4.1 Frá fornri Babýlon til Meda
4.1 Frá fornri Babýlon til Meda
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Þegar Sargon frá Akkad stofnaði fyrsta heimsveldi Mesópótamíu um 2300 BCE markaði hann upphaf nýrra tíma í Austurlöndum nær. Þótt það hafi aðeins staðið í um eina og hálfa öld fylgdu ýmis svæðisbundin stórveldi, sem tóku við hvert af öðru á svæðinu, fordæmi hans um útþenslu og stjórnsýslu heimsveldis. Þriðja konungsættin í Ur og babýlonska ríki Hammúrabís líktu að mörgu leyti eftir fyrri fyrirmynd Sargons. Síðari stórveldi á borð við Hittíta, Nýassýringa og Nýbabýloníumenn héldu áfram að sækja fyrirmyndir til eldri heimsvelda og bættu jafnframt við eigin sérkennum. Innan þessara ólíku heimsvelda var að finna fjölbreytt safn þjóða, samfélagsstétta, trúarbragða og daglegra siða. Með því að rannsaka fornleifar og varðveitt skjöl hafa sagnfræðingar skráð þessa hópa og öðlast nokkra vitneskju um líf þeirra.
Valdabarátta í Austurlöndum nær
Lok þriðja árþúsundsins BCE voru tími mikilla umbreytinga í Mesópótamíu, þótt stundum ríkti þar glundroði. Erlendir innrásarmenn úr norðri, austri og vestri settu valdhafa þriðju konungsættarinnar í Ur, síðustu súmersku konungsættarinnar, undir gífurlegan þrýsting. Ein mesta ógnin stafaði af hirðingjaþjóðum sem þá bjuggu í eyðimerkurhéruðum Sýrlands. Ránsferðir þessara Amoríta þóttu svo alvarlegt vandamál að um 2034 BCE reisti Shu-Sin, valdhafi Ur, 170 mílna langan múr frá bökkum Efrat til Tígris til að halda þeim úti. Að lokum brást þessi áætlun og á valdatíma Ibbi-Sin, sonar Shu-Sin, brutust Amorítar í gegnum múrinn og hófu árásir á borgir. Elamítar úr austri gengu fljótlega til liðs við þá. Þegar ránsferðum þessara hópa fjölgaði og þær urðu harðari féll hver borgin af annarri og þriðja konungsættin í Ur leystist upp. Um 2004 BCE var borgin Ur sjálf allt sem eftir stóð af heimsveldi Ibbi-Sin. Það ár rændu Elamítar og fleiri einnig borgina.
Amorítar dreifðust síðan um Mesópótamíu og stofnuðu þar eigin öflugar borgir. Þeir tóku upp trúarhefðir svæðisins, staðbundna siði og akkadísku. Þeir tileinkuðu sér einnig stjórnmálamenningu samkeppninnar og tvær helstu borgir þeirra, Isin og Larsa, börðust um yfirráð. Ásóknin í yfirráð ýtti undir sams konar nýsköpun og útþenslu og hafði einkennt fyrstu borgina, Ur.
Uppgangur Babýlonar
Á síðari stigum samkeppninnar milli Isin og Larsa kom fram nýtt veldi í sunnanverðri Mesópótamíu. Það var borgin Babýlon. Ólíkt Ur hafði Babýlon ekki áður verið mikilvægt borgríki. Uppruni nafnsins er óþekktur og líklega var það borið fram Babil. Akkadískumælandi íbúar svæðisins kölluðu borgina Bab-ili, sem merkti „hlið guðanna“. Árið 1894 BCE tók Amorítahöfðingi að nafni Sumu-adum borgina og gerðist valdhafi hennar. Eftirmenn hans færðu út yfirráð sín á svæðinu í kring, reistu mannvirki í almannaþágu og grófu skurði. Þessi útþensla var þó hófleg og um 1800 BCE réð Babýlon aðeins yfir tiltölulega litlu landsvæði umhverfis borgina. Á þessum tíma var hún raunar aðeins eitt fárra smáríkja sem mynduðu lauslegt bandalag í Mesópótamíu.
