hafi verið móðurættarsamfélög þar sem ættartengsl voru rakin í gegnum fjölskyldu móðurinnar. Þótt vefnaður yrði mikilvægt starf margra kvenna var verkaskipting mun síður fastmótuð á þessu tímabili. Útskurður sem sýnir gyðjur, frjósemistákn og kynfæri kvenna er algengur í mörgum menningarsamfélaganna og virðist benda til þess að konur hafi staðið jafnfætis körlum á nýsteinöld, einkum í samanburði við síðari tímabil í sögu Kína.
Upphaf konungsætta í Kína
Gulafljót hafði gífurleg áhrif á þróun kínverskrar siðmenningar. Það er meira en 3,395 mílur að lengd, á upptök í fjöllum Vestur-Kína og rennur í Bohai-haf frá Shandong-héraði. (Aðeins Yangtze-fljót sunnar er lengra.) Jarðvegurinn skipti sköpum fyrir þróun landbúnaðar og byggðar manna meðfram Gulafljóti. Hann er löss — set sem er mjög frjósamt en fýkur auðveldlega fyrir vindum sem leika um sléttuna og berst sem aur með straumi fljótsins. Þessi hreyfanleiki jarðvegsins og manngerðir varnargarðar meðfram fljótinu hafa valdið því að farvegur þess hefur stöðugt þróast og breyst í aldanna rás. Því er svæðunum umhverfis hætt við reglulegum flóðum og bændur ganga í gegnum endurteknar sveiflur milli ríkulegrar uppskeru og náttúruhamfara. Árleg úrkoma við Gulafljót er aðeins um tuttugu tommur og því hafa flóð fljótsins yfirleitt farið saman við reglubundna þurrka.
Nærri Gulafljóti sýnir fornleifastaðurinn Erlitou í Henan-héraði menningarsamfélag sem einkenndist af byggingu halla, gerð bronsíláta til helgisiða og ýmiss konar forfeðradýrkun. Staðir sem þessir hafa vakið umræður um hvort þeir sanni tilvist Xia-konungsættarinnar, goðsagnakennds konungsríkis sem sagt er að ein af goðsagnahetjum Kína, Yu mikli, hafi stofnað. Enginn staður hefur enn fundist með skjölum sem Xia-fólkið skrifaði. Allar tilvísanir til ríkisins koma þess í stað úr heimildum sem voru skráðar mörgum öldum eftir að hið mögulega goðsagnakennda konungsríki leið undir lok.
Fyrsta kínverska konungsættin sem traustar sannanir eru fyrir er Shang-konungsættin. Hún skapaði flókna, félagslega lagskipta siðmenningu bronsaldar, en helsta afrek hennar var að skapa ritmál. Lengi var talið að Shang væri goðsagnakennd konungsætt líkt og Xia, þar til fræðimenn fundu gamlar skjaldbökuskeljar með kínverskum táknum í lyfjaverslun seint á nítjándu öld. Að lokum kom í ljós að þessar skeljar og önnur „spádómsbein“, sem áður höfðu verið notuð við spásagnir, voru ritaðar heimildir frá fyrstu konungsætt Kína (Mynd 5.5).
Shang-konungar beittu valdi sínu með helgisiðum forfeðradýrkunar sem áttu rætur í Erlitou-menningunni og höfðu verið lagaðir að spádómum með beinum. Þeir ristu fyrst tákn á skeljar og dýrabein og hituðu þau síðan svo þau sprungu og brotnuðu. Þannig lögðu þeir spurningar fyrir anda og lásu úr beinunum spádóma andanna um komandi uppskeru, herferðir eða komu erfingja. Shang-fólkið þróaði síðan myndletur þar sem táknin stóðu fyrir orð og hugmyndir og voru sameinuð eftir þörfum til að mynda ný hugtök og hljóð. Táknin gegndu ýmsum hlutverkum, svo sem að færa skrár, búa til dagatöl og skipuleggja tímann, varðveita þekkingu og miðla henni frá einni kynslóð til annarrar.
Elstu gerðir kínverskrar ritunar voru líklega skráðar á viðkvæm efni á borð við bambus eða jafnvel silki og hafa ekki varðveist. En þar sem Shang-fólkið lét síðari konungsættum í té myndletur en ekki stafrófsletur var læsi um aldaraðir bundið við yfirstéttina. Til að geta lesið þurfti að leggja á minnið hundruð og síðar þúsundir tákna og merkingar þeirra í stað þess að læra hljóð mun færri bókstafa eins og í stafrófi. Kínverskar hugmyndir, gildi og andleg viðhorf sem varðveitt voru í þessu myndletri lifðu fall Shang-konungsættarinnar langtum lengur og urðu mikilvægur þáttur í samfellunni frá einni konungsætt til annarrar.
