Samantekt kafla
Samantekt kafla
4.1 Frá fornri Babýlon til Meda
Eftir þær áskoranir sem innrásir Amoríta og Elamíta sköpuðu siðmenningu Mesópótamíu tók hvert nýja heimsveldið við af öðru. Á 1700-árunum BCE breytti Hammúrabí konungur Babýlon úr litlu borgríki í miðju víðfeðms heimsveldis. Í byrjun 1500-áranna BCE ruddust Hittítar út frá Anatólíu, rændu Babýlon og kepptu síðar við Egyptaland um yfirráð fyrir botni Miðjarðarhafs. Á járnöldinni sem fylgdi breyttust Austurlönd nær enn meira þegar Nýassýringar stofnuðu fyrsta heimsveldið sem réð bæði Mesópótamíu og Egyptalandi. Í lok sjöundu aldar BCE gerði endurreist Babýlonía síðan bandalag við Medaveldið um að eyða Nýassýríska heimsveldinu og skipta herfanginu á milli sín.
Hvert heimsveldi réð yfir víðfeðmum landsvæðum þar sem bjuggu fjölbreyttar þjóðir sem aðhylltust ólík trúarbrögð og fylgdu ólíkum siðum í daglegu lífi. Trúarbrögðin og siðirnir voru oft tekin upp frá eldri siðmenningum og löguð að þörfum og hagsmunum þeirra.
4.2 Nýja ríkið í Egyptalandi
Á öðru millitímabilinu dró svo úr áhrifum Egypta að þau náðu aðeins yfir svæðið umhverfis Þebu. Semískumælandi innflytjendur frá Kanaan, sem nefndust Hyksosar, streymdu inn á óshólma Nílar og náðu þar að lokum völdum. Þeir fluttu með sér þróaðri tækni við bronsgerð, samsetta bogann og léttari hestdreginn stríðsvagn.
Fyrstu konungar Nýja ríkisins í Egyptalandi hröktu Hyksosa á brott og juku áhrif sín í Núbíu. Faraóar á borð við Þútmóse III leiddu heri sína inn í Kanaan og Sýrland til að halda aftur af keppinautum eins og Hittítaveldinu og Mitanní. Á tímum Nýja ríkisins efldist einnig átrúnaður á Amun-Re í Þebu og Akhenaten innleiddi róttækar breytingar. Akhenaten og Ramses II reistu nýjar borgir til vitnis um mikilleika sinn og margir aðrir, svo sem Hatshepsut, létu reisa íburðarmiklar grafir, hof og minnisvarða. Þessir valdamiklu faraóar juku áhrif sín í Núbíu, Kanaan og Sýrlandi með fjölmörgum herferðum sem gerðu Egyptum einnig kleift að stjórna mikilvægum verslunarleiðum til Mesópótamíu. Eftir margra alda stórveldistíma tók máttur Nýja ríkisins þó að dvína vegna innrása, landamissis og minnkandi áhrifa erlendis, uns ríkið féll að lokum.
4.3 Persaveldi
Samkvæmt Heródótosi leiddi Kýros mikli Persa til sigurs yfir konungsætt Meda og árið 539 BCE sigruðu þeir Nýbabýloníumenn. Kambýses II, arftaki Kýrosar, lagði Egyptaland undir Persa og kom á fót víðfeðmu heimsveldi sem náði frá útjaðri Indlands að Nílarfljóti. Þegar Daríos I komst til valda endurskipulagði hann heimsveldið í tuttugu héruð sem nefndust satrapíur. Hvert þeirra hafði sinn eigin landstjóra, eða satrapa. Daríos hafði einnig umsjón með ýmsum opinberum framkvæmdum, svo sem byggingu íburðarmikilla halla og qanat-vatnsganga sem fluttu ferskvatn marga kílómetra.
Konungar Persa voru heiðraðir sem jarðneskir fulltrúar persneska guðsins Ahura Mazda og fóru fyrir fjölmennum her þegna frá öllum hlutum heimsveldisins. Trú Persa var Zaraþústratrú. Samkvæmt henni var heimurinn vettvangur átaka milli afla góðs og ills og lokadómur myndi fara fram eftir að hið illa hefði verið sigrað. Innan heimsveldisins voru þó fjölmargir þjóðernishópar og fylgjendur margra trúarbragða, þar á meðal Júdeumenn, sem áttu sér sérstæða eingyðistrúarhefð.
4.4 Hebrear
Saga Hebrea eins og hún er skráð í hebresku Biblíunni rekur tilurð þeirra í Kanaan, kúgun þeirra í Egyptalandi og brottför þaðan, stofnun sameinaða konungdæmisins og margvísleg átök þeirra innbyrðis og við heimsveldi á borð við Nýassýríu og Nýbabýloníu. Fornleifar og ýmsir hlutar Biblíunnar vekja þó efasemdir um ýmis atriði þessarar almennu frásagnar. Fornleifar styðja til dæmis ekki að Jósúa hafi lagt Kanaan undir sig eftir brottförina, þótt ummerki um að minnsta kosti sumar byggingarframkvæmdir Salómons konungs hafi fundist á stöðum á borð við Gezer, Hazor og Megiddo. Sögurnar af flutningi Hebrea til Egyptalands kunna einnig að varðveita mun eldri arfsagnir sem tengjast komu Hyksosa þangað.
Biblían lýsir einnig eingyðisdýrkun Jahve, helsta sérkenni Hebrea. Þvert á það sem Biblían gefur til kynna var þessi trúariðkun þó ekki fullmótuð frá upphafi. Hún þróaðist á mörgum öldum við sérstakar aðstæður og undir landfræðipólitískum þrýstingi. Þegar Persaveldi hafði náð yfirráðum yfir öllum Austurlöndum nær var gyðingdómur eins og við þekkjum hann í dag farinn að taka á sig mynd. Hann krafðist algerrar hlýðni við Jahve og hin fjölmörgu lög hans, þar á meðal sérstakar reglur um mataræði. Dýrkun Jahve var jafnframt miðstýrð í musterinu í Jerúsalem.