Það var á valdatíma Hammúrabís á átjándu öld BCE sem Babýlon varð valdamiðstöð og stjórnsýsluhöfuðborg nýs mesópótamísks heimsveldis (Mynd 4.4). Snemma á valdatíma sínum gerði Hammúrabí bandalag við hina öflugu Assýringa í norðri. Sáttmálinn veitti honum þá vernd sem hann þurfti til að stækka ríki sitt og ná yfirráðum yfir Isin, Uruk og öðrum lykilborgum í sunnanverðri Mesópótamíu. Fljótlega var Babýlon orðin mikilvæg valdamiðstöð í suðri og skotmark keppinauta. Um 1764 BCE réðst bandalag undir forystu borgríkjanna Elam og Eshunna inn á babýlonskt landsvæði í von um að ná hinu öfluga ríki Hammúrabís, en innrásin mistókst og Hammúrabí beindi sjónum sínum suður á bóginn. Að lokum sendi hann heri sína jafnvel gegn Assýríu, fyrrum bandamanni sínum. Árið 1755 BCE hafði hann breytt smáríkinu sem hann erfði í miðstöð mesópótamísks heimsveldis sem stóðst samanburð við öll fyrri heimsveldi.
Þegar veldi Hammúrabís stóð sem hæst náði Babýlonska heimsveldið frá efri hluta Efrat, skammt frá Aleppo nútímans í norðri, að Zagrosfjöllum í austri og Persaflóa í suðri (Mynd 4.5). Þessi víðfeðmu landamæri héldust þó ekki lengi eftir dauða Hammúrabís. Undir stjórn Samsu-iluna, sonar hans, mætti Babýlon mótspyrnu Kassa frá Zagrosfjöllum og nýstofnaðs ríkis sem nefndist Sjávarland í mýrlendinu nærri Persaflóa. Yfirráð heimsveldisins yfir landsvæðum héldu áfram að minnka þar til aðeins litla svæðið umhverfis sjálfa Babýlon var eftir á valdatíma Samsu-ditana seint á sextándu öld BCE. Þegar Babýlon var orðin svo veikburða réðust Hittítar, nýtt stórveldi í uppgangi, á borgina og rændu hana, og konungsætt Hammúrabís leið endanlega undir lok.
Hittítar
Ólíkt Babýloníumönnum voru Hittítar ekki frá Mesópótamíu og tilheyrðu heldur ekki semískum málahópi. Þeir voru indóevrópskumælandi hópur sem varð öflugt afl í Anatólíu frá sautjándu öld BCE. Nákvæmur uppruni þeirra er óþekktur, en líklega voru þeir innflytjendur til Anatólíu sem blönduðust heimamönnum og tóku upp stóran hluta af menningu þeirra og trúarbrögðum. Árið 1650 BCE réðu Hittítar miðhluta Anatólíu frá höfuðborg sinni Hattusas. Útþensla þeirra um Anatólíu og inn í Sýrland hélt áfram fram á fyrri hluta sextándu aldar BCE undir stjórn Mursilis og þá beindi hið vaxandi ríki einnig sjónum sínum að Babýlon.
Hittítaherinn hélt inn í Mesópótamíu og tók Babýlon, ef til vill til að sýna hernaðarmátt sinn eða einfaldlega til að grípa tækifærið. Þrátt fyrir árangur herfararinnar tók vald Mursilis í Anatólíu að veikjast meðan hann var fjarverandi. Hann var myrtur skömmu eftir heimkomuna og Hittítaveldið tók að liðast í sundur þegar undirokuð ríki gerðu uppreisn og stríðsátök færðust í aukana. Um 1500 BCE hafði reglu verið komið á að nýju, en nýju valdhöfunum reyndist erfitt að endurheimta fyrri dýrð Hittíta.
Með valdatöku Hittítakonungsins Tudhaliyas I árið 1420 BCE hófst endurreisn Hittítaveldisins og ný heimsveldisútþensla (Mynd 4.6). Um miðja fjórtándu öld BCE, á valdatíma Suppiluliumas I, var það að öllum líkindum orðið öflugasta heimsveldi Austurlanda nær og helsti keppinautur Nýja ríkisins í Egyptalandi. Ríkin tvö kepptu um yfirráð yfir austanverðu Miðjarðarhafi á fjórtándu og þrettándu öld BCE og mættust loks í hinni miklu orrustu við Qadesh árið 1274 BCE.