Með uppfinningu ritmálsins gat Shang-konungsættin einnig ráðið yfir gríðarlegum auðlindum í tvær aldir. Hún kom á þeirri skipulagsgetu sem þurfti til að vinna málmgrýti og flytja það í málmsteypur þar sem búnir voru til bronsbollar, bikarar og katlar sem gátu vegið hundruð punda. Handverksmenn Shang tóku að vefa klæði úr silki og borgarmúrarnir umhverfis eina af fyrstu höfuðborgunum í Zhengzhou voru reistir af tíu þúsund verkamönnum sem hlóðu upp jarðvegi í varnargarða sem voru þrjátíu fet á hæð og sextíu fet á breidd.
Shang varð þó fyrsta konungsætt Kína að miklu leyti vegna hernaðaryfirburða sinna og jók völd sín með landvinningum, ólíkt eldri menningarsamfélögum sem lögðu meiri áherslu á viðskipti. Með hernaði og byggingu nets múrgirtra bæja reisti Shang eitt fyrsta stóra landríki heims sem var undir stjórn stéttar aðalsborinna hermanna. Ríkið náði yfir landsvæði í héruðunum Henan, Anhui, Shandong, Hebei og Shanxi. Shang-fólkið notaði bronsspjót, boga og síðar hestvagna til að gera árásir á nágrannamenningarsamfélög. Það úthlutaði herfanginu til lénsmanna og gerði óvini að bandamönnum gegn hlutdeild í ránsfengnum. Meðal herfangsins voru stríðsfangar sem hernaðaryfirstétt Shang hneppti í þrældóm eða fórnaði. Menning Shang var aðals- og hernaðarsinnuð og konungsættin skipulagði einnig konunglegar veiðar á villibráð á borð við hjartardýr, birni og jafnvel tígrisdýr og fíla til að skerpa færni sína.
Spádómsbeinin benda til þess að trú og helgisiðir hafi verið burðarás samfélags Shang. Konungarnir voru ekki aðeins herforingjar heldur einnig æðstuprestar sem dýrkuðu forfeður sína og hið æðsta goð, Di. Drottningar og prinsessur Shang tóku einnig virkan þátt í stjórnmálum og hernaði og nokkrar merkar konur, svo sem herforinginn Fu Hao, leiddu fjölmenna heri á vígvöllinn. Aðalskonur þjónuðu einnig reglulega sem prestar við konunglega forfeðradýrkun. Líkt og mörg önnur forn samfélög bar Shang-konungsættin einkenni guðræðis, þar sem konungarnir gerðu tilkall til einkaréttar á að vera milligöngumenn milli þegna sinna og andaheimsins.
Til að undirstrika þetta konunglega hlutverk reisti Shang-fólkið hallir, hof og ölturu til tilbeiðslu í höfuðborgum sínum, þar sem handverksmenn framleiddu margvíslegan varning. Það lét grafa gríðarstór grafhýsi með göngum neðanjarðar fyrir konungsfólk og aðal, sem sýnir getu þess til að skipuleggja vinnuafl og auðlindir í stórum stíl. Grafhýsi Fu Hao var til dæmis lítið í samanburði við mörg önnur grafhýsi konungsfólks Shang, en það var grafið tuttugu og fimm fet niður í jörðina og var nógu stórt til að rúma sextán fórnarlömb og hundruð bronsvopna, spegla, bjallna og annarra muna úr beini, jaði, fílabeini og steini. Samanburður á grafhýsum frá fyrri hluta Shang-tímans í Zhengzhou og grafhýsum frá síðara tímabili sem fundust í Anyang bendir til þess að mannfórnir hafi fengið sífellt meira andlegt vægi og jafnframt orðið öfgakenndari. Síðari konungar fundust grafnir ekki með fáeinum fórnarlömbum heldur hundruðum þjóna og stríðsfanga, auk dýra á borð við hunda og hesta. Með því að úthella mannsblóði vonaðist konungsfólk Shang til að blíðka Di og forfeður sína og afstýra hörmungum á borð við hungursneyð. Umfang þessara helgisiða jókst þó gríðarlega og ein heimild greinir frá því að Wu Ding konungur hafi gengið svo langt að fórna meira en níu þúsund manns í einni blóðfórn.
Undir áhrifum Shang urðu hin ólíku nýsteinaldarmenningarsamfélög í Norður-Kína einsleitari, en jafnvel hópar í Yangtze-fljótsdalnum og vesturhéruðunum, sem stóðu utan yfirráða Shang, urðu fyrir áhrifum af liststílum þess og myndefni. Á valdatíma Shang olli það þó óánægju hve konungsættin reiddi sig á stöðugan hernað og trú sem snerist um mannfórnir, og kann það að hafa ýtt undir þá hugmynd að konungar hennar væru spilltir og kvalalostafullir. Þetta kann jafnvel að hafa hrundið af stað uppreisn gegn stjórnendum Shang og að lokum leitt til falls menningarsamfélagsins.
Zhou-konungsættin
Zhou-konungsættin, sem tók við af Shang-konungsættinni árið 1045 BCE, sótti margt til fyrirrennara sinna. Zhou-fólkið var þó upphaflega óháð Shang og heimkynni þess voru í Shaanxi-héraði í norðanverðu Mið-Kína, í stóru og frjósömu dalverpi umluktu fjöllum rétt vestan við kjarnasvæði Shang. Eftir að Zhou-fólkið settist þar að urðu aðalsmenn þess lénsmenn Shang-konunga og þeim var ætlað að verja þá og fara í herferðir gegn hötuðum keppinautum þeirra, Qiang, frumtíbeskum ættbálki.