Orrustan við Qadesh er almennt talin hafa endað með jafntefli eða naumum sigri Hittíta, en hennar er helst minnst vegna þess að hún varð að lokum til þess að herirnir tveir viðurkenndu að meiri ávinningur væri af friði en stríði. Árið 1258 BCE undirrituðu Hittítakonungurinn Hattusilis II og egypski faraóinn Ramesses II einn merkasta friðarsáttmála upphafsskeiðs sögunnar (Mynd 4.7). Samkomulagið staðfesti yfirráð Hittíta í Sýrlandi og yfirráð Egypta yfir fönikísku hafnarborgunum við austanvert Miðjarðarhaf. Rúmlega fimmtíu árum síðar hrundi hið áður öfluga Hittítaveldi þó og reis aldrei aftur.
Hittítaveldið var ekki eina mikilvæga stórveldið í Austurlöndum nær sem leystist upp á þessu tímabili. Frá um 1200 BCE hnignuðu ríki og heimsveldi víðs vegar um austanvert Miðjarðarhaf og Mesópótamíu, allt frá Grikklandi til Mesópótamíu, svo mjög að nú er talað um hrun síðbronsaldar. Þótt orsök hrunsins sé enn óþekkt fór það saman við víðtæka hungursneyð, farsóttir, stríð og bylgjur eyðileggjandi fólksflutninga um austanvert Miðjarðarhaf. Þegar kyrrð komst aftur á um 1100 BCE var nýtt tímabil hafið á svæðinu, járnöld. Á því tímabili leysti járn brons af hólmi sem helsti málmurinn til verkfæra- og vopnagerðar og ný og þróaðri heimsveldi breiddust út um Austurlönd nær.
Nýassýríska heimsveldið
Í nokkrar aldir eftir hrun síðbronsaldar urðu umbreytingar í Mesópótamíu sem gerbreyttu svæðinu og ruddu brautina fyrir nýtt heimsveldistímabil. Á elleftu og tíundu öld BCE hnignaði bæði Assýríu og einkum Babýloníu, þar sem konungsættir kepptu um völd. Staða Babýloníumanna varð enn flóknari þegar semískur hópur af óþekktum uppruna, Kaldear, náði yfirráðum í syðsta hluta Mesópótamíu á þessu tímabili. Assýríu í norðri vegnaði litlu betur og þar gekk einnig erfiðlega að endurheimta yfirráð yfir norðurhluta Mesópótamíu. Einn helsti þátturinn sem takmarkaði vaxtarmöguleika Assýríu var tilvist hálfflakknandi vestursemísks hóps sem nefndist Aramear. Aramear komu líklega fyrst fram í sunnanverðu Sýrlandi. Þeir nýttu sér veikleika Assýringa og Babýloníumanna til að færa sig inn í Mesópótamíu og rufu verslunarleiðir Assýringa á leiðinni. Á tíundu öld BCE voru þeir orðnir fjölmennasti hópurinn í vestanverðri Mesópótamíu og réðu þar yfir nokkrum öflugum ríkjum.
Það var ekki fyrr en um 900 BCE sem Assýría náði aftur yfirráðum yfir norðurhluta Mesópótamíu. Þá varð til það sem sagnfræðingar kalla oft Nýassýríska heimsveldið (til aðgreiningar frá Fornassýríska heimsveldinu 2000–1600 BCE og Miðassýríska heimsveldinu 1400–1100 BCE). Frá valdatíma Ashurnasirpal II snemma á níundu öld BCE sótti Nýassýríska heimsveldið jafnt og þétt í átt að yfirráðum yfir Austurlöndum nær, lagði undir sig mörg arameísk ríki í Sýrlandi og loks Babýloníu sjálfa. Við lok valdatíma Tiglath-Pileser III árið 727 BCE var Nýassýríska heimsveldið orðið ráðandi stórveldi í Austurlöndum nær. Næstu áratugi byggðu Assýríukonungar hver á fætur öðrum upp víðfeðmt heimsveldi um Mesópótamíu og austanvert Miðjarðarhaf með landvinningastríðum. Árið 671 BCE réðst Esarhaddon konungur inn í Egyptaland og innlimaði þessa miðstöð auðs og valda í ríki sitt.
Með þessum landvinningum náði Nýassýríska heimsveldið yfirráðum yfir miklu stærra landsvæði en nokkurt fyrra heimsveldi á svæðinu (Mynd 4.8). Yfirburðir þess áttu þó ekki eftir að vara. Á síðustu áratugum sjöundu aldar BCE ógnuðu tvö vaxandi stórveldi Assýríu og steyptu henni að lokum af stóli. Þessi ríki voru Babýlonía og Medía.
Á útþenslutíma Assýringa hafði Babýlonía verið færð niður í stöðu lénsríkis heimsveldisins. Það þýddi að hún var að nafninu til sjálfstæð í eigin innanríkismálum en varð að lúta kröfum heimsveldisins og leggja til vörur og hermenn þegar þess var krafist. Árið 616 BCE reyndi Nabopolassar, kaldeískur valdhafi Babýloníu, hins vegar að nýta sér veikleikatímabil Assýríu með djarfri árás á Asshur, höfuðborg Fornassýríska ríkisins. Þótt árásin mistækist hvatti hún konungsætt Meda til að hætta á eigin árás inn í Assýríu. Medaveldið, ríki í norðvesturhluta Írans, hafði nýlega sameinast og eflst, að miklu leyti vegna þess að Assýría hafði lagt samkeppnisríki þess í rúst, svo sem Elam. Árásin á Assýríu heppnaðist og Asshur var eytt árið 614 BCE. Skömmu síðar gerðu Babýloníumenn og Medar bandalag um að steypa Assýríu. Assýría naut stuðnings Egyptalands en gat ekki komið í veg fyrir að bandalag Babýloníumanna og Meda yfirbugaði hersveitir hennar og tæki borgir hennar. Árið 612 BCE lögðu Babýloníumenn og Medar hina áður miklu Assýríuborg Níníve í rúst og drápu Assýríukonunginn. Eftirstandandi hersveitir Assýringa flúðu vestur og vörðust í nokkur ár til viðbótar. Árið 605 BCE hafði Assýríska heimsveldið þó verið sigrað og íbúar þess fluttir á brott í ánauð.
Sigurvegararnir skiptu herfanginu. Medaveldið tók svæðin í austri, norðri og norðaustri og náði yfirráðum yfir miðhluta Anatólíu, stórum hluta vesturhluta Írans og suðursvæðinu milli Svartahafs og Kaspíahafs.
Babýloníumenn, sem oft eru kallaðir Ný-Babýloníumenn til aðgreiningar frá þegnum Hammúrabís á fornbabýlonska tímabilinu, náðu yfirráðum yfir vesturhluta hins fyrrum Nýassýríska heimsveldis. Það svæði náði yfir stóran hluta Mesópótamíu, Sýrland og mikilvægar fönikískar hafnir við Miðjarðarhaf (Mynd 4.9). Undir stjórn Nebúkadnesars II háðu þeir stríð í Sýrlandi og við austanvert Miðjarðarhaf til að veikja völd Egyptalands. Árið 601 BCE reyndi Nebúkadnesar síðan að ráðast með djörfung inn í sjálft Egyptaland en mætti harðri mótspyrnu og var hrundið.
Utanríkismál og viðskipti
Hin fjölmörgu borgríki, konungsríki og heimsveldi Mesópótamíu störfuðu í flóknum heimi þar sem valdhafar gátu bæði tapað miklu og unnið mikið. Stríð voru sérlega algeng og mistök í stjórnmálasamskiptum gátu haft kostnaðarsamar afleiðingar. Konungar kusu að forðast stríð ef kostur var og viðhalda þess í stað góðum stjórnmálatengslum við aðra. Minna konungsríki gat til dæmis talið sér hag í að leita bandalags við stórveldi á svæðinu á borð við Assýríu, Babýloníu eða Hittítaveldið. Með því að gifta syni sína og dætur inn í konungsfjölskyldur keppinauta gátu konungar einnig stuðlað að því að afstýra stríði og mynda menningar- og fjölskyldutengsl milli keppinautanna. Hittítakonungurinn Suppiluliumas reyndi að koma einum sona sinna í hjónaband við konu úr egypsku konungsfjölskyldunni, en það hefði sameinað þessi tvö keppinautaríki á svæðinu. Það hjónaband varð aldrei að veruleika en mörg önnur hjónabönd gerðu það.