Zhou-fólkið sameinaði landbúnaðarhætti sem það lærði af Shang-fólkinu og kvikfjárrækt sem það lærði af hirðingjahópum utan kínverska kjarnasvæðisins. Zhou-fólkið lærði einnig bronsgerð og spásagnir af Shang-fólkinu áður en það þróaði eigin helgisiðaílát og trúarathafnir. Zhou-fólkið, sem Shang-fólkið hafði vopnað stríðsvögnum, bogum og bronsbrynjum, steypti að lokum Shang-konungunum af stóli og stofnaði nýja konungsætt. Zhou-konungsættin tók við myndletri Shang-fólksins og varð fyrst konungsætta til að miðla textum á borð við Skjalabókina, sem geymir tugi ræða og tilkynninga er eignaðar eru sögulegum leiðtogum, beint frá fornöld til komandi kynslóða.
Þrátt fyrir allt sem Zhou-fólkið tók í arf frá Shang-fólkinu innleiddi konungsætt þess einnig breytingar sem höfðu mikil áhrif á Forn-Kína. Líklega til að marka sér sérstöðu gagnvart Shang-fólkinu dró Zhou-fólkið úr umfangi mannfórna við greftranir og hætti smám saman að nota spádómsbein við spásagnir. Það setti fram hugmynd um himininn sem æðri mátt ofar goðinu Di og skipaði sjálfu sér í hlutverk milligönguaðila með því að framkvæma helgisiði sem áttu að sýna að alheimurinn staðfesti rétt þess til að ríkja (Tafla 5.1).
| Kínversk konungsætt | Áætlað tímabil |
|---|---|
| Shang-konungsættin | 1600–1050 BCE |
| Zhou-konungsættin (borið fram „Jeo“) Vestur-Zhou-konungsættin (um 1046–771 BCE) Austur-Zhou-konungsættin (um 771–256 BCE) | 1046–256 BCE |
| Qin-konungsættin (borið fram „chin“) | 221–206 BCE |
| Han-konungsættin Vestur-/fyrri Han-konungsættin (206–9 CE) Austur-/síðari Han-konungsættin (25–220 CE) | 206 BCE–220 CE |
| Tímabil konungsættanna sex Konungsætt konungsríkjanna þriggja (220–265 CE) Jin-konungsættin (265–420 CE) Tímabil norður- og suðurkonungsættanna (386–589 CE) | 220–589 CE |
| Sui-konungsættin (borið fram „svei“) | 581–618 CE |
| Tang-konungsættin | 618–906 CE |
| Tímabil konungsættanna fimm | 907–960 CE |
| Song-konungsættin Norður-Song-konungsættin (960–1127) Suður-Song-konungsættin (1127–1279) | 960–1279 |
| Yuan-konungsættin | 1279–1368 |
| Ming-konungsættin | 1368–1644 |
| Qing-konungsættin | 1644–1912 |
Þessar stefnubreytingar fólu ekki aðeins í sér andlegar breytingar heldur hjálpuðu þær Zhou-ættinni að breiða út stjórnmálahugmyndafræði sem stuðlaði að sameiginlegri menningarlegri sjálfsmynd er mótaði kínverska siðmenningu. Að sögn Zhou-ættarinnar höfðu valdhafar Shang-ættarinnar með tímanum orðið harðstjórar, lagt líf þegna sinna í rúst og sóað ríkulegum auðlindum Kína. Um 1046 BCE reis Zhou-ættin, sem var orðin þreytt á yfirgangi þeirra, gegn Shang-ættinni og sigraði hana í orrustu undir forystu Wu konungs.
Sigur Zhou-ættarinnar og ósigur Shang-ættarinnar voru skráðir í ýmsum klassískum kínverskum ritum sem sönnun þess að himinninn hefði svipt Shang-ættina rétti sínum til að ríkja og falið hinni nýju Zhou-ætt völdin. Þetta „umboð himinsins“ mótaði kínverska hugmyndafræði og skilning á hringrásum konungsætta um ókomnar aldir (Mynd 5.6). Það réttlætti að slæmum stjórnvöldum og spilltum eða vanhæfum valdhöfum væri steypt af stóli og styrkti þá almennu sannfæringu að valdaætt yrði að sýna siðferðilega breytni og halda uppi reglu til að viðhalda hylli himinsins og eiga rétt á að stjórna. Hugmyndin jók einnig þrýsting á valdhafa konungsætta um að verðskulda umboðið með því að sýna siðferðilega forystu og sanna lögmæti sitt með stuðningi við landbúnað, listir og velferð almennings. Eftir það voru náttúruhamfarir á borð við flóð eða hungursneyð og samfélagslegt umrót í formi uppreisna eða fátæktar túlkuð sem merki um að konungsætt ætti á hættu að vera svipt umboði sínu til að ríkja.