Sendiherrar voru lykilþáttur í flóknum heimi stjórnmálasamskipta í Mesópótamíu. Konungar sendu fulltrúa sína iðulega til vina- og jafnvel keppinautaríkja til að bæta eða styrkja tengslin, en þetta mikilvæga verkefni var oft unnið undir gríðarlegu álagi. Ein röng ákvörðun gat hrundið af stað stríði. Slíkir erindrekar nutu þó tiltekinnar verndar, rétt eins og nú á dögum. Undir venjulegum kringumstæðum gátu þeir vænst þess að fá að fara óskaddaðir þegar aðstæður kröfðust þess, vera undanþegnir tilteknum sköttum og njóta friðhelgi eigna sinna. Ef stríð braust hins vegar út milli konungsríkjanna tveggja gat sendiherra lent í miðjum átökunum.
Gjafaskipti voru mikilvægur þáttur í hlutverki sendiherranna. Þegar erindrekar voru sendir til annars konungsríkis höfðu þeir iðulega meðferðis verðmæta gjöf handa konunginum sem tók á móti þeim, og þegar þeir sneru heim vænti konungur þeirra jafnverðmætrar eða verðmætari gjafar. Þessi gjafaskipti sýndu virðingu og velvilja milli valdhafanna. Ef sendiherrarnir sneru aftur tómhentir gaf það til kynna að erlendi konungurinn væri að slíta stjórnmálasambandi eða væri jafnvel orðinn fjandsamlegur. Stundum gat sendiherra ekki snúið heim, annaðhvort vegna þess að samband konungsríkjanna tveggja hafði versnað eða vegna þess að erlendi konungurinn neitaði að láta viðeigandi gjöf af hendi.
Valdhafar í Mesópótamíu til forna treystu ekki eingöngu á sendiherra til upplýsingaöflunar. Þeir réðu oft njósnara til að upplýsa sig um það sem gerðist innan erlendra konungsríkja, bæði keppinauta og vina. Þetta gátu verið kaupmenn, sjómenn, handverksmenn eða flóttamenn frá erlendum löndum. Hammúrabí beitti til dæmis njósnum í ríkum mæli. Hann réð ekki aðeins alls kyns útsendara til að fylgjast með öðrum konungum heldur stofnaði jafnvel sérstaka leyniþjónustuskrifstofu í höllinni í Mari til að safna, þýða og greina skjöl sem hinir fjölmörgu njósnarar hans létu í té. Algengast var að þessar upplýsingar væru notaðar til að gera ráð fyrir yfirvofandi stríði, afla vitneskju um herflutninga og meta styrk erlends konungsríkis áður en her var sendur til bardaga. Notkun njósnara var þó áhættusöm vegna þess að eðli starfsins var slíkt að aldrei mátti treysta slíkum útsendurum og svik voru alltaf möguleg. Njósnararnir sjálfir tóku enn meiri áhættu, enda gátu þeir vænst kvalafulls dauðdaga ef þeir næðust.
Langfjarlægðaviðskipti voru annar mikilvægur snertiflötur milli ólíkra konungsríkja á svæðinu. Fornleifarannsóknir hafa leitt í ljós gnótt upplýsinga um verslunarnetin sem lágu þvers og kruss um Austurlönd nær og víðar. Allt frá tímum heimsveldis Sargons frá Akkad sigldu mesópótamískir kaupmenn sem störfuðu á Persaflóa allt til núverandi Pakistans til að eiga viðskipti við íbúa Indusdalsins. Stór heimsveldi höfðu hag af því að hvetja til viðskipta og héldu í þeim tilgangi við vegum og brúm um Austurlönd nær. Assýringar voru ötulir vegagerðar- og brúarsmiðir og um þessi mannvirki fóru fólk og vörur inn á landsvæði þeirra og þvert yfir það. Vegum í hinu gríðarstóra Nýassýríska heimsveldi var stjórnað af miðlægu stjórnvaldi til að tryggja óhindraðan flutning vara og þá einkum hermanna.
Á mælikvarða nútímans voru langleiðirnar sem lágu þvers og kruss um þetta landslag oft lélegar. Þær voru yfirleitt ómalbikaðar og staðaryfirvöld sáu um viðhald þeirra; eftir margra ára slit lögðu þau oft nýjan veg meðfram þeim gamla. Á eyðimerkursvæðum þar sem jarðvegurinn var fastur gátu vegirnir verið beinir, en í fjölbreyttara landslagi gátu þeir hlykkjast umhverfis fjöll og aðrar miklar hindranir á borð við fen. Ferðalög milli borga eftir slíkum vegum gátu tekið nokkrar vikur, jafnvel þótt vegalengdirnar væru tiltölulega stuttar. Kaupmenn gátu þó vænst einhvers konar verndar valdhafa á hverjum stað gegn greiðslu tolla og gjalda.
Aðgangur að erlendum vörum og hráefnum var mikilvægt hagsmunamál heimsvelda í Austurlöndum nær. Sérstaklega var skortur á mikilvægum auðlindum á borð við stein, timbur og málmgrýti í Mesópótamíu og því þurfti að afla þeirra í miklu magni frá fjarlægum stöðum. Þessar vörur bárust oft til miðstöðva heimsveldanna í formi skattgjalda frá lénsríkjum eða undirokuðum konungsríkjum, líkt og um skatt væri að ræða (Mynd 4.10). Skattgjöld voru þó ekki eini farvegur milliríkjaviðskipta. Á forna assýríska tímabilinu (um 2000–1600 BCE) ferðuðust assýrískir kaupmenn til dæmis milli Mesópótamíu, Anatólíu og jafnvel Afganistans og versluðu með verðmætar vörur á borð við kopar, tin og vefnaðarvöru. Kopar og tin voru sérlega mikilvæg vegna þess að þau eru hráefnin sem þarf til að framleiða brons, helsta efnið í málmverkfæri og vopn á þessu tímabili. Assýringar stofnuðu jafnvel kaupmannanýlendur í Anatólíu þar sem þeir létu tin og vefnaðarvöru í skiptum fyrir silfur og gull.
Daglegt líf og fjölskyldan í Austurlöndum nær
Það voru forréttindi yfirstéttarinnar að geta keypt innfluttar munaðarvörur, en hún naut einnig annarrar meðferðar samkvæmt lögum. Lögbók Hammúrabís, safn dómsúrskurða sem Hammúrabí kvað upp og voru letraðir á steinsúlur sem reistar voru víðs vegar um konungsríki hans, tilgreindi þrjár þjóðfélagsstéttir á fornbabýlonska tímabilinu: aðalsmenn (awelum), almúgamenn (mushkenum) og þræla (wardum). Þessar stéttir voru ekki fastar en skiptu máli þegar kom að því hvernig farið var með einstaklinga samkvæmt lögum. Ef almúgamaður stakk til dæmis auga úr aðalsmanni eða braut bein í honum hafði aðalsmaðurinn rétt til að gera það sama við almúgamanninn sem hafði brotið gegn honum. Aðalsmaður sem meiddi almúgamann gat hins vegar vænst þess að þurfa einungis að greiða sekt.
Stéttamunur hafði einnig áhrif á meðferð kvenna samkvæmt lögum. Ef eiginmaður skildi til dæmis við konu sína vegna þess að hún hafði ekki alið honum syni bar honum að skila heimanmundi hennar og greiða henni fjárhæð sem jafngilti brúðarverðinu sem greitt hafði verið við hjónavígsluna. Ef ekkert brúðarverð hafði verið greitt og eiginmaðurinn var aðalsmaður bar honum að greiða konu sinni eina mínu silfurs, sem jafngilti um það bil árslaunum venjulegs verkamanns. Ef hann var almúgamaður var honum hins vegar aðeins ætlað að greiða þriðjung úr mínu silfurs.
Heimili Babýloníumanna á þessu tímabili endurspegluðu þennan stéttamun. Híbýli almúgamanna voru yfirleitt gluggalaus og gerð úr leir, með þykkum veggjum sem vörðu íbúana gegn þrúgandi sumarhitanum. Sum voru úr brenndum múrsteini með eins konar múrhúð á veggjunum sem hélt raka úti og varðveitti múrsteininn. Innanstokksmunir voru mjög einfaldir og yfirleitt lá stigi innandyra upp á þakið, þar sem íbúarnir gátu þurrkað grænmeti eða sinnt trúarathöfnum. Heimili auðmanna voru aftur á móti stærri byggingar umhverfis miðlægan húsagarð og í þeim voru nokkur herbergi ætluð til ólíkra nota, svo sem eldhús, baðherbergi, móttökuherbergi og geymslur. Þar voru ýmiss konar viðarhúsgögn og veggirnir voru skreyttir málverkum af dýrum eða jafnvel skordýrum. Þrælar bjuggu gjarnan á heimilinu, einkum konur og stúlkur sem störfuðu sem þjónar.