Umboð himinsins tryggði einnig samfellu milli konungsætta því það varð hluti af kjarnahugmyndafræði sem gekk frá einni valdaætt til annarrar, jafnvel þegar ókínverskir hópar á borð við Mongóla og Jurchen-fólkið vísuðu síðar til þess sem sigurvegarar. Umboðið lagði þannig grunn að aukinni pólitískri einingu Kínverja undir æðsta drottnara, en ýtti jafnframt undir andóf og undirliggjandi byltingarhug gegn óvinsælum valdhöfum. Af þessari hugmyndafræði spruttu ný heiti á þegnum, sem voru kallaðir íbúar Zhongguo (Kína), en það heiti var myndað af orðunum miðja og ríki, eða Huaxia (Kínverjar) á tímum Zhou-ættarinnar, til að tjá að þeir tilheyrðu sameiginlegri menningu sem einkenndist af landbúnaði, ritlist og málmsmíði og hafði gengið í arf frá goðsagnapersónum og sameiginlegum forfeðrum.
Til að treysta pólitísk yfirráð sín fóru fyrstu valdhafar Zhou-ættarinnar í herferðir til að færa út yfirráðasvæði sitt austur yfir Gulá og reiddu sig á flókið kerfi dreifstjórnar. Shang-ættinni var sýnd vægð og syni úr ættinni var leyft að stjórna eigin borg og annast helgisiði til heiðurs forfeðrum sínum. Aðrir aðalsmenn Shang-ættarinnar voru rifnir upp með rótum og fluttir til nýrra borga svo Zhou-ættin gæti haft eftirlit með þeim, en ættingjar og traustir ráðgjafar hennar stjórnuðu víggirtum varðstöðvum og borgum á landamærunum til varnar vaxandi ógnum. Á öðrum svæðum átti Zhou-ættin samstarf við leiðtoga sem nutu að mestu sjálfstjórnar og veitti aðalstitla gegn því að höfðingjar og aðalsmenn á hverjum stað greiddu skatt og gegndu herþjónustu. Til að styrkja þessi tengsl kom Zhou-ættin á hjónaböndum milli konungsættarinnar og fjölskyldna staðbundinna lénsherra, sem gegndu innan eigin yfirráðasvæða sömu trúarlegu og stjórnsýslulegu hlutverkum og valdaættin. Líkt og Zhou-ættinni þjónuðu staðbundnum lénsherrum ráðherrar, ritarar, hirðmenn og hermenn, og þeir nutu afraksturs erfiðis almennra verkamanna og bænda sem bjuggu á lénum þeirra.
Zhou-ættin reyndist langlífari en Shang-ættin en vald hennar dreifðist, einkum á síðari öldum, meðal margra smærri samkeppnisríkja sem hún réð aðeins að nafninu til. Dreifstýrt lénskerfi Zhou-ættarinnar, þar sem konungurinn veitti staðbundnum leiðtogum land og völd í skiptum fyrir sérstök forréttindi, veiktist smám saman þegar þessir héraðsherrar virtu skipanir konunga að vettugi en söfnuðu þess í stað herjum og leituðu bandalaga og tæknilegs forskots á nágranna sína.
Af þessum sökum skipta fræðimenn Zhou-ættinni yfirleitt í nokkur tímabil. Vestur-Zhou (um 1046–771 BCE) vísar til fyrri helmings valdatíma ættarinnar, frá stofnun hennar þar til hirðingjaherir rændu höfuðborg hennar, Haojing, árið 771 BCE. Eftir það endurreisti Zhou-ættin höfuðborg sína í austri, í Luoyang, og þar með hófst tímabilið sem nefnt er Austur-Zhou (771–256 BCE). Austur-Zhou-ættinni sjálfri er oft skipt í tvo hluta, vor- og hausttímabilið (771–476 BCE) og tímabil stríðandi ríkja (475–256 BCE). Fyrri helmingur valdatíma Austur-Zhou-ættarinnar dregur nafn sitt af Spring and Autumn Annals. Sá annáll, frá því um fimmtu öld BCE, greinir frá því hvernig vald Zhou-konunganna þvarr smám saman þegar jaðarsvæði á borð við Chu, Qin og Yan urðu sífellt sjálfstæðari. Það kemur því ekki á óvart að tímabil stríðandi ríkja einkenndist af opnum hernaði milli þessara svæðisbundnu velda sem vildu stækka landsvæði sín, innlima nágrannaríki og taka við af Zhou-ættinni sem nýir æðstu valdhafar Kína til forna.