Öllum Babýloníumönnum bar að þjóna guðunum, sem voru álitnir yfirstétt voldugra drottna er réðu yfir öllu. Þessir guðir birtust gjarnan í mannlegri mynd og tjáðu mannlegar tilfinningar og langanir á borð við ást, hatur og öfund. Á tímum Hammúrabís náði hinn fjölmenni guðaheimur bæði yfir guði af súmerskum uppruna og guði sem borist höfðu með öðrum hópum er haft höfðu áhrif á trúariðkun Mesópótamíumanna, svo sem Akködum og Amorítum. Á valdatíma konungsættar Hammúrabís var stormguðinn Mardúk hafinn upp í æðsta þrep guðaheimsins og viðurkenndur sem verndarguð Babýloníu. Meðal annarra voldugra guða voru Ea (Enki) (Mynd 4.11), guð ferskvatnsins; Sin (Nanna), tunglguðinn; og Shamash (Utu), guð sólarinnar og réttlætisins. Hver borg átti sinn verndarguð og musteri helgað honum. Einstaklingar tilbáðu verndarguð borgar sinnar en trúðu jafnframt að þeir ættu sinn eigin einkaguð sem veitti þeim vernd í skiptum fyrir daglega tilbeiðslu og þjónustu.
Musterin sem helguð voru guðunum héldu uppi flóknu stjórnsýslukerfi sem söngvarar, skrifarar, spámenn, snákatemjarar, steinsmiðir, verðir, særingamenn og prestar af báðum kynjum störfuðu innan. Meðal helgisiða musteranna var vandlega skipulögð framreiðsla máltíða fyrir guðina undir tónlistarflutningi og var talið að guðirnir neyttu kjarna matarins sem þeim var færður. (Að því loknu át starfsfólk musterisins og konungurinn sjálfan matinn.) Starfsfólk musteranna tók einnig þátt í viðamiklum trúarhátíðum sem haldnar voru í borgunum, svo sem nýárshátíðinni. Við þau tækifæri voru guðalíkneski borin úr musterunum og um borgina í mikilli skrúðgöngu þar sem allir gætu barið guðdóminn augum.
Þar sem Assýría tilheyrði einnig hinum víðari heimi Mesópótamíu voru mörg félagsleg og menningarleg líkindi með Babýloníumönnum og Assýringum. Íbúar Assýríu skiptust í fjórar stéttir sem raðað var í stigveldi: aðal, sérmenntaða starfsstétt, bændastétt og þræla. Aðallinn skipaði æðsta sessinn og réð yfir stórum landareignum. Þeir sem tilheyrðu þessari stétt gátu vænst ítarlegrar menntunar sem bjó þá undir að gegna æðstu embættum heimsveldisins, svo sem embættum herforingja, landstjóra og háttsettra presta. Prestar voru mikilvægir ekki aðeins sem túlkendur vilja guðanna heldur einnig sem tengiliðir milli miðstöðvar stjórnmálavaldsins og annarra hluta heimsveldisins.
Hin fjölmenna sérmenntaða starfsstétt náði yfir marga hópa faglærðra manna, allt frá bankamönnum og læknum til skrifara og kaupmanna. Hver hópur starfrækti sitt eigið gildi sem framfylgdi ströngum faglegum stöðlum og tryggði að tilskildir skattar væru greiddir. Fjölmennasta stéttin, og sú sem minnst er vitað um, var bændastéttin. Flestir í þeim hópi voru nær örugglega fátækir bændur sem unnu á löndum æðri stéttanna. Neðst í þjóðfélagsstiganum voru þrælarnir, en flestir þeirra höfðu verið teknir til fanga í stríði. Þeir unnu oft hættulegustu störfin og höfðu nánast engin réttindi. Þeir sem höfðu verið hnepptir í þrælkun vegna ógreiddra skulda en ekki í stríði nutu nokkru hærri stöðu og gátu átt eignir, stundað viðskipti og í sjaldgæfum tilvikum jafnvel keypt sig lausa úr ánauð.
Ofar öllum þessum stéttum stóð hirð Assýríukonungs. Konungar Assýríu voru taldir vera staðgenglar guðanna, einkum æðsta guðsins Assúrs. Þeim bar að líkja eftir guðunum með eigin dyggðugu breytni og haga sér í samræmi við guðlega fyrirboða sem trúarlegir ráðgjafar túlkuðu. Með því að bregðast við fyrirboðunum gegndi valdhafinn tvíþættu hlutverki: að verja reglu gegn óreiðu og gæta hagsmuna mannkyns. Þegar erfiðleikar steðjuðu að og guðirnir voru óánægðir gat þess verið vænst að konungurinn undirgengist refsingar til að sefa reiði himnanna. Á hinni árlegu nýárshátíð sætti konungurinn til dæmis eins konar trúarlegri auðmýkingu sem ætlað var að gera guðunum til hæfis og vernda þegna hans gegn skaða. Við ýtrustu aðstæður gat hann jafnvel þurft að deyja með táknrænum hætti til að friðþægja guðina. Í slíkum tilvikum vék konungurinn til hliðar og leyfði staðgengilskonungi að ríkja í sinn stað um nokkurra vikna eða mánaða skeið. Þegar sá tími var liðinn var staðgengilskonungurinn drepinn og hinn raunverulegi konungur tók aftur við völdum.
Hin stöðugu landvinningastríð sem háð voru á tímum Nýassýríska heimsveldisins kölluðu á vel þjálfaðan og vel skipulagðan fastaher. Í hernum voru stríðsvagnaliðar, riddaralið, bogmenn og menn vopnaðir slöngvum og spjótum (Mynd 4.12). Ætlast var til að allir assýrískir karlar gegndu herþjónustu um skeið. Konungurinn var formlegur yfirmaður hersins og helstu embættismenn hans voru háttsettir herforingjar. Nýassýríska heimsveldið var í reynd herveldi og sýndi ótvíræða hæfni til að stækka yfirráðasvæði sitt og halda lénsmönnum sínum í skefjum.
Þeir sem stóðu gegn assýrísku hervélinni máttu búast við skjótum og skelfilegum afleiðingum, þar á meðal opinberum pyntingum og limlestingum sem áttu að sýna gjaldið fyrir uppreisn (viðbragð sem fræðimenn hafa nefnt „úthugsaða ógnarstefnu“). Önnur aðferð til að kveða niður síendurteknar eða sérstaklega erfiðar uppreisnir var að flytja heilu samfélögin með valdi til annarra hluta heimsveldisins. Úrvalsfólk og faglærðir borgarbúar voru neyddir til að flytjast til svæðis sem áður hafði verið svipt íbúum. Þar voru þeir smám saman lagaðir að menningunni í kring þar til þeir urðu menningarlega óaðgreinanlegir frá öðrum Assýringum.
Samfélag Hittíta var gerólíkt samfélögum Assýringa og Babýloníumanna. Í öllu heimsveldinu voru aðeins fáeinar stórar borgir, svo sem Hattusas, og flestir bjuggu í litlum þorpum eða bæjum til sveita. Að undanskildu nokkru leigulandi var land þorpanna að mestu í sameign og íbúarnir unnu það. Snemma í sögu Hittíta hafði ánauðugt fólk verið tiltölulega fágætt en því fjölgaði síðar þegar stríðsföngum fjölgaði. Hittítar stunduðu lausafjárþrælkun, sem fól í sér að ánauðugt fólk var talið eign og mátti selja að vild. Það var oft látið vinna við landbúnað svo hittítískir borgarar gætu gegnt herþjónustu.
Trú Hittíta tók upp þætti úr ýmsum trúarhefðum, þar á meðal trúarhefð Mesópótamíu. Spásagnarathafnir voru til dæmis í grunninn af mesópótamískum uppruna og fólu meðal annars í sér rannsóknir á líffærum fórnardýra, ráðaleitanir hjá spákonum og athuganir á flugi fugla. Meðal mikilvægustu guðanna voru sólgyðjan Arinna og maki hennar, veðurguðinn Tarhunna (Mynd 4.17). Sú fyrrnefnda hafði umsjón með stjórn konungs og drottningar en sá síðarnefndi með regni og hernaði. Konungurinn var æðstiprestur og bar ábyrgð á að inna af hendi tiltekna helgisiði á stórum trúarhátíðum, svo sem nýárshátíðinni, þegar guðirnir mörkuðu framvindu atburða komandi árs. Ætlast var til að fólkið legði sitt af mörkum með því að inna af hendi trúarlega helgisiði á helgistöðum, meðal annars með því að færa guðunum fórnardýr, mat og drykk.