Tímabil sem tengdi saman vor- og hausttímabilið og tímabil stríðandi ríkja einkenndist af miklum blóma bókmennta og heimspeki og er þekkt sem hundrað skólar hugsunarinnar (770–221 BCE). Stjórnmálaólga og samkeppni milli ýmissa kínverskra ríkja varð til þess að þeir sem vildu halda völdum sóttu í hernaðarlist, erindrekstur og pólitískt ráðabrugg. Þeir sem hörmuðu skort á reglu og minnkandi hollustu við yfirvöld og hefðir sneru sér að rannsóknum á siðferði og siðfræði. Í pólitísku andrúmslofti samkeppni og umbóta mótuðu nýir hugsunarskólar stækkandi hóp hæfra stjórnenda og hernaðarfræðinga sem kepptust um vernd og stuðning valdhafa. Heimspekingar á borð við Mozi og Sunzi, höfund The Art of War, mótuðu hvor sína heimspekihefð sem keppti við aðrar og lögðu sitt af mörkum til umræðna við hirðina um siðferði, hernað, stjórnarhætti, tækni og lög.
Í þessu fjölbreytta hugmyndaumhverfi varð kínversk menning í heild sinni hratt fágaðri. Á sama tíma reyndu valdhafar að auka tekjur sínar og mannfjölda, taka upp nýjar landbúnaðaraðferðir á borð við framræslu mýra og skapa nýjar gerðir gjaldmiðils, svo sem silkistranga. Þetta tímabil ýtti einnig undir kraftmikil ný listform þegar hirð Zhou-ættarinnar varð heimili tónlistarmanna sem léku af færni á hljómsteina, trommur, lútur, flautur og bjöllur. Ríki á borð við Chu og Zheng urðu fræg fyrir listamenn sína og dansstíla en vinsælir lofsöngvar voru síðar færðir í ljóðaform og skráðir í Book of Songs. Þessar hugmyndahefðir og menningarform voru fjölbreytt en mynduðu engu að síður þann kjarna sem stjórnmál, menntun og listir Kína til forna byggðust á.
Konfúsíanismi var fremstur nýju hugsunarskólanna. Hann var heimspekikerfi sem mótaði siðferði, stjórnarhætti og félagsleg samskipti í Kína áður en hann breiddist út til Kóreu, Víetnams og Japans á síðari öldum. Heimspekingurinn sem grundvallaði hann var þekktur sem Kong Fuzi eða Konfúsíus. Hann fæddist líklega um 551 BCE og starfaði við litla frægð sem kennari í smáríkinu Lu. Síðar gerðu afkomendur hans og lærisveinar kenningar hans um fjölskylduna, samfélagið og stjórnmál kunnar í Kína til forna með Samræðunum, safni stuttra ummæla sem honum voru eignuð og skráð löngu eftir dauða hans. Síðari tíma fræðimenn undir áhrifum Konfúsíusar, svo sem Mengzi, urðu síðan víðfrægir fyrir kenningar sínar, löðuðu að sér fjölda nýrra nemenda og hlutu áhrifamiklar stöður sem ráðgjafar í þjónustu valdhafa.
Megininntak konfúsíanisma er mikilvægi þess að vera öðrum fyrirmynd um dyggðuga forystu með því að lifa siðferðilegu lífi, fylgja helgisiðum af kostgæfni og sinna óþreytandi skyldum sínum gagnvart þegnunum. Konfúsíönsk rit á borð við Skjalabókina ýttu undir venjur á borð við læsi, gagnrýna hugsun, leit að algildum sannleika, auðmýkt, virðingu fyrir forfeðrum og öldungum og mat á verðleikum umfram forréttindi aðalsins. Konfúsíus taldi fjölskyldutengsl einnig grundvallaratriði í skipulegu samfélagi. Nánar tiltekið skilgreindi hann fimm grundvallartengsl — milli konungs og þegna, föður og sonar, eiginmanns og eiginkonu, eldri bróður og yngri systkina og vina. Í öllum þessum tengslum hafði annar aðilinn yfirboð og krafðist hlýðni og virðingar af hinum aðilanum eða aðilunum, nema meðal vina sem áttu að virða hver annan. Á móti átti sá sem hafði yfirboð að vera holdgervingur ren, viðhorfs örlætis og samkenndar gagnvart þeim sem honum voru undirgefnir. Góð skipan ríkti svo lengi sem allir höguðu sér eins og þeim bar.
Síðari tíma konfúsíanskir kennarar á borð við Xun Kuang (einnig þekktur sem Xunzi), sem urðu vitni að ofbeldi tímabils hinna stríðandi ríkja, héldu því fram að frumstæðar hvatir mannsins kölluðu á stranga sjálfsrækt og aga. Meðal heittrúaðra fylgjenda konfúsíanisma vöktu slíkar hugmyndir stöðuga viðleitni til sjálfsbetrunar og umhyggju fyrir velferð annarra og samfélagsins í heild. Á þessu tímabili stýrðu Zhou-konungar helgisiðum til heiðurs konunglegum forfeðrum en nýttu jafnframt ritverk í auknum mæli til að efla virðingu sína og völd. Yijing, eða Breytingabókin, kynnti nýtt spásagnakerfi sem síðar var tekið inn sem grundvallarrit í rithelgi konfúsíanisma.
Daóismi var dulræn innlend trúarhefð sem tignaði náttúruna og sótti í ýmis hugmyndakerfi, svo sem tvíhyggju yin og yang, þar sem áhersla er lögð á skaut ljóss og myrkurs sem fylla hvort annað upp meðal afla alheimsins. Ritum, hofum og prestum daóismans fjölgaði ekki verulega fyrr en undir síðari Han-ættinni, en á tímum Zhou-ættarinnar urðu þessi fræði að mikilvægum áhrifavaldi fyrir tilstilli kennara á borð við Laozi og Zhuang Zhou (almennt þekktur sem Zhuangzi) og útbreiðslu bókanna sem þeim voru eignaðar, Tao Te Ching og Zhuangzi. Af þeim lærðu daóistar fjölda ljóða, spakmæla, dæmisagna og þjóðsagna sem kenndu að dao (eða „vegurinn“) væri undirliggjandi afl sem mótaði og gegnsýrði alla menn, náttúruna og alheiminn. Daóistar hvöttu fólk til að dvelja við fegurð náttúrunnar, kanna dulræna helgisiði og íhuga hve einstaklingurinn væri smár í samanburði við ómæli tíma og rúms. Ef til vill var mikilvægasta stjórnmálahugtakið sem daóistar kynntu hugmyndin um wuwei (eða „athafnaleysi“), sem gaf valdhöfum til kynna að besta stjórnarformið fælist í að hafa sem minnst afskipti af lífi þegna sinna.
Andspænis daóískri hefð og konfúsíanisma stóð sú hugmyndastefna sem nefnist löghyggja og beindist fyrst og fremst að valdasöfnun. Fylgismenn löghyggju héldu því fram að stjórnvöld sæktu vald sitt í skrifað lagasafn sem væri stutt af víðtæku kerfi umbunar og refsinga til að tryggja framfylgd og reglu. Nokkrir talsmenn hennar, svo sem hugsuðurinn Han Feizi, kynntu sér fyrst konfúsíanisma en töldu síðar fylgismenn hans og kenningar of hugsjónakennd og barnaleg. Fylgismenn löghyggju gerðu lítið úr þörfinni fyrir siðferði og fullyrtu að undirstaða góðrar stjórnar væri „auðugt land og öflugur her“.
Þótt konfúsíanismi, daóismi og löghyggja héldust aðgreind sóttu stefnurnar óspart hver til annarrar og felldu gildi, þemu og hugtakanotkun hver annarrar inn í eigin heimspeki til að fullmóta hana. Allt voru þetta opin og fjölþætt kerfi sem brugðust við sögulegum aðstæðum og skilyrðum. Auk þess mynduðu allar þessar hugmyndastefnur, jafnvel þær smærri, sameiginlegan viðmiðunarramma sem kínverskir valdhafar, heimspekingar, ritarar og jafnvel einsetumenn notuðu til að tjá eigin skoðanir. Konfúsíanismi og löghyggja hvöttu til rannsókna á ritum fremur en dulrænum helgisiðum, eða á samfélaginu og sögu þess fremur en hinu yfirnáttúrulega og framhaldslífinu, en aðrir hugsuðir héldu áfram að íhuga yin og yang og móta meginreglur sem nýttust í stjörnufræði, læknisfræði og tímatalinu. Heimur anda, forfeðradýrkun og þjóðsögur voru engu síður áberandi en áður. Samt voru það tilkoma þessara nýju kerfa og framlag þeirra sem gerðu þetta tímabil að „öxulöld“, mikilvægu þrepi í þróun ekki aðeins kínverskrar siðmenningar heldur heimsins alls.
Tímabil stríðandi ríkja og sameining Kína undir Qin
Á hinu langa tímabili Austur-Zhou (771–256 BCE) breyttust tæki og aðferðir hernaðar og hafði það afdrifaríkar afleiðingar fyrir Kína til forna. Í upphafi laut stríðsrekstur riddaralegum siðareglum og spásagnarathafnir fóru fram bæði fyrir og eftir orrustur. Nokkurra þúsunda manna herir lítilla kínverskra ríkja börðust samkvæmt föstum reglum. Árstíðirnar og hrynjandi landbúnaðarlífs takmörkuðu umfang herferða. Sigursælir herir fylgdu fordæmi hinna fyrstu Zhou-landvinningamanna og þyrmdu leiðtogum aðalsins til að viðhalda frændsemistengslum og varðveita erfingja sem gæti innt helgisiði forfeðradýrkunar af hendi.
Við upphaf tímabils stríðandi ríkja (475–256 BCE) var þessum reglum vikið til hliðar og gildi á borð við heiður og miskunn féllu úr tísku. Ný hertækni hratt þessum breytingum af stað. Uppfinning lásbogans gerði þá yfirburði sem riddaralið og stríðsvagnar höfðu áður notið nær úrelta. Afleiðingin var ört stækkandi herskylduher, skipaður hundruðum þúsunda manna, og herþjónusta varð nær algild meðal karla. Hermenn í leðurbrynjum og með járnhjálma, sem voru færir í bogfimi af hestbaki, bárust smám saman frá gresjunum inn í kínversku ríkin. Agi, þjálfun, birgðaflutningar, skipulag og herstjórn urðu lykillinn að árangri. Ritgerðum um blekkingarbrögð í hernaði og umsáturslist fjölgaði meðal hinna ýmsu ríkja Zhou.
Ekki voru allar breytingarnar sem stríð ollu á síðara skeiði Zhou óvelkomnar. Almennir bændur öðluðust til dæmis rétt til að skrá ættarnöfn sín í manntalsskrár og þrýsta á einvalda um umbætur á landeignum sínum, svo sem nýja áveituskurði. Járntækni var þróuð fyrir vopn en var einnig nýtt við gerð nýrra landbúnaðaráhalda. Aukin framleiðni í landbúnaði og framfarir í járntækni áttu saman þátt í miklum hagvexti á síðara skeiði Zhou. Herkvaðning örvaði verslun milli landsvæða með loðfeldi, kopar, salt og hesta. Og með þessum langviðskiptum jókst myntslátta. Eyðing ríkja í stríði olli einnig félagslegum óstöðugleika; hún dró úr stöðu áður voldugra aðalsætta en stuðlaði að tilkomu nýrra valdastétta og öflugri kaupmannastéttar. Eina leiðin upp þjóðfélagsstigann á ný var að sýna verðleika og margir lægra settir aðalsmenn sönnuðu hæfni sína sem kappsamir embættismenn í þjónustu nýrra einvalda.
Eitt hinna mörgu stríðandi ríkja á þessu tímabili, Qin-ríkið, nýtti sér þessar efnahagslegu og félagslegu breytingar með því að innleiða umbætur löghyggjunnar til að réttlæta stefnu um völd og útþenslu. Koma Shang lávarðar, farandmanns sem fæddist á yfirráðasvæði keppinautar um 390 BCE og varð brátt forsætisráðherra, markaði tímamótin þegar löghyggja varð ráðandi í hugsun yfirstéttar Qin. Fram að því hafði Qin-ríkið verið jaðarsvæði innan landa Zhou, landamæraríki við vesturmörkin sem bar ábyrgð á vörnum jaðarhéraðanna og hrossarækt. Qin-ríkið nýtti sér þessa legu með viðskiptum við þjóðir Mið-Asíu. Um leið hélt viðkvæm staða þess á jaðrinum því í stöðugri viðbragðsstöðu og reiðubúnu til stríðs. Það skapaði hernaðarsinnaðri menningu og þaulreyndan her sem reyndist ómetanlegur í átökum við kínverska nágranna þess í austri.
Til að vega upp á móti óhagstæðri upphafsstöðu sinni laðaði forysta Qin viturlega að sér hæfileikaríka aðkomumenn á borð við Shang lávarð og leitaði aðstoðar ráðgjafa, hernaðarsérfræðinga og erindreka frá ríkjum keppinautanna. Þeir tóku upp nýjar stjórnarháttaraðferðir og skipuðu embættismenn og fulltrúa til að miðstýra stjórninni í stað þess að reiða sig á erfðaaðal. Samfélag þeirra bauð upp á ný tækifæri til félagslegrar framgöngu sem byggðust á hæfileikum og verðleikum. Að ráði Shang höfnuðu Qin-menn hefðum, innleiddu nýja lagabálka, samræmdu vog og mál og komu á hvatakerfi fyrir hæfa stjórnendur sem stuðlaði að því að her og embættismannakerfi byggðust fremur á verðleikum en ætterni. Með tímanum leiddu þessar breytingar til hlýðinnar alþýðu, fullra fjárhirslna og aukinnar framleiðni í landbúnaði.
Vaxandi styrkur Qin-ríkisins yfirbugaði fljótlega keppinauta þess og tryggði konungi þess, Ying Zheng, sigur. Hann lýsti sjálfan sig fyrsta keisara Kína og var þekktur sem Qin Shi Huang, eða Shihuangdi, bókstaflega „fyrsti keisari“ (Mynd 5.7). Hervél Qin sigraði ríkin Han, Wei, Zhao, Chu, Yan og Qi á innan við áratug. Undir stjórn Shihuangdi stuðluðu kenningar löghyggjunnar að einingu þegar keisarinn samræmdi ritkerfið, myntina og lögin um allt norðanvert Kína. Sigraðar aðalsfjölskyldur voru neyddar til að slíta upp rætur sínar og flytjast til nýju höfuðborgarinnar nærri Xi’an. Til að treysta pólitísk yfirráð og snúa við sundrungu Zhou-tímans voru embættismenn, sem keisarinn skipaði, sendir til að stjórna í hans umboði og þar með var eldra lénsskipulag stjórnkerfisins lagt til hliðar. Embættismenn sem stóðu sig illa voru leystir frá störfum og þeim refsað harðlega. Þeir sem stóðu sig vel skrifuðu reglulega ítarlegar skýrslur sem keisarinn las sjálfur gaumgæfilega.
Hernaðarhyggja Qin beindist einnig út á við og landamæri kínversks yfirráðasvæðis færðust allt að Ordos-eyðimörkinni í norðvestri. Í suðri sóttu herir Shihuangdi inn í það sem nú er Víetnam og gerðu þar með í fyrsta sinn í sögunni kínverskt tilkall til fólksins og landsvæðisins þar. Þessi útþensla og þörfin fyrir varnir leiddu af sér nýja innviði, svo sem víggirta bæi og þúsundir mílna af nýjum vegum til að flytja heri Qin að landamærunum. Flökkusiðmenningar og ættbálkasiðmenningar í norðri, sem Kínverjar þekktu sem Hu (eða Donghu) og Yuezhi, voru taldar vera alvarleg ógn. Til varnar gegn þessum „villimönnum“ voru hundruð þúsunda verkamanna, fanga og bænda send til að tengja saman röð varnarmannvirkja úr þjappaðri mold sem ríki í norðanverðu Kína höfðu áður reist. Þegar Qin-múrinn var fullgerður sýndi hann hvernig víggirðing norðursins og varnir gegn steppunum urðu þungamiðja ríkislistarinnar í Forn-Kína. Heimsveldi sem síðar risu í Kína fylgdu svipuðu mynstri við byggingu múra. Múrarnir sem nú eru almennt nefndir Kínamúrinn eru í raun múrar Ming-konungsættarinnar sem voru reistir á milli fjórtándu og sautjándu aldar CE.
Shihuangdi var einnig miskunnarlaus þegar hann varði sig gegn gagnrýni innanlands. Eftir að kanslari hans greindi honum frá því árið 213 BCE að læsir Kínverjar notuðu skýringar við sígilda texta og bókmenntaverk til að gagnrýna stjórn hans fyrirskipaði keisarinn eyðingu þúsunda texta í þeirri von að aðeins yrðu varðveitt á prenti tæknileg rit um efni á borð við landbúnað eða læknisfræði. Oft er vitnað í frásögn af grimmd Shihuangdi þar sem honum er eignuð sú skipun að hundruð konfúsískra og daóískra menntamanna skyldu teknir af lífi með því að grafa þá lifandi. Fræðimenn síðari tíma hafa rannsakað þessar frásagnir gaumgæfilega og spurt að hve miklu leyti fræðimenn Han-konungsættarinnar, sem tók við af Qin, afbökuðu og ýktu lýsingar á stjórnartíð hans til að styrkja eigið lögmæti. Þegar við rannsökum forna fortíð verðum við sömuleiðis ávallt að draga sannleiksgildi sögulegra heimilda í efa en ekki aðeins endurtaka sögu „sem sigurvegararnir skrifuðu“.
Annað stórvirki á stjórnartíð Shihuangdi var gerð terrakottahersins, þúsunda leirhermanna í fullri líkamsstærð, alvopnaðra bronsvopnum, auk hesta úr leir. Frá því að keisarinn var ungur drengur hafði hann lifað af röð banatilræða sem gerðu hann ofsóknaróttan og vöktu með honum þrá eftir ódauðleika. Traustir þjónar voru sendir til að leita paradísar og töfraseyða en hundruð þúsunda annarra voru látin vinna árum saman að gríðarstóru leynilegu grafhýsi sem átti að vernda hann í handanheimum. Nánast um leið og Shihuangdi settist í hásætið árið 221 BCE hóf hann að skipuleggja þetta keisaralega grafhýsi sem átti að fylla með eftirlíkingum úr leir af keisarahöll hans, her og þjónum. Hinar gríðarstóru neðanjarðargryfjur, sem ná yfir um það bil þrjátíu og átta fermílur, fundust ásamt óteljandi munum sínum nærri Xi’an á áratugnum sem hófst 1970 (Mynd 5.8). Vinna við framkvæmdir á borð við Kínamúrinn og terrakottaherinn var lögð á alþýðufólk sem skattur eða kvöð samkvæmt lagabálkum Qin. Refsingar fyrir brot á hegningarlögum voru harðar—nauðungarvinna, útlegð, þrælkun eða dauði.
Qinveldið hrundi fljótt í kjölfar dauða keisarans árið 210 BCE. Samsæri eins af sonum keisarans við hirðina leiddi til dauða réttmæts erfingja hans, dyggs hershöfðingja og hæfileikaríks kanslara. Utan hirðarinnar höfðu sú heimspeki og þær starfsvenjur löghyggjunnar sem höfðu hjálpað Qin að safna kröftum nú gert ríkið brothætt. Keisaravald, sem var beitt með beinni stjórn og hörðum lögum, varð kveikjan að uppreisnum hershöfðingja og stórætta sem kröfðust endurreisnar lénssamfélags aðalsins á tímum Zhou.
Herir annars keisara Qin biðu ósigur fyrir Liu Bang, almúgamanni sem reis til metorða og varð Gaozu keisari hinnar nýstofnuðu Han-ættar. Fyrstu keisarar Han fjarlægðu sig frá arfleifð Shihuangdi með því að lækka skatta og létta byrðar almennings. En stjórnskipuleg fyrirmynd Qinveldisins—samræmd lög, samræmdar vogir og mælieiningar, miðstýrt embættismannakerfi og snemma áhersla á útþenslustefnu til að halda „barbörum“ í norðri í skefjum—lagði grunninn að veldi Han